Մասնակից:Մարի Ավետիսյան/Ավազարկղ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search

Աֆղանստան (/æfˈɡænɪstæn, æfˈɡɑːnɪstɑːn/ (listen); Pashto/Dari: افغانستان, Pashto: Afġānistān [avɣɒnisˈtɒn, ab-][1], Dari: Afġānestān [avɣɒnesˈtɒn]), պաշտոնական անվանումը Աֆղանստանի Իսլամական Հանրապետություն, ցամաքային պետություն Հարավային Ասիայում[2][3][4]։ Աֆղանստանը հարավից և արևելքից սահմանակից է Պակիստանին, արևմուտքից՝ Իրանին, հյուսիսից՝ Թուրքմենստանին, Ուզբեկստանին և Տաջիկստանին, հյուսիս-արևելքից՝ Չինաստանին։ Տարածքը կազմում է մոտ 652 000 կմ2, որի մեծ մասը Հինդուքուշ լեռնաշղթան է[5]։ Քաբուլը պետության ամենամեծ քաղաքն ու մայրաքաղաքն է։

Աֆղանստանում մարդկության բնակության փաստերը վերաբերում են միջին պալեոլիթի ժամանակաշրջանին․ այն գտնվել է Մետաքսի ճանապարհի վրա, որով էլ կապ է հաստատել Միջին Արևելքի և Ասիայի մնացյալ մասերի հետ։ Այս տարածքում բնակվել են ամենատարբեր ժողովուրդներ, և այն եղել է բազմաթիվ ռազմական արշավանքների թատերաբեմ, այդ թվում Ալեքսանդր Մակեդոնացու, Մաուրյանների, մուսուլման արաբների, մոնղոլների, բրիտանացիների, Խորհրդային Միության և 2001 թվականից ի վեր ԱՄՆ-ի և ՆԱՏՕ-ի դաշնակից երկրների։ Այն կոչվել է «անհաղթելի»[6][7] և համարվել է «կայսրությունների գերեզմանոց»[8]։ Այս տարածքում են ծագել և հսկայական կայսրություններ ստեղծել քուշաները, հեփթաղները, սամանիները, սաֆարիները, ղազնևիները, ղուրիները, խալաջիները, մուղալները, հոտաղները, դուրանիները և այլն[9]։

Ժամանակակից Աֆղանստանի քաղաքական պատմությունը սկսվել է 18-րդ դարում Հոտաղ և Դուրանի դինաստիաների օրոք։ 19-րդ դարի վերջերին Աֆղանստանը դարձել է բուֆերային պետություն՝ հայտնվելով Բրիտանական Հնդկաստանի և Ռուսական կայսրության «Մեծ Խաղի» միջև։ Բրիտանական Հնդկաստանի հետ Աֆղանստանի սահմանը Դուրանդի գիծն էր, որը սահմանվել էր 1893 թվականին բրիտանացի դիվանագետ Դուրանդի կողմից։ Այս սահմանը չի ընդունվում աֆղանական կառավարության կողմից և 1947 թվականին Պակիստանի անկախության հռչակումից հետո բազմաթիվ հակամարտությունների պատճառ է դարձել։ 1919 թվականի Անգլո-աֆղանական երրորդ պատերազմից հետո պետությունն ազատվել է արտաքին ազդեցությունից և Ամանուլլահ թագավորի գլխավորությամբ դարձել միապետություն մինչև 50 տարի անց Զահիր շահը գահընկեց է արվել և ստեղծվել է հանրապետությունը։ 1978 թվականին Աֆղանստանում տեղի ունեցած երկրորդ հեղաշրջումից հետո այն դարձել է սոցիալիստական պետություն, այնուհետև՝ Խորհրդային Միության պրոտեկտորատ։ Սրա պատճառով 1980-ական թվականներին սկսվել է Խորհրդա-աֆղանական պատերազմը մոջահեդ ապստամբների դեմ։ Մինչև 1996 թվականը Աֆղանստանի տարածքի մեծ մասը գրավված է եղել իսլամական ֆունդամենտալիստական Թալիբան խմբավորման կողմից, որի ամբողջատիրական վարչակարգը տևել էշուրջ 5 տարի։ ՆԱՏՕ-ի գլխավորությամբ կոալիցիային հաջողվել է դուրս մղել Թալիբանին, և երկրում ստեղծվել է ժողովրդավարական սկզբունքով ընտրված կառավարություն։ Չնայած դրան՝ Թալիբանը շարունակում է իր ձեռքի տակ պահել երկրի կարևոր հատվածներ[10]։

Աֆղանստանը ունիտար նախագահական իսլամական հանրապետություն է 31 միլիոն բնակչությամբ, որի մեծ մասը էթնիկ աֆղաններ են, տաջիկներ, հազարներ և ուզբեկներ։ Աֆղանստանը ՄԱԿ-ի, Իսլամական համագործակցության կազմակերպության, 77-ի խմբի, Տնտեսական համագործակցության կազմակերպության և Չմիացած երկրների շարժման անդամ է։ Աֆղանստանի տնտեսությունը աշխարհում 108-րդն է իր 64,08 միլիարդ դոլար ՀՆԱ-ով։ Պետությունը մեկ շնչին հասնող ՀՆԱ-ով աշխարհում 186 պետությունների ցանկում 167-րդն է՝ ըստ Արժույթի միջազգային հիմնադրամի 2016 թվականի զեկույցի[11]։

Ծագումնաբանություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տեսակետ կա, որ Աֆղանստան (փուշթու՝ افغانستان) անվանումը այնքան հին է, որքան աֆղան էթնոնիմը, որը հիշատակվում է 10-րդ դարի Հուդուդ ալ-Ալամ աշխարհագրության գրքում։ «Աֆղան» արմատը պատմականորեն օգտագործվել է էթնիկ փուշթունների համար, իսկ «ստան» վերջածանցը պարսկերենից թարգմանաբար նշանակում է «ինչ-որ տեղից»։ Ուստի, Աֆղանստան նշանակում է աֆղանների երկիր, իսկ պատմական իմաստով՝ փուշթունների երկիր։ Սակայն Աֆղանստանի ժամանակակից սահմանադրության մեջ ասվում է, որ «աֆղան բառը պետք է օգտագործվի Աֆղանստանի յուրաքանչյուր քաղաքացու համար»[12]։

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հերաթի միջնաբերդ

Նախապատմական վայրերի հնագիտական պեղումները ապացուցում են, որ մարդիկ բնակություն են հաստատել ներկայիս Աֆղանստանի տարածքում մոտ 50 000 տարի առաջ։ Իր բազմաթիվ նախապատմական վայրերի և դրանց հնագիտական նշանակության ու արժեքի շնորհիվ շատերը Աֆղանստանը համեմատում են Եգիպտոսի հետ[13][14]։

Պետությունը գտնվում է տարբեր քաղաքակրթությունների շփման խաչմերուկում, որի պատճառով հաճախակի դարձել է ռազմական գործողությունների թատերաբեմ։ Դարերի ընթացքում այստեղ ապրել են ամենատարբեր ժողովուրդներ, այդ թվում իրանական հնագույն ժողովուրդներ, որոնք էլ տարածաշրջանում դարձել են հնդիրանական լեզուների հիմքը։ Տարբեր ժամանակաշրջաններում այս պետության տարածքը եղել է տարբեր կայսրությունների մաս՝ Աքեմենյան կայսրություն, Մակեդոնական կայսրություն, հնդկական Մաուրյանների կայսրություն և Արաբական խալիֆայություն[15]։

Աֆղանստանում են ստեղծվել բազմաթիվ կայսրություններ և թագավորություններ՝ Հունա-բակտրիական թագավորությունը, Քուշական թագավորությունը, Հեփթաղների թագավորությունը, Հինդուշահի, Սաֆարիների, Սամանիների, Ղազնևիների, Ղուրիների, Խալջիների, Քարթիների, Թիմուրյանների, Մուղալների թագավորությունները, ինչպես նաև Հոտաղների և Դուրանիների դինաստիաները, որոնք էլ մատնանշել են ժամանակակից պետության ստեղծման քաղաքական հիմքերը[16]։  

Նախաիսլամական շրջան[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կայսր Աշոկայի երկլեզվյան հրովարտակը (հունարեն և արամեերեն)՝ գտնված Քանդահար քաղաքում, մ․թ․ա․ 3-րդ դար:

20-րդ դարի հնագիտական պեղումները ցույց են տալիս, որ Աֆղանստանի աշխարհագրական դիրքը հնարավորություն է տվել, որ այն մշտական սերտ մշակութային և առևտրական կապի մեջ լինի իր հարևանների հետ ինչպես արևելքում, այնպես էլ արևմուտքում և հյուսիսում։ Աֆղանստանում գտնվել են պալեոլիթի, մեզոլիթի, նեոլիթի, բրոնզի և երկաթի դարաշրջանների գտածոներ։ Տեսակետ կա, որ քաղաքային քաղաքակրթությունը սկսել է ձևավորվել մ․թ․ա․ 3000 թվականին, և վաղ շրջանի քաղաքներից Մունդիգակը (երկրի հարավում՝ Քանդահարի մոտակայքում)  հավանաբար եղել է մոտական Հարապպայի քաղաքակարթության գաղութ։ Վերջերս հայնաբերված գտածոները հաստատում են, որ Հարապպայի քաղաքակրթությունը ձգվել է մինչև ներկայիս Աֆղանստանի տարածք՝ այսպիսով իր մեջ ընդգրկելով Պակիստանը, Աֆղանստանը և Հնդկաստանը։ Ավելի կոնկրետ այս հնագույն քաղաքակրթությունը ձգվել է ներկայիս Պակիստանի հյուսիս-արևմուտքից մինչև Հնդկաստանի հյուսիս-արևմուտք և Աֆղանստանի հյուսիս-արևելք։ Հարապպայի քաղաքակրթության բնակավայրեր գտնվել են նաև հյուսիսային Աֆղանստանի Շորթուգայում՝ Ամուդարյա գետի ափին[17][18]։ Հարապպայի քաղաքակրթության առավել փոքր գաղթավայրեր են հայտնաբերվել Աֆղանստանի այլ տարածքներում։

Բուդդա բամիանական հսկա արձան․ բուդդիզմը լայնորեն տարածված է եղել նախքան արաբների արշավանքները դեպի Աֆղանստան:
Փոքր Բուդդա

Մ․թ․ա․ 2000 թվականից հետո Կենտրոնական Ասիայի կիսաքոչվոր ցեղերի ալիքը սկսել է շարժվել դեպի հարավ՝ Աֆղանստան․ այդ թվում էին նաև հնդեվրոպական լեզուներով խոսող բազմաթիվ հնդ-իրանական ցեղեր։ Այս ցեղերը ավելի ուշ սկսել են արտագաղթել դեպի Հարավային Ասիա, Արևմտյան Ասիա՝ Կասպից ծովի հյուսիսով ընդհուպ մինչև Եվրոպա։ Այս տարածաշրջանը այդ շրջանում կոչվել է Արիանա[13][19][20]։

Որոշ մարդկանց կարծիքով զրադաշտականությունը ծագել է մ․թ․ա․ 1800-800 թվականներին ներկայիս Աֆղանստանի տարածքում։ Այս տեսակետը առաջ է քաշվել այն պատճառով, որ կրոնի հիմնադիր Զրադաշտը ապրել և մահացել է Բալխում։ Զրադաշտականության առաջացման շրջանում տարածաշրջանում հավանաբար օգտագործվել են արևելաիրանական հնագույն լեզուները։ Մ․թ․ա․600 թվականի կեսեին Աքեմենյանները կործանել են Մարաստանը և իրենց արևելյան սահմանների մեջ են ներառել Արակոզիան, Արյան և Բակտրիան։ Պարսից Դարեհ I-ի գերեզմանաքարի վրա արված գրությունը նշում է Քաբուլի հովիտը՝ որպես իր կողմից գրավված 29 երկրներից մեկը[21]։

Մեկ տարի առաջ Գավգամելայի ճակատամարտում պարսից Դարեհ III-ին պարտության մատնելուց հետո  մ․թ․ա․ 330 թվականին Ալեքսանդր Մակեդոնացին և իր մակեդոնական ուժերը մտել են Աֆղանստան։ Ալեքսանդրի կարճատև տիրապետությունից հետո տարածաշրջանն անցել է Սելևկյանների կայսրությանը մինչև մ․թ․ա․ 305 թվականին, երբ նրանք, ի կատարումն հաշտության դաշինքի կետերից մեկի, շրջանի մեծ մասը տվել են Մաուրյանների թագավորությանը։ Մաուրյանները իշխել են Հինդուքուշից հարավ ընկած շրջանում մինչև մ․թ․ա․185 թվականի թագավորության կործանումը։ Մաուրյանների թագավորության անկումը սկսվել է Աշոկայի իշխանության ավարտից 60 տարի հետո՝ հանգեցնելով Հունա-բակտրիական թագավորության կողմից հելլենիստական վերանվաճման։ Սակայն տարածքի մեծ մասը շուտով անջատվել է նրանցից և դարձել Հնդ-հունական թագավորության մասը։ Մ․թ․ա․2-րդ դարի վերջերին սկյութները պարտության են մատնել նրանց և դուրս մղել տարածաշրջանից[22][23]։

Մ․թ․ա․առաջին դարի ընթացքում Պարթևական կայսրությունը իր տիրապետության տակ է վերցրել տարածաշրջանը, սակայն շուտով կորցրել է այն՝ հօգուտ իր հնդ-պարթևական վասալների։ Մ․թ․առաջին դարի կեսերին և վերջին Քուշական հսկայածավալ կայսրությունը, որը կենտրոնացած էր Աֆղանստանում, դարձել է բուդդիստական մշակույթի խոշոր ներկայացուցիչ, որի շնորհիվ բուդդայականությունը լայն տարածում է գտել տարածաշրջանում։ 3-րդ դարում Սասանյանները տապալել են Քուշական թագավորությունը՝ չնայած Քուշ-սասանյան թագավորությունը շարունակել է պահպանել իր գերիշխանությունը տարածաշրջանի մի հատվածի նկատմամբ։ Նրանք հաջորդել են Քիդարիները, իսկ վերջիններիս էլ՝ հեփթաղները։ Մինչև 6-րդ դարը Քուշական և Հեփթաղական թագավորությունների հաջորդները ստեղծել են փոքր դինաստիա, որը կոչվել է Քաբուլ Շանի։ Տարածաշրջանի հյուսիսարևելյան և հարավային հատվածների մեծ մասում գերիշխել է բուդդայական մշակույթը[24]։

Իսլամականացում և մոնղոլական նվաճումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հերաթում գտնվող Ուրբաթի մզկիթը Աֆղանստանի ամենահին մզկիթներից է։
Մազար ի-Շարիֆում գտնվող Կապույտ մզկիթը կառուցվել է 15-րդ դարում։

642 թվականին արաբ մուսուլմանները իսլամը տարածել են Հերաթում և Զարանջում և սկսել են ընդլայնվել դեպի արևելք․ տեղաբնակների մի մասը ընդունել է կրոնը, սակայն մի մասն էլ ընդվզել է։ Արաբները այս տարածաշրջանը դիտարկում էին որպես ալ-Հինդ այն պատճառով, որ այն մշակութային տեսանկյունից կապված էր Մեծ Հնդկաստանի հետ։ Մինչ իսլամի տարածումը տարածաշրջանի բնակչությունը մեծապես դավանում էր կա՛մ բուդդայականություն, կա՛մ զրադաշտականություն։ Սակայն բացի նրանցից կային նաև հրեաներ, արևապաշտներ և այլն։ 870 թվականին Զունբիլ և Քաբուլ Շանի դինաստիաները նվաճվել են Զարանջիի Սաֆարի մուսուլմանների կողմից։ Ավելի ուշ Սամանիները ընդարձակել են իրենց իսլամական ազդեցությունը դեպի Հինդու Քուշի հարավ։ Որոշ տվյալների համաձայն մուսուլմանները և ոչ մուսուլմանները շարունակել են կողք կողքի ապրել Քաբուլում մինչև 10-րդ դարում Ղազնևիների իշխանությանը գալը[25][26][27]։

Մինչև 11-րդ դարը Մահմուդ Ղազնևին պարտության է մատնել հինդուիստ ղեկավարներին և իսլամականցրել տարածաշրջանը[28]՝ բացի Քաֆիրիստանից[29]։ Մահմուդը Ղազնին դարձրել է կարևոր քաղաք և հովանավորել է Ալ-Բիրունիին և բանաստեղծ Ֆիրդուսիին[30]։ Ղազնևիների դինաստիան տապալվել է Ղուրիների դինաստիայի կողմից, որի ճարտարապետական նվաճումների մեջ է մտնում Ջամի մինարեթը։ Ղուրիները իրենց իշխանության տակ են պահել Աֆղանստանը մեկ դարից էլ քիչ, որից հետո 1215 թվականին Խորեզմշահերի պետությունը գրավել է այն[31]։

1219 թվականին Չինգիզ խանը և իր մոնղոլական բանակը գրավել են տարածաշրջանը։ Ասում են, թե նրա զորքերը գետնին են հավասարեցրել Խորասանի քաղաքներից Հերաթը, Բալխը և Բամվան[32]։ Մոնղոլների ավերածությունների պատճառով շատ բնակիչներ ստիպված են եղել վերադառնալ ագրարային գյուղական կենսակերպի[33]։ Հյուսիսարևեմտյան շրջանում տարածվել է մոնղոլական Իլխանությունը, մինչդեռ Խալջի դինաստիան իր տիրապետությունը հաստատել է Հինդուքուշի հարավային շրջանների աֆղանական ցեղերի նկատմամբ մինչև Թեմուրի նվաճումները, որոնց արդյունքում 1370 թվականին ստեղծվել է Թեմուրյանների պետությունը։

16-րդ դարի սկզբներին Բաբուրը եկել է Ֆերգանայից և 1526 թվականին Արղուն դինաստիայից գրավել է Քաբուլը, այնուհետև գրավել է Դելին Հնդկաստանում՝ Լոդի թագավորությունը փոխարինելով Մուղալի կայսրությամբ։ 16-18-րդ դարերի ընթացքում Բուխարայի խաքանությունը, Սեֆյանները և Մուղալները իշխել են Աֆղանստանի տարածքի տարբեր հատվածներում։ Մինչև 19-րդ դարը Աֆղանստանի հյուսիսարևմտյան մասը հայտնի է եղել Խորասան անունով։ Խորասանի 4 մայրաքաղաքներից երկուսը (Հերաթը և Բալխը) այժմ գտնվում են Աֆղանստանի տարածքում, մինչդեռ Քանդահարի, Զաբուլիստանի, Ղազնիի, Քաբուլիստանի և Աֆղանստանիի որոշ շրջաններ կազմել են Խորասանի և Հինդուստանի միջև սահմանը.[34][35][36]։

Հոտաղների դինաստիա և Դուրանի կայսրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1709 թվականին Միրվայս Հոտաղը՝ Գիլզայի ցեղային առաջնորդը, հաջողությամբ ապստամբել է Սեֆյանների դեմ։ Նա պարտության է մատնել Գուրջին խանին և Աֆղանստանը դարձրել է անկախ[37]։ 1715 թվականին Միրվայսը մահացել է, իսկ նրան հաջորդել է իր եղբայրը Աբդուլ Ազիզը, ով շուտով սպանվել է Միրվայսի որդի Մահմուդի կողմից պետական դավաճանության համար։ Մահմուդի գլխավորությամբ աֆղանական զորքը 1722 թվականին արշավել է դեպի Պարսկաստանի մայրաքաղաք Սպահան և Գուլնաբադի ճակատամարտից հետո գրավել է քաղաքը՝ իրեն հռչակելով Պարսկաստանի թագավոր[37]։ Աֆղանական դինաստիան դուրս է մղվել Պարսկաստանից Նադիր շահի կողմից 1729 թվականին տեղի ունեցած Դամղանի ճակատամարտից հետո։

1738 թվականին Նադիր շահը և իր ուժերը Հուսեյն Հոտաղ շահից գրավել են Քանդահարը՝ Հոտաղների վերջին հենարանը, որից հետո ազատազրկված 16-ամյա Ահմադ շահ Դուրանին ազատվել է և դարձել աֆղանական ջոկատի հրամանատար։ Շուտով պարսկական և աֆղանական զորքերը գրավել են Հնդկաստանը։ Մինչև 1747 թվականը աֆղանները ընտրել են Դուրանին՝ իբրև իրենց պետության ղեկավար[38]։ Դուրանին և իր աֆղանական զորքը գրավել են ներկայիս Աֆղանստանի, Պակիստանի մի մասը, Իրանի նահանգներ Խորաստանը և Քոհիստանը, Հնդկաստանում Դելին[39]։ Նա պարտության է մատնել հնդկական Մարաթայի կայսրությունը, և ամենամեծ հաղթանակներից մեկը տարել է 1761 թվականին Պանիպաթի ճակատամարտում։

Աֆղանական ցեղապետները 1841 թվականին, նկարիչը բրիտանացի սպա Ջեյմս Ռեթրեյն է:

1722 թվականի հոկտեմբերին Դուրանին մահացել է իր բնական մահով և թաղվել Քանդահարում։ Նրան հաջորդել է որդին՝ Թեմուր շահը, ով Աֆղանստանի մայրաքաղաքը 1776 թվականին Քանդահարից տեղափոխել է Քաբուլ։ 1793 թվականին Թեմուրի մահից հետո Դուրանիների գահը անցել է վերջինիս որդի Զաման շահին, ում հաջորդել են Մահմուդ շահը, Շուջա շահը և ուրիշներ[40]։

19-րդ դարում Աֆղանական կայսրությունը գտնվում էր արևմուտքից Պարսկաստանի, իսկ արևելքից Սկիհի կայսրության վտանգի տակ։ Ֆաթեհ խանը՝ բարակզայ ցեղի առաջնորդը, իր 21 եղբայրներին նշանակել էր կայսրության ամենակարևոր պաշտոններին։ Նրա մահից հետո վերջիններս ապստամբել են և բաժան-բաժան արել կայսրությունը իրար մեջ։ Այս խառը ժամանակաշրջանում Աֆղանստանում եղել են բազմաթիվ ժամանակավոր ղեկավարներ մինչև Դոսթ Մուհամմադ խանը 1826 թվականին իրեն էմիր է հռչակել[41]։ Ռանջիդ Սինգը, ով գրավել էր Խայբեր Պախտունխվան, գրավել է Փանջաբի շրջանը, իսկ 1834 թվականին՝ Փեշավարը[42]։ 1837 թվականին Խայբերի լեռնանցի մոտ Ջամրուդի ճակատամարտի ժամանակ Աքբար խանը և աֆղանական զորքը չեն կարողացել Սիքհ Խալսայի բանակից գրավել Ջամրուդի ամրոցը, սակայն սպանել են նրանց հրամանատար Հարի Սինգ Նալվային՝ այսպիսով ավարտին հասցնելով Աֆղան-սիքհական պատերազմները։ Այդ ընթացքում բրիտանական ուժերը սկսել էին արևելքից առաջանալ՝ սկսելով «Մեծ խաղի» առաջին խոշոր հակամարտությունը[43]։

Բրիտանական ազդեցություն և անկախ թագավորություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բրիտանական և դաշնակից ուժերը 1880 թվականի Քանդահարի ճակատամարտից հետո Քանդահարում, Երկրորդ անգլո-աֆղանական պատերազմ։ Քաղաքի շուրջ կառուցված հսկայական պաշտպանական պատը վերացվել է 1930-ական թվականներին թագավոր Նադիրի հրամանով։

1838 թվականին բրիտանական ուժերը շարժվել են դեպի Աֆղանստան և ձերբակալել Դոսթ Մուհամմադին՝ աքսորելով նրան Հնդկաստան, իսկ նրան փոխարինել են նախորդ ղեկավարով՝ շահ Շուջա[44][45]։ Ապստամբությունից հետո 1842 թվականին անգլո-հնդկական ուժերի նահանջը Քաբուլից և Էլֆինսթոնի զորքի ոչնչացումը, Քաբուլի ճակատամարտը, որի արդյունքում այն վերագրավվեց, ստիպել են բրիտանացիներին հետ բերել Դոսթ Մուհամմադ խանին և դուրս բերել իրենց զորքերը Աֆղանստանից։ 1878 թվականին սկսված Երկրորդ անգլո-աֆղանական պատերազմի պատճառը ռուսական տարածվող ազդեցությունն էր։ Աբդուռահման խանը փոխարինել է Այուբ խանին, և Մեծ Բրիտանիան կարողացել է իր վերահսկողության տակ առնել Աֆղանստանի արտաքին հարաբերությունները՝ ի կատարումն 1879 թվականին Գանդամաքի պայմանագրի։ 1893 թվականին Մորթիմեր Դուրանդը ստիպել է ամիր Աբդուռահման խանին ստորագրել հակասական մի պայմանագիր, ըստ որի Դուրանդի գիծը դարձել է էթնիկ փաշթունների և բալոչների տիրույթները սահմանաբաժանը։ Սա բրիտանացիների կողմից վարած «բաժանիր, որ տիրես» քաղաքականություն էր, որը հանգեցնելու էր լարված հարաբերությունների, մասնավորապես ավելի ուշ ձևավորված Պակիստան պետության հետ։ Հազարաջաթը, որտեղ հիմնականում գերիշխում էին շիաները, և հեթանոս Քաֆիրիստանը իրենց քաղաքական անկախությունը պահպանել են մինչև 1891-1896 թվականներին Աբդուռահմանի կողմից նվաճումը։

Զահիր շահը՝ Աֆղանստանի վերջին թագավորը, ով իշխել է 1933-1973 թվականներին։

Երրորդ անգլո-աֆղանական պատերազմից և 1919 թվականի օգոստոսի 19-ին կնքված Ռավալփինդի պայմանագրի ստորագրումից հետո Ամանուլլահ խանը Աֆղանստանը հռչակել է ինքիշխան և ամբողջությամբ անկախ պետություն։ Նա քայեր է կատարել՝ նպատակ ունենալով վերացնել պետության ավանդական մեկուսացման քաղաքականությունը, և դիվանագիտական հարաբերություններ է հաստատել միջազգային հասարակության հետ։ 1927-1928 թվականներին նա շրջագայություն է կատարել Եվրոպայում և Թուրքիայում և ներկայացրել մի շարք բարեփումներ, որոնց նպատակն էր ազգի մոդեռնիզացիան։ Այս բարեփոխումների հիմնական ուժը Մահմուդ Թարզին էր՝ կանանց կրթության եռանդուն կողմնակից։ Նա պայքարել է Աֆղանստանի 1923 թվականի սահմանադրության 68-րդ հոդվածի համար, որը տարրական կրթությունը դարձնում էր պարտադիր։ 1923 թվականին արգելվել է ստրկությունը[46]։

Որոշ բարեփոխումներ, որոնք իրականացվել էին, օրինակ՝ կանանց համար ավանդական հագուստ բուրկայի վերացումը և մի քանի խառը դպրոցների բացումը, առաջացրել են ցեղային և կրոնական բազմաթիվ առաջնորդների դժգոհությունը։ Զինված ընդհանրության հանդիպելով՝ Ամանուլլահ խանը 1929 թվականի հունվարին հրաժարական է տվել։ Դրանից անմիջապես հետո Քաբուլը հայտնվել է Հաբիբուլլահ Կալականիի գլխավորությամբ Սաքավիսթ ուժերի տիրապետության տակ[47]։ Ամանուլլահ խանի զարմիլ Մոհամմադ Նադիր շահը 1929 թվականի հոկտեմբերին պարտության է մատնել և սպանել է Կալականիին, որից հետո դարձել է թագավոր[48]։ Նա մի կողմ է թողել Ամանուլլահ խանի բարեփոխումները՝ նախընտրելով մոդեռնիզացիայի առավել աստիճանական մոտեցումը, սակայն 1933 թվականին Աբդուլ Խալիքի՝ Հազարայի 15-ամյա աշակերտի կողմից կատարված մահափորձի զոհ է դարձել[49]։

Թագավոր Ամանուլլահ խանը և թագուհի Սորայա Թարզին Բեռլինում, 1928 թվական։

Մոհամմադ Զահիր շահը՝ Նադիր շահի 19-ամյա որդին, հաջորդել է նրան և իշխել 1933-1973 թվականներին։ Մինչև 1946 թվականը Զահիր շահը իշխել է իր հորեղբոր օգնությամբ, ով վարչապետն էր և շարունակում էր Նադիր շահի քաղաքականությունը։ Զահիր շահի մյուս հորեղբայր Մահմուդ խանը 1946 թվականին դարձել է վարչապետ և սկսել է մի փորձ, որի նպատակն էր քաղաքական առավել ազատությունների շնորհումը, սակայն շուտով փոխել է իր վարած քաղաքականությունը, երբ այն սկսել է դուրս գալ իր սպասելիքների սահմանից։ 1953 թվականին նրանք փոխարինել է Մոհամմադ Դաուդ խանը՝ թագավորի զարմիկը և տեգրը և փաշթուն ազգայնական, ով ցանկանում էր ստեղծել Փաշթունիստանը՝ հանգեցնելով Պակիստանի հետ խիստ լարված հարաբերությունների[50]։ Իր պաշտոնավարման 10 տարիների ընթացքում մինչև 1963 թվականը Դաուդ խանը սոցիալական մոդեռնիզացման քայլեր է կատարել և փորձել է սերտ հարաբերություններ հաստատել Խորհրդային Միության հետ։ Դրանից հետո ստեղծվել է 1964 թվականի սահմանադրությունը, որի վրա էլ հիմնված է ներկայիս պետության սահմանադրությունը[51]:

Թագավոր Զահիր շահը, ինչպես իր հայր Նադիր շահը, վարում էր ազգային անկախության պահպանման քաղաքականություն՝ միաժամանակ շարունակելով աստիճանական մոդեռնիզացիան։ Նա նպատակ ուներ բարելավել հարաբերությունները Մեծ Բրիտանիայի հետ։ Սերտ հարաբերություններ էին պահպանվում նաև այլ մուսուլման պետությունների հետ՝ Թուրքիա, Իրաքի թագավորություն և Իրան, միևնույն ժամանակ միջազգային հարաբերությունների ոլորտում նպատակ էր դրվել 1934 թվականին միանալ Ազգերի լիգային։ 1930-ական թվականների բարելավվել են ենթակառուցվածքները, ճանապարհները, կրթական համակարգը, ստեղծվել է ազգային բանկը։ Երկրի հյուսիսային շրջանի ճանապարհների կարգավորման շնորհիվ աճել է բամբակի և տեքստիլ արդյունաբերությունը[51]։ Պետությունը սերտ հարաբերություններ է հաստատել Առանցքի ուժերի հետ, որում Գերմանիան ուներ Աֆղանստանի զարգացման մեջ ամենամեծ մասնաբաժինը[52]։ Սակայն Աֆղանստանը չեզոքություն է պահպանել և չի մասնակցել ո՛չ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմին, ո՛չ էլ Սառը պատերազմի ժամանակ եղել է որևէ բլոկի մասը։ Սակայն սա շահավետ էր պետության համար, քանի որ Խորհրդային Միությունը և ԱՄՆ մրցում էին Աֆղանստանում իրենց ազդեցության տարածման համար՝ կառուցելով մայրուղիներ, օդանավակայաններ և այլ կենսական ենթակառուցվածքներ։ Յուրաքանչյուր շնչի հաշվով Աֆղանստանը ամենամեծ օգնությունը ստացել է Խորհրդային Միությունից։ Աֆղանստանը, սակայն, լավ հարաբերություններ ուներ նաև Սառը պատերազմի թշնամի պետությունների հետ։ 1973 թվականին մինչ թագավորը պաշտոնական այցի էր գնացել, Դաուդ խանը սկսել է արյունալի մի հեղափոխություն և դարձել Աֆղանստանի առաջին նախագահը՝ վերացնելով միապետությունը։ Միևնույն ժամանակ Զուլֆիկար Ալի Բուտոն ստացել է Աֆղանստանի մեջ մտնող հարևան Պակիստանը։ Որոշ հետազոտողներ առաջարկում են այն տեսակետը, որ Բուտոն ճանապարհ էր հարթում 1978 թվականի ապրիլին տեղի ունեցած Սաուրի հեղափոխության համար[53]։

ԱԺԺԿ հեղաշրջում և Խորհրդային պատերազմ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Խորհրդային զորքերը Գարդեզում, Աֆղանստան 1987 թվական
Հեզբ-ի Իսլամի Խալիսի զինյալները Քունարի նահանգի Սուլթանի հովտում, 1987 թվական

1978 թվականի ապրիլին Սուարի հեղափոխության արդյունքում, որն ուղղված էր նախագահ Մոհամմադ Դաուդ խանի դեմ, իշխանության ղեկն անցել է Աֆղանստանի Ժողովուրդների ժողովրդավարական կուսակցություն (ԱԺԺԿ)։ ԱԺԺԿ հայտարարել է Աֆղանստանի Ժողովրդավարական Հանրապետության ստեղծման մասին, որի առաջին նախագահը եղել է Նուր Մուհամմադ Թարակին[54]։

ԱԺԺԿ-ի բարեփոխումների դեմ ընդդիմությունը, օրինակէ հողի վերաբաշխման քաղաքականությունը և քաղաքացիական և ամուսնական օրենքների մոդեռնիազացիան, հանգեցրել են 1978 թվականի հոկտեմբերին ապստամբական տրամադրությունների խորացման սկզբում Աֆղանստանի արևելքում։ Այս ապստամբությունն անմիջապես վերածվել է քաղաքացիական պատերազմի, որում պարտիզան մոջահեդները ամբողջ երկրում պայքարում էին վարչակարգի ուժերի դեմ։ Պակիստանի կառավարությունը ապստամբներին ապահովում էր վերապատրաստման գաղտնի կենտրոններով, մինչդեռ Խորհրդային Միությունը ուղարկում էր ռազմական հազարավոր խորհրդատուների, որպեսզի օգնեն ԱԺԺԿ-ի վարչակարգին[55]։ 1979 թվականի կեսերին ԱՄՆ Պակիստանի Միջգերատեսչական հետախուզության միջոցով աջակցում էր աֆղան մոջահեդներին և օտարերկրյա «աֆղան արաբ» մարտիկներին[56]։

Միևնույն ժամանակ ԱԺԺԿ-ի մրցակցող երկու խմբակցությունների՝ գերիշխող Խալք և առավել չափավոր Փարչամ, միջև աճող հակասությունների պատճառով (1979 թվականի հուլիս-օգոստոս) Փարչամի կաբինետի անդամները հեռացվել են և հեղաշրջման փորձի մեղադրանքով ձերբակալվել են Փարչամի զինվորականները[57]։

1979 թվականի սեպտեմբերին նախագահ Թարակին ԱԺԺԿ-ի ներսում տեղի ունեցած հեղաշրջման արդյունքում սպանվել է Խալքի անդամ Հաֆիզուլլահ Ամինի կողմից, ով էլ հենց հաջորդել է նրան։ Լինելով արմատական ձախակողմյան հայացնքերի տեր՝ Ամինի օրոք պետության վիճակ վատթարացել է, իսկ հազարավոր մարդիկ անհետ կորել են[58]։ Խորհրդային Միությունը դժգոհ էր Ամինի կառավարությունից, ուստի որոշում է միջամտել և գրավել երկիրը 1979 թվականի դեկտեմբերի 27-ին՝ հենց նույն օրը սպանելով Ամինին[59]։

Խորհրդային ուժերի կողմից ստեղծված վարչակարգը, որը ղեկավարում էր Փարչամի Բաբրաք Քարմալը, սակայն ներառում էր երկու խմբակցությունն էլ (Փարչամ և Խալք), լցրել է առաջացած վակուումը։ Խորհրդային զորքերը տեղակայվել են Աֆղանստանում երկրի վիճակը կայունացնելու նպատակով, և արդյունքում Խորհրդային Միությունը ներքաշվել է Աֆղանստանի ներքին պատերազմի մեջ (մոջահեդներն ընդդեմ ԱԺԺԿ-ի կառավարության)[60]։ Այս պատերազմը տևել է 1979 թվականի դեկտեմբերից մինչև 1989 թվականը և հայտնի է նաև Խորհրդա-աֆղանական պատերազմ անունով: ԱՄՆ-ը, որը 1979 թվականի կեսերից ի վեր Պակիստանի Միջգերատեսչական հետախուզության միջոցով աջակցում էր աֆղան մոջահեդներին և օտարերկրյա «աֆղան արաբ» մարտիկներին[56], և Սաուդյան Արաբիան, որը միլիարդների գումար և զենք էր մատակարարում, այդ թվում նաև 2000 FIM-92 Stinger զենիթահրթիռային կայան, Պակիստանին հակախորհրդային մոջահեդներին աջակցելու նպատակով[61][62]:

ԱԺԺԿ-ն արգելել է վաշխառությունը, սահմանել է սեռեր հավասարություն[63] և կանանց ներկայացրել քաղաքական կյանքում[63]: 1979-1989 թվականների պատերազմի ընթացքում խորհրդային ուժերը Աֆղանստանի Ժողովրդավարական Հանրապետության հետ միասին սպանել են ավելի քան 562 000 ապստամբների[64], 2 միլիոն աֆղանների[65][66][67][68][69][70][71] և տեղահանել են ավելի քան 6 միլիոն մարդու, ովքեր աստիճանաբար հեռացել են Աֆղանստանից՝ բնակություն հաստատելով հիմնականում Պակիստանում և Իրանում[72]: Որոշ ծայրամասային գյուղեր պարզապես ռմբակոծվել են, իսկ որոշ քաղաքներ, օրինակ՝ Հերաթը և Քանդահարը, օդային ռմբակոծության են ենթարկվել: Պակիստանի հյուսիսարևմտյան ճակատային նահանգը օգտագործվել է հակախորհրդային աֆղանական դիմադրության կազմակերպչական և ցանցային բազային նպատակներով: Նահանգի ազդեցիկ Դիոբենդի ուլեման կարևոր դերակատարում է ունեցել «ջիհադի» տարածման գործում[73]: Այդ ընթացքում կենտրոնաաֆղանակ շրջան Հազարաջաթում, որը այս շրջանում ազատ էր Խորհրդային Միության և ԱԺԺԿ-ի ազդեցությունից, ևս տեղի է ունեցել նեքին քաղաքացիական պատերազմ 1980-1984 թվականներին: Առերեսվելով միջազգային աճող ներկայությանը և բազմահազար զոհերին՝ Խորհրդային Միությունը 1989 թվականին դուրս է եկել Աֆղանստանից, սակայն մինչև 1992 թվականը շարունակել է աջակցել աֆղան նախագահ Մուհամմադ Նաջիբուլլահին[74]:

Պրոքսի և սառը պատերազմ և իսլամական ջիհադ 1989-1986 թվականներին[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Քաղաքացիական պատերազմի զարգացումը 1992 թվականից մինչև 2001 թվականի վերջեր

Մոջահեդական (իսլամական դիմադրություն) ուժերը 1978 թվականի հոկտեմբերին պարտիզանական կռիվներ կամ քաղաքացիական պատերազմ են սկսել Աֆղանստանի ԱԺԺԿ կառավարության դեմ: Խորհրդային ներխուժումից հետո 1979 թվականի դեկտեմբերին ԱԺԺԿ մի նախագահը փոխարինվել է ԱԺԺԿ մեկ այլ նախագահով, իսկ մոջահեդները հայտարարել են, որ իրենք պայքարում են ԱԺԺԿ «խամաճիկային վարչակարգի» դեմ[75]: 1987 թվականին Մուհամմադ Նաջիբուլլահը դարձել է Աֆղանստանի նախագահ, և 1989 թվականին խորհրդային ուժերի հեռանալուց հետո Խորհրդային Միություն շարունակել է աջակցել նրան[75], իսկ մոջահեդները՝ պայքարել:

Նախագահ Նաջիբուլլահը փորձել է իր կառավարության համար հենարան ստեղծել՝ սոցիալիզմից անցում կատարելով պանաֆղանական ազգայնականության և ներկայացնելով իր կառավարությանը՝ իբրև իսլամական[76]:

Ցավոք, Նաջիբուլլահը որևէ նշանակալի աջակցություն չի ստացել: 1989 թվականի մարտին մոջահեդական խմբերը հարձակում են սկսել Ջալալաբադի վրա, որը հրահրված էր Պակիստանի Միջգերատեսչական հետախուզության կողմից. նրանց նպատակն էր Աֆղանստանում հիմնել մոջահեդների իսլամական կառավարություն, սակայն նրանց հարձակումը ձախողվել է[77]: 1991 թվականի դեկտեմբերին Խորհրդային Միության փլուզման և ռուսական աջակցության դադարեցման արդյունքում նախագահ Նաջիբուլլահը մնացել է առանց օտարերկրյա աջակցության: 1991 թվականի մարտին մոջահեդական ուժերը հարձակվել են և գրավել Խոստ քաղաք:

Քաբուլի մի հատված 1993 թվականի քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ, որը մեծ վնաս է հասցրել մայրաքաղաքին:

1992 թվականի մարտին նախագահ Նաջիբուլլահը համաձայնվել է մի կողմ քաշվել և ճանապարհ տալ մոջահեդների կոալիցիոն կառավարությանը: Մոջահեդները կազմել էին մի քանի հակառակորդ խմբեր, այդ թվում Հազբի Իսլամի, Ջունբիշ, Հիզբ-ի Վահդաթ, Ջամիաթ-ե Իսլամի: Մոջահեդ առաջնորդները միասին հավաքվել են Փեշավարում, որպեսզի ստեղծեն համապատասխան կառավարություն, սակայն մոջահեդ Հեզբի Իսլամիի առաջնորդ Գյուլբուդդին Հեքմաթյարը հրաժարվել է հանդիպել այլ առաջնորդների հետ և դրա փոխարեն գրավել է Քաբուլը: Սրա պատճառով 1992 թվականի ապրիլի 25-ին սկսվել է քաղաքացիական պատերազմ. սկզբում այն ընթացել է երեք, սակայն մի քանի շաբաթների ընթացքում ձևավորվել են մոջահեդների 5-6 խմբեր[78][79][80]: Քաբուլը կռիվների ընթացքում ռմբակոծվել է և մասամբ ոչնչացվել[81]:

Պատերազմը շարունակվել է 1993-1995 թվականների ընթացքում, և մոջահեդները իրականացրել են սպանություններ, բռնաբարություններ և կեղեքումներ[79][82][81]: 1994 թվականի հունվար-հունիս ամիսներին Քաբուլում 25 000 հոգի է սպանվել մի կողմից Աբդուլ Ռաշիդ Դոսթումի Ջունբիշի և Հեքմաթյարի Յեզբի Իսլամի դաշինքի, իսկ մյուս կողմից Ահմադ շահ Մասուդի Ջամիաթի ուժերի միջև տեղի ունեցած կռիվների արդյունքում[83]: 1994 թվականին ի հայտ եկավ Թալիբանը՝ որպես շարժում և միլիցիա, որը կազմված էր Պակիստանի իսլամական մեդրեսեների (դպրոցներ) փաշթուն աշակերտներից (տալիբ)[81][84]. նրանք խոստացել էին ազատել Աֆղանստանը «զինվորականներից և հանցագործներից»[85], շուտով նրանց սկսեցին ռազմական աջակցություն ստանալ Պակիստանից[86]: 1994 թվականի նոյեմբերին տեղական փաշթուն առաջնորդներին դուրս մղելուց հետո Թալիբանը իր վերահսկողության տակ է առել Քանդահար քաղաքը[81]: 1995 թվականի սկզբին Թալիբանը փորձել է գրավել Քաբուլը, սակայն հետ է մղվել Մասուդի ուժերի կողմից: Թալիբանը աստիճանաբար ուժեղացել է և 1996 թվականի սեպտեմբերին հարձակվել և գրավել է Քաբուլը այն բանից հետո, երբ Մասուդը և Հեքմաթյարը քաղաքից դուրս են բերել իրենց զորքերին[87][88]

Թալիբան ևՀյուսիսային դաշինք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1996 թվականի սեպտեմբերի վերջին Թալիբանը, որը արդեն իսկ իր վերահսկողության տակ էր առել Քաբուլը և Աֆղանստանի մեծ մասը[89], հռչակել է Աֆղանստանի Իսլամական Էմիրությունը: Թալիբանը միջազգայնորեն դատապարտվել է իսլամական շարիաթական օրենքների իրենց մեկնաբանությունների կոպիտ կիրառության համար, որի արդյունքում բազմաթիվ աֆղաններ դաժան վերաբերմունքի են արժանացել, մասնավորապես կանայք[90][91]: Իրենց կառավարման շրջանում Թալիբանը և նրանց դաշնակիցները աֆղան քաղաքացիների նկատմամբ ջարդեր են իրականացրել, չեն ընդունել ՄԱԿ-ի սննդային պաշարները՝ սովի մատնելով 160 000 քաղաքացիների, իրականացրել են հողի այրման քաղաքականություն՝ այսպիսով այրելով հսկայածավալ բերրի տարածքներ և ոչնչացնելով հարյուր հազարավոր տներ[92][93][94][95][96][97]:

Այն բանից հետո, երբ Քաբուլը անցել է Թալիբանին, Մասուդը և Դոսթումը ստեղծել են Հյուսիսային դաշինքը: Թալիբանը պարտության է մատնել Դոսթումի ուժերին Մազար-ի Շարիֆի ճակատամարտերի ժամանակ (1997-1998): Պակիստանի զորքերի հրամանատար Փերվեզ Մուշարիֆը սկսել է հազարավոր պակիստանցիների ուղարկել, որպեսզի օգնեն Թալիբանին պարտության մատնել Հյուսիսային դաշինքին[98][86][99][100][101]: 1996-2001 թվականին Օսամա բին-Լադենի ալ-Քաիդա ցանցը և Այման ալ-Զավահիրը ևս սկսել են գործել Աֆղանստանում[102]: Ավելի քան 400 000 աֆղաններ զոհվել են 1990-2001 թվականների ներքին հակամարտությունների ընթացքում[103]:

2001 թվականի սեպտեմբերի 9-ին արաբ երկու մահապարտներ Փանջշիրի նահանգում սպանել են Մասուդին: Երկու օր անց ԱՄՆ-ում տեղի են ունեցել սեպտեմբերի 11-ին հարձակումները: ԱՄՆ կառավարությունը կասկածել է, որ Օսամա բին Լադենն է այդ հարձակումների հեղինակը և պահանջել է Թալիբանին իրեն հանձնել հանցագործին[104]: Թալիբանը առաջարկել է դատապարտման համար բին Լադենին հանձնել մի որևէ երրորդ պետության, բայց ոչ ուղղակի ԱՄՆ-ին: Վաշինգտոնը հրաժարվել է ընդունել այդ առաջարկը[105]: Փոխարենը 2001 թվականի հոկտեմբերին ԱՄՆ-ը որոշել է սկսել Աֆղանական պատերազմ (2001-2014): Աֆղանների մեծամասնությունը պաշտպանում էր ԱՄՆ ներխուժումը երկիր[106][107]: Սկզբնական ներխուժման ընթացքում ԱՄՆ և Մեծ Բրիտանիայի ուժերը ռմբակոծել են ալ-Քաիդայի վարժեցման ճամբարները: Աշխատելով Հյուսիսային դաշինքի հետ միասին՝ ԱՄՆ-ը կարողացել է Թալիբանին հեռացնել իշխանությունից[108]:

Recent history (2002–present)[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Hamid Karzai dominated Afghan politics after the Taliban's fall
From upper left, clockwise – Canadian troops in Kandahar; American president Barack Obama meets Afghan leader Hamid Karzai in March 2010; US Secretary of State Hillary Clinton with female politicians in Kabul in October 2011; An officer of the RAF explains a C-27 of the Afghan air force to 'Thunder Lab' students in July 2011

In December 2001, after the Taliban government was overthrown in the Battle of Tora Bora, the Afghan Interim Administration under Hamid Karzai was formed, in which process the Taliban were typecast as 'the bad guys' and left out. The International Security Assistance Force (ISAF) was established by the UN Security Council to help assist the Karzai administration and provide basic security.[109][110] Taliban forces meanwhile began regrouping inside Pakistan, while more coalition troops entered Afghanistan and began rebuilding the war-torn country.[111][112]

Shortly after their fall from power, the Taliban began an insurgency to regain control of Afghanistan. Over the next decade, ISAF and Afghan troops led many offensives against the Taliban, but failed to fully defeat them. Afghanistan remains one of the poorest countries in the world due to a lack of foreign investment, government corruption, and the Taliban insurgency.[113][114]

Meanwhile, the Afghan government was able to build some democratic structures, and the country changed its name to the Islamic Republic of Afghanistan. Attempts were made, often with the support of foreign donor countries, to improve the country's economy, healthcare, education, transport, and agriculture. ISAF forces also began to train the Afghan National Security Forces.

In the decade following 2002, over five million Afghans were repatriated, including someԿաղապար:Quantify who were deported from Western countries.[115]

By 2009, a Taliban-led shadow government began to form in parts of the country.[116] In 2010, President Karzai attempted to hold peace negotiations with the Taliban leaders, but the rebel group refused to attend until mid-2015 when the Taliban supreme leader finally decided to back the peace talks.[117]

After the May 2011 death of Osama bin Laden in Pakistan, many prominent Afghan figures were assassinated.[118] Afghanistan–Pakistan border skirmishes intensified and many large scale attacks by the Pakistan-based Haqqani Network also took place across Afghanistan. The United States blamed rogue elements within the Pakistani government for the increased attacks.[119][120]

In September 2014 Ashraf Ghani became President after the 2014 presidential election where for the first time in Afghanistan's history power was democratically transferred.[121][122][123][124][125] On 28 December 2014, NATO formally ended ISAF combat operations in Afghanistan and officially transferred full security responsibility to the Afghan government and the NATO-led Operation Resolute Support was formed the same day as a successor to ISAF.[126][127] However, thousands of NATO troops have remained in the country to train and advise Afghan government forces[128] and continue their fight against the Taliban, which remains by far the largest single group fighting against the Afghan government and foreign troops.[129] It was estimated in 2015 that "about 147,000 people have been killed in the Afghanistan war since 2001. More than 38,000 of those killed have been civilians".[130] A report titled Body Count concluded that 106,000–170,000 civilians have been killed as a result of the fighting in Afghanistan at the hands of all parties to the conflict.[131]

Geography[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

A landlocked mountainous country with plains in the north and southwest, Afghanistan is located within South Asia[4][133] and Central Asia.[134] The country's highest point is Noshaq, at 7,492 m (24,580 ft) above sea level.[3] It has a continental climate with harsh winters in the central highlands, the glaciated northeast (around Nuristan), and the Wakhan Corridor, where the average temperature in January is below −15 °C (5 °F), and hot summers in the low-lying areas of the Sistan Basin of the southwest, the Jalalabad basin in the east, and the Turkestan plains along the Amu River in the north, where temperatures average over 35 °C (95 °F) in July. The lowest point lies in Jowzjan Province along the Amu River bank, at 258 m (846 ft) above sea level.

Despite having numerous rivers and reservoirs, large parts of the country are dry. The endorheic Sistan Basin is one of the driest regions in the world.[135] Afghanistan receives snow during the winter in the Hindu Kush and Pamir Mountains, and the melting snow in the spring season enters the rivers, lakes, and streams.[136][137] However, two-thirds of the country's water flows into the neighboring countries of Iran, Pakistan, and Turkmenistan. The state needs more than Կաղապար:US$ to rehabilitate its irrigation systems so that the water is properly managed.[138]

The northeastern Hindu Kush mountain range, in and around the Badakhshan Province of Afghanistan, is in a geologically active area where earthquakes may occur almost every year.[139] They can be deadly and destructive, causing landslides in some parts or avalanches during the winter.[140] The last strong earthquakes were in 1998, which killed about 6,000 people in Badakhshan near Tajikistan.[141] This was followed by the 2002 Hindu Kush earthquakes in which over 150 people were killed and over 1,000 injured. A 2010 earthquake left 11 Afghans dead, over 70 injured, and more than 2,000 houses destroyed.

The country's natural resources include: coal, copper, iron ore, lithium, uranium, rare earth elements, chromite, gold, zinc, talc, barite, sulfur, lead, marble, precious and semi-precious stones, natural gas, and petroleum, among other things.[142][143] In 2010, US and Afghan government officials estimated that untapped mineral deposits located in 2007 by the US Geological Survey are worth at least $1 trillion.[144]

Տեղագրություն

At over 652,230 կմ2 (251,830 sq mi),[145] Afghanistan is the world's 41st largest country,[146] slightly bigger than France and smaller than Burma, about the size of Texas in the United States. It borders Pakistan in the south and east; Iran in the west; Turkmenistan, Uzbekistan, and Tajikistan in the north; and China in the far east.

Ժողովրդագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բնակչությունն Աֆղանստանում[147]
Տարի Միլիոն
1950 7.8
2000 20.0
2016 34.7

2019 թվականի տվյալներով Աֆղանստանի բնակչությունը կազմել է 32․2 մլն, որից 16.4 մլն տղամարդ է, իսկ 15.8 մլն՝ կին։ Բկաչության մոտավորապես 23.9% քաղաքաբնակ է, 71.4% բնակվում է գյուղական շրջաններում, իսկ մնացյալ 4.7% քոչվոր է[148]։ Մոտավորապես 3 մլն կամ ավելի աֆղաններ ժամանակավորապես բնակվում են հարևան Պակիստանում և Իրանում․ նրանց մեծ մասը ծնվել և մեծացել է այս երկու երկրներում։ Բնակչության աճը 2.37% է[3], որն աշխարհում ամենաբարձր ցուցանիշն է՝ չհաշված Աֆրիկան։ Եթե բկաչության աճի այս ցուցանիշը պահպանվի, ապա 2050 թվականին կանխատեսվում է, որ Աֆղանստանում կլինի 82 մլն բնակչություն[149]։

Մեկ միլիոնից ավելի բնակիչ ունեցող միակ քաղաքը մայրաքաղաք Քաբուլն է։ Քաբուլից հետո մյուս 5 խոշոր քաղաքներն են Քանդահարը, Հերաթը, Մազար-ի Շարիֆը, Քունդուզը և Ջալալաբադը[148]։

Աֆղանստանի խոշոր քաղաքները

2019 թվականի տվյալներ[150]

Քաբուլ
Քաբուլ
Քանդահար
Քանդահար
Քաղաք Նահանգ Բնակչություն Հերաթ
Հերաթ
Մազարի Շարիֆ
Մազարի Շարիֆ
1 Քաբուլ Քաբուլ 4,273,200
2 Քանդահար Քանդահար 614,300
3 Հերաթ Հերաթ 556,200
4 Մազարի Շարիֆ Բալխ 469,200
5 Քունդուզ Քունդուզ 356,500
6 Ջալալաբադ Նանգարհար 263,200
7 Թալոկան Թախար 253,700
8 Փուլի Խումրի Բաղլան 237,900
9 Ղազնի Ղազնի 183,000
10 Խոսթ Խոսթ 153,300


Էթնիկ խմբեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Աֆղանստանի բնակչությունը բաժանվում է բազմաթիվ էթնոլեզվական խմբերի, որոնք ներկայացված են ներքոբերյալ էթնոլեզվական քարտեզում և ցանկում։

Ethnolinguistic groups of Afghanistan as of 2001
Էթնիկ խմբերը Աֆղանստանում
Էթնիկ խմբեր Համաշխարհային փաստերի գիրքը

2013 թվականի տվյալներով[151]

Փուշթու 42%
Տաջիկ 33%
Հազարա 9%
Ուզբեկ 9%
Այմակ 4%
Թուրքմեն 3%
Բելուջ 2%
Այլ (փաշայի, նուրիստանցիներ, պամիրի, արաբ և այլն) 4%

Լեզուներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տարբեր լեզուներով խոսելու կարողությունը Աֆղանստանում[3]
Դարի (աֆղանական պարսկերեն)
  
80 %
Փաշթո
  
47 %
Ուզբեկերեն
  
11 %
Անգլերեն
  
5 %
Թուրքմեներեն
  
2 %
Ուրդու
  
2 %
Փաշայի
  
1 %
Նուրիստանի
  
1 %
Արաբերեն
  
1 %
Այլ
  
1 %

Դարին և փաշթոն Աֆղանստանի պաշտոնական լեզուներն են։ Երկլեզվությունը սովորական երևույթ է Աֆղանստանում[152]։ Դարին, որը համարվում է պարսկերենի տարատեսակ և փոխադարձաբար հասկանալի է (և շատ հաճախ Իրանում բնակվող աֆղանների կողմից կոչվում է «ֆարսի»), Քաբուլում, ինչպես նաև երկրի հյուսիսային և հյուսիսարևմտյան շրջաններում հանդիսանում է լինգվա ֆրանկա[152]։ Փաշթոն փաշթոների մայրենի լեզուն է՝ չնայած նրանց մեծ մասը ազատ տիրապետում է նաև դարիին, իսկ շատ ոչ փաշթոներ ազատ տիրապետում են փաշթոյին։

Կան նաև քիչ տարածված շրջանային լեզուներ, օրինակ՝ ուզբեկերեն, թուրքմեներեն, բելուջերեն, փաշայի և նուրիստանի։ Որոշ աֆղաններ ազատ տիրապետում են նաև ուրդուին, անգլերենին և այլ օտար լեզուներին[153]։

Կրոն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կրոնն Աֆղանստանում[154]
Սուննի իսլամ
  
70 %
Իմամականություն
  
25 %
Իսմայիլականություն
  
4.5 %
Այլ
  
0.5 %

Ըստ հաշվարկների աֆղան բնակչության 99․7%-ը մուսուլման է[3] ։

Աղբյուր Սուննի իսլամ Շիա իսլամ Այլ Պարզապես մուսուլման Չգիտեն, պատասխան չունեն
Փյու հետազոտական կենտրոն[155] 90% 7% 0% 3% 0%
ԿՀՎ Փաստերի գիրք (2009 թվականի տվյալներ)[3] 84.7 – 89.7% 10 – 15% 0.3%
Աղբյուր Սուննի իսլամ Իմամականություն Իսմայիլականություն Այլ
Դոկտոր Մայքլ Իզադի[154] 70% 25% 4.5% 0.5%

Խոշոր քաղաքակներում կան նաև աֆղան սիքհներ և հինդուիզմի հետևորդներ[156][157]։ Աֆղանստանում եղել է նաև հրեական փոքր համայնք, որը 20-րդ դարի վերջին արտագաղթել է Իսրայել և ԱՄՆ․ մնացել է մեկ հրեա Զաբլոն Սիմինթովը[158]։ Աֆղան քրիստոնյաները, որոնց թիվը կազմում է 500-8000, իրենց կրոնը գաղտնի են դավանում՝ պայմանավորված հասարակական դիմադրությամբ[159][160]։

Governance[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Afghanistan is an Islamic republic consisting of three branches, the executive, legislative, and judicial. The nation is led by President Ashraf Ghani with Abdul Rashid Dostum and Sarwar Danish as vice presidents. Abdullah Abdullah serves as the chief executive officer (CEO). The National Assembly is the legislature, a bicameral body having two chambers, the House of the People and the House of Elders. The Supreme Court is led by Chief Justice Said Yusuf Halem, the former Deputy Minister of Justice for Legal Affairs.[161][162]

According to Transparency International, Afghanistan remains in the top most corrupt countries list.[163] A January 2010 report published by the United Nations Office on Drugs and Crime revealed that bribery consumed an amount equal to 23% of the GDP of the nation.[164]

Elections and parties[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

U.S. President Donald Trump with president of Afghanistan Ashraf Ghani in 2017.

One instrument of Afghan governance is the loya jirga (grand assembly), a Pashtun consultative meeting that is mainly organized for choosing a new head of state, adopting a new constitution, or to settle national or regional issue such as war.[165] Loya jirgas have been held since at least 1747,[166] with the most recent one occurring in 2013.[167]

Under the 2004 constitution, both presidential and parliamentry elections are to be held every five years. However, due to the disputed 2014 presidential election, the scheduled 2015 parliamentary elections were delayed until 2018.[168] Presidential elections use the two-round system; if no candidate receives a majority of the vote in the first round, a second round will be held featuring the top two candidates. Parliamentary elections have only one round and are based on the single non-transferable vote system, which allows some candidates to be elected with as little as one percent of the vote.[169]

The 2004 Afghan presidential election was relatively peaceful, in which Hamid Karzai won in the first round with 55.4% of the votes. However, the 2009 presidential election was characterized by lack of security, low voter turnout, and widespread electoral fraud, ending in Karzai's reelection.[170] The 2014 presidential election ended with Ashraf Ghani winning by 56.44% of the votes.[171]

Political parties played a marginal role in post-2001 Afghan politics, in part due to Karzai's opposition to them.[172] In the 2005 parliamentary election, the ballots did not show candidates' party affiliation, so the results were dictated by the personal prestige of the candidates.[172] Among the elected officials were former mujahideen, Islamic fundamentalists, warlords, communists, reformists, and several Taliban associates.[173] In the same period, Afghanistan became the 30th highest nation in terms of female representation in the National Assembly.[174] Parties became more influential after 2009, when a new law established more stringent requirements for party registration.[175] Nearly a hundred new parties were registered after the law came into effect,[176] and party activity increased in the 2014 elections, but party influence remained limited.[177]

Administrative divisions[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Afghanistan is administratively divided into 34 provinces (wilayats).[178] Each province is the size of a U.S. county, having a governor and a capital. The country is further divided into nearly 400 provincial districts, each of which normally covers a city or several villages. Each district is represented by a district governor.

The provincial governors are appointed by the President of Afghanistan, and the district governors are selected by the provincial governors.[179] The provincial governors are representatives of the central government in Kabul and are responsible for all administrative and formal issues within their provinces. There are also provincial councils that are elected through direct and general elections for four years.[180] The functions of provincial councils are to take part in provincial development planning and to participate in the monitoring and appraisal of other provincial governance institutions.

According to article 140 of the constitution and the presidential decree on electoral law, mayors of cities should be elected through free and direct elections for a four-year term. In practice however, mayors are appointed by the government.[181]

The following is a list of all the 34 provinces in alphabetical order:

Afghanistan is divided into 34 provinces, which are further divided into a number of districts

Կաղապար:Colbegin

  1. Badakhshan
  2. Badghis
  3. Baghlan
  4. Balkh
  5. Bamyan
  6. Daykundi
  7. Farah
  8. Faryab
  9. Ghazni
  10. Ghor
  11. Helmand
  12. Herat
  13. Jowzjan
  14. Kabul
  15. Kandahar
  16. Kapisa
  17. Khost
  18. Kunar
  19. Kunduz
  20. Laghman
  21. Logar
  22. Nangarhar
  23. Nimruz
  24. Nuristan
  25. Oruzgan
  26. Paktia
  27. Paktika
  28. Panjshir
  29. Parwan
  30. Samangan
  31. Sar-e Pol
  32. Takhar
  33. Wardak
  34. Zabul

Կաղապար:Colend

Foreign relations and military[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Black Hawks of the Afghan Air Force at Kandahar Airfield. As a major non-NATO ally, the Afghan Armed Forces receive most of their equipment and training from the United States.

Afghanistan became a member of the United Nations in 1946. It enjoys cordial relations with a number of NATO and allied nations, particularly the United States, Canada, United Kingdom, Germany, Australia, and Turkey. In 2012, the United States and Afghanistan signed their Strategic Partnership Agreement in which Afghanistan became a major non-NATO ally.[182] Afghanistan also has friendly diplomatic relations with neighboring China, Iran, Pakistan, Tajikistan, Turkmenistan, and Uzbekistan, including with regional states such as Bangladesh, India, Japan, Kazakhstan, Nepal, Russia, South Korea, the UAE, and so forth. The Afghan Ministry of Foreign Affairs continues to develop diplomatic relations with other countries around the world.

The United Nations Assistance Mission in Afghanistan (UNAMA) was established in 2002 to help the country recover from the decades of war and neglect. Today, several NATO member states deploy about 20,000 troops in Afghanistan as part of the Resolute Support Mission. Its main purpose is to train the Afghan National Security Forces. The Afghan Armed Forces are under the Ministry of Defense, which includes the Afghan Air Force (AAF) and the Afghan National Army (ANA). The Afghan Defense University houses various educational establishments for the Afghan Armed Forces, including the National Military Academy of Afghanistan.[183]

Law enforcement[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Law enforcement in Afghanistan is the responsibility of the Afghan National Police (ANP), which is part of the Ministry of Interior Affairs. The ANP consists of two primary branches, the Afghan Uniformed Police and the Afghan Border Police. The mission of the Uniformed Police is to ensure security within Afghanistan, prevent crime, and protect property. The Border Police is responsible for securing and maintaining the nation's borders with neighboring states as well as all international airports within the country.[184] Afghanistan's intelligence agency, the National Directorate of Security (NDS), assists the ANP with security matters.[185]

All parts of Afghanistan are considered dangerous due to militant activities and terrorism-related incidents. Kidnapping for ransom and robberies are common in major cities. Every year hundreds of Afghan police are killed in the line of duty.[186] Afghanistan is also the world's leading producer of opium.[187] Afghanistan's opium poppy harvest produces more than 90% of illicit heroin globally, and more than 95% of the European supply.[188][189] The Afghan Ministry of Counter Narcotics is responsible for the monitoring and eradication of the illegal drug business.

Human rights[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Journalist in Afghanistan face threat from both the security forces and insurgents.[190] Afghan Journalists Safety Committee (AJSC) in 2017 claim that Afghan government accounted for 46% of the attacks on Afghans journalist, while insurgents were responsible for rest of the attacks.[191]

Homosexuality is illegal and is a capital offense in Afghanistan.[192]

Economy[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Seller of Afghan carpets

Afghanistan's GDP is around $64 billion with an exchange rate of $18.4 billion, and its GDP per capita is $2,000. Despite having $1 trillion or more in mineral deposits,[193] it remains as one of the least developed countries. The country imports over $6 billion worth of goods but exports only $658 million, mainly fruits and nuts. It has less than $1.5 billion in external debt.[3]

Agricultural production is the backbone of Afghanistan's economy.[194] The country is known for producing some of the finest pomegranates, grapes, apricots, melons, and several other fresh and dry fruits. It is also known as the world's largest producer of opium. Sources indicate that as much as 11% or more of the nation's economy is derived from the cultivation and sale of opium.

Workers processing pomegranates (anaar), which Afghanistan is famous for in Asia
Afghan women at a textile factory in Kabul

While the nation's current account deficit is largely financed with donor money, only a small portion is provided directly to the government budget. The rest is provided to non-budgetary expenditure and donor-designated projects through the United Nations system and non-governmental organizations.[195] The Afghan Ministry of Finance is focusing on improved revenue collection and public sector expenditure discipline. For example, government revenues increased 31% to $1.7 billion from March 2010 to March 2011.

Afghanistan, Trends in the Human Development Index, 1970–2010

Da Afghanistan Bank serves as the central bank of the nation[196] and the "Afghani" (AFN) is the national currency, with an exchange rate of about 75 Afghanis to 1 US dollar.[197] A number of local and foreign banks operate in the country, including the Afghanistan International Bank, New Kabul Bank, Azizi Bank, Pashtany Bank, Standard Chartered Bank, and the First Micro Finance Bank.

One of the main drivers for the current economic recovery is the return of over 5 million expatriates, who brought with them entrepreneurship and wealth-creating skills as well as much needed funds to start up businesses. Many Afghans are now involved in construction, which is one of the largest industries in the country.[198] Some of the major national construction projects include the $35 billion New Kabul City next to the capital, the Aino Mena project in Kandahar, and the Ghazi Amanullah Khan Town near Jalalabad.[199][200][201] Similar development projects have also begun in Herat, Mazar-e-Sharif, and other cities.[202] An estimated 400,000 people enter the labor market each year.[203]

A bustling market street in central Kabul, 2009

Several small companies and factories began operating in different parts of the country, which not only provide revenues to the government but also create new jobs. Improvements to the business environment have resulted in more than $1.5 billion in telecom investment and created more than 100,000 jobs since 2003.[204] Afghan rugs are becoming popular again, allowing many carpet dealers around the country to hire more workers.

Afghanistan is a member of WTO, SAARC, ECO, and OIC. It holds an observer status in SCO. Foreign Minister Zalmai Rassoul told the media in 2011 that his nation's "goal is to achieve an Afghan economy whose growth is based on trade, private enterprise and investment." [205]

Mining[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Michael E. O'Hanlon of the Brookings Institution estimated that if Afghanistan generates about $10 billion per year from its mineral deposits, its gross national product would double and provide long-term funding for Afghan security forces and other critical needs.[206] The United States Geological Survey (USGS) estimated in 2006 that northern Afghanistan has an average 460 million cubic metres (2.9×10^9 bbl) of crude oil, 440 billion cubic metres (15.7×10^12 cu ft) of natural gas, and 67 billion litres (562×10^6 US bbl) of natural gas liquids.[207] In 2011, Afghanistan signed an oil exploration contract with China National Petroleum Corporation (CNPC) for the development of three oil fields along the Amu Darya river in the north.[208]

The country has significant amounts of lithium, copper, gold, coal, iron ore, and other minerals.[142][143][209] The Khanashin carbonatite in Helmand Province contains 1,000,000 tonnes (980,000 long tons; 1,100,000 short tons) of rare earth elements.[210] In 2007, a 30-year lease was granted for the Aynak copper mine to the China Metallurgical Group for $3 billion,[211] making it the biggest foreign investment and private business venture in Afghanistan's history.[212] The state-run Steel Authority of India won the mining rights to develop the huge Hajigak iron ore deposit in central Afghanistan.[213] Government officials estimate that 30% of the country's untapped mineral deposits are worth at least $1 trillion.[144] One official asserted that "this will become the backbone of the Afghan economy" and a Pentagon memo stated that Afghanistan could become the "Saudi Arabia of lithium".[214] In a 2011 news story, the CSM reported, "The United States and other Western nations that have borne the brunt of the cost of the Afghan war have been conspicuously absent from the bidding process on Afghanistan's mineral deposits, leaving it mostly to regional powers."[215]

Transportation[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Air[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Air transport in Afghanistan is provided by the national carrier, Ariana Afghan Airlines,[216] and by the private company Kam Air. Airlines from a number of countries also provide flights in and out of the country. These include Air India, Emirates, Gulf Air, Iran Aseman Airlines, Pakistan International Airlines, and Turkish Airlines.

The country has four international airports: Hamid Karzai International Airport (formerly Kabul International Airport), Kandahar International Airport, Herat International Airport, and Mazar-e Sharif International Airport. Including domestic airports, there are 43.[3]

Rail[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Rail crossing in northern Afghanistan on the line towards Uzbekistan

The country has three rail links: one, a 75-կիլոmeter (47 mi) line from Mazar-i-Sharif to the Uzbekistan border;[217] a 10-կիլոmeter (6.2 mi) long line from Toraghundi to the Turkmenistan border (where it continues as part of Turkmen Railways); and a short link from Aqina across the Turkmen border to Kerki, which is planned to be extended further across Afghanistan.[218] These lines are used for freight only and there is no passenger service. A rail line between Khaf, Iran and Herat, western Afghanistan, intended for both freight and passengers, is under construction as of 2019.[219][220] About 125 կիլոmeters (78 mi) of the line will lie on the Afghan side.[221][222] There are various proposals for the construction of additional rail lines in the country.[223]

Roads[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

The most important road in Afghanistan is Highway 1, also called the Ring Road, which extends for 2,210 կիլոmeters (1,370 mi) and connects four major cities: Kabul, Ghazni, Kandahar, and Herat.[224] A key portion of Highway 1 is the Salang Tunnel, completed in 1964, which facilitates travel through the Hindu Kush mountain range and connects northern and southern Afghanistan.[225] Traveling by bus in Afghanistan remains dangerous due to militant activities.[226] Serious traffic accidents are common on Afghan roads and highways, particularly on the Kabul–Kandahar and the Kabul–Jalalabad Road.[227]

Health[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

A hospital in Kabul

According to the Human Development Index, Afghanistan is the 15th least developed country in the world. The average life expectancy is estimated to be around 60 years.[228][229] The country's maternal mortality rate is 396 deaths/100,000 live births and its infant mortality rate is 66[229] to 112.8 deaths in every 1,000 live births.[3] The Ministry of Public Health plans to cut the infant mortality rate to 400 for every 100,000 live births before 2020. The country has more than 3,000 midwives, with an additional 300 to 400 being trained each year.[230]

There are over 100 hospitals in Afghanistan,[231] with the most advanced treatments being available in Kabul. The French Medical Institute for Children and Indira Gandhi Children's Hospital in Kabul are the leading children's hospitals in the country. Some of the other leading hospitals in Kabul include the Jamhuriat Hospital and Jinnah Hospital.[232] In spite of all this, many Afghans travel to Pakistan and India for advanced treatment.

It was reported in 2006 that nearly 60% of the Afghan population lives within a two-hour walk of the nearest health facility.[233] Disability rate is also high in Afghanistan due to the decades of war.[234] It was reported recently that about 80,000 people are missing limbs.[235][236] Non-governmental charities such as Save the Children and Mahboba's Promise assist orphans in association with governmental structures.[237] Demographic and Health Surveys is working with the Indian Institute of Health Management Research and others to conduct a survey in Afghanistan focusing on maternal death, among other things.[238]

Education[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

UNESCO Institute of Statistics Afghanistan Literacy Rate population plus15 1980–2015

Education in Afghanistan includes K–12 and higher education, which is overseen by the Ministry of Education and the Ministry of Higher Education. There are over 16,000 schools in the country and roughly 9 million students. Of this, about 60% are males and 40% females. Over 174,000 students are enrolled in different universities around the country. About 21% of these are females.[239] Former Education Minister Ghulam Farooq Wardak had stated that construction of 8,000 schools is required for the remaining children who are deprived of formal learning.[240]

The top universities in Afghanistan are the American University of Afghanistan (AUAF) followed by Kabul University (KU), both of which are located in Kabul. The National Military Academy of Afghanistan, modeled after the United States Military Academy at West Point, is a four-year military development institution dedicated to graduating officers for the Afghan Armed Forces. The Afghan Defense University was constructed near Qargha in Kabul. Major universities outside of Kabul include Kandahar University in the south, Herat University in the northwest, Balkh University and Kunduz University in the north, Nangarhar University and Khost University in the east. The United States is building six faculties of education and five provincial teacher training colleges around the country, two large secondary schools in Kabul, and one school in Jalalabad.[239]

The literacy rate of the entire population is 38.2% (males 52% and females 24.2%).[3] In 2010, the United States began establishing a number of Lincoln learning centers in Afghanistan. They are set up to serve as programming platforms offering English language classes, library facilities, programming venues, internet connectivity, and educational and other counseling services. A goal of the program is to reach at least 4,000 Afghan citizens per month per location.[241][242] The Afghan National Security Forces are provided with mandatory literacy courses.[243] In addition to this, Baghch-e-Simsim (based on the American Sesame Street) serves as a means to attract Afghan children into learning.

In 2017, Kazakhstan launched an official development assistance program (ODA) to Afghanistan that involved providing training and education to the Afghan women in Kazakh universities. The project aims to strengthen the economic independence of Afghan women by providing education from Kazakhstan's top educational institutions in public administration and healthcare.[244]

Culture[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Men wearing traditional Afghan (Pashtun) dress in Faryab Province
Ethnic Tajik girls in traditional clothing in Mazar-i-Sharif

Afghanistan is mostly a tribal society with different regions of the country having its own subculture. Their history is traced back to at least the time of the Achaemenid Empire in 500 BCE.[245] In the southern and eastern region, the people live according to the Pashtun culture by following Pashtunwali (Pashtun way).[246] The Pashtuns (and Baloch) are largely connected to the culture of South Asia. The remaining Afghans are culturally Persian and Turkic. Some non-Pashtuns who live in proximity with Pashtuns have adopted Pashtunwali in a process called Pashtunization, while some Pashtuns have been Persianized. Those who have lived in Pakistan and Iran over the last 30 years have been further influenced by the cultures of those neighboring nations.

Afghans are regarded with mingled apprehension and condescension, for their high regard for personal honor, for their tribe loyalty and for their readiness to use force to settle disputes. As tribal warfare and internecine feuding has been one of their chief occupations since time immemorial, this individualistic trait has made it difficult for foreigners to conquer them. One writer considers the tribal system to be the best way of organizing large groups of people in a country that is geographically difficult, and in a society that, from a materialistic point of view, has an uncomplicated lifestyle.[247] There are various Afghan tribes, and an estimated 2–3 million nomads.[248]

The nation has a complex history that has survived either in its current cultures or in the form of various languages and monuments. However, many of its historic monuments have been damaged in modern times.[249] The two famous Buddhas of Bamiyan were destroyed by the Taliban, who regarded them as idolatrous. Despite that, archaeologists are still finding Buddhist relics in different parts of the country, some of them dating back to the 2nd century.[250][251] This indicates that Buddhism was widespread in Afghanistan. Other historical places include the cities of Herat, Kandahar, Ghazni, Mazar-i-Sharif, and Zaranj. The Minaret of Jam in the Hari River valley is a UNESCO World Heritage site. A cloak reputedly worn by Islam's prophet Muhammad is kept inside the Shrine of the Cloak in Kandahar, a city founded by Alexander and the first capital of Afghanistan. The citadel of Alexander in the western city of Herat has been renovated in recent years and is a popular attraction for tourists. In the north of the country is the Shrine of Ali, believed by many to be the location where Ali was buried. The National Museum of Afghanistan is located in Kabul.

Women[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

According to Global Rights, almost 90% of women in Afghanistan experience physical abuse, sexual abuse, psychological abuse or forced marriage. The perpetrators of these crimes are the families of the victim.[252]

A 2009 proposal for a law against the violence of women could only be passed through a presidential decree.[252]

In 2018, Amnesty International reported that violence against women was perpetrated by both state and non-state actors.[253]

Afghan women can obtain education in Kazakhstan under an education program implemented jointly by Kazakhstan and the European Union. This is one of multiple initiatives of Kazakhstan to protect women's rights in Afghanistan. On 5 September 2018, the Kazakh capital hosted the regional conference “Empowering Women in Afghanistan” that brought together world leaders to find ways to promote the rights of Afghan women.[254]

Honor killing and murders[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

In 2012, Afghanistan recorded 240 cases of honor killings, but the total number is believed to be much higher. Of the reported honor killings, 21% were committed by the victims’ husbands, 7% by their brothers, 4% by their fathers, and the rest by other relatives.[255][256]

In May 2017, United Nations Assistance Mission in Afghanistan concluded that the vast majority of cases involving honor killings and murders of women, perpetrators were not punished.[257]

Media and entertainment[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Studio of TOLOnews in Kabul

Afghanistan has around 150 radio stations and over 50 television stations, which includes the state-owned RTA TV and various private channels such as TOLO and Shamshad TV. The first Afghan newspaper was published in 1906, and there are hundreds of print outlets today. By the 1920s, Radio Kabul was broadcasting local radio services. Television programs began airing in the early 1970s. Voice of America, BBC, and Radio Free Europe/Radio Liberty (RFE/RL) broadcast in both of Afghanistan's official languages.

Since 2002, press restrictions have been gradually relaxed and private media diversified. Freedom of expression and the press is promoted in the 2004 constitution, and censorship is banned, although defaming individuals or producing material contrary to the principles of Islam is prohibited. The Afghan government cited the growth in the media sector as one of its achievements.[258] In 2017, Reporters Without Borders ranked Afghanistan 120th in the Press Freedom Index out of 180 countries, a better rating than all its neighbors.[259] According to Freedom of the Press as of 2015, Afghanistan is "partly free," whereas most countries in Asia are "not free."

The city of Kabul has been home to many musicians who were masters of both traditional and modern Afghan music. Traditional music is especially popular during the Nowruz (New Year) and National Independence Day celebrations. Ahmad Zahir, Nashenas, Ustad Sarahang, Sarban, Ubaidullah Jan, Farhad Darya, and Naghma are some of the notable Afghan musicians, but there are many others.[260] Afghans have long been accustomed to watching Indian Bollywood films and listening to its filmi songs. Many Bollywood film stars have roots in Afghanistan, including Salman Khan, Saif Ali Khan, Shah Rukh Khan (SRK), Aamir Khan, Feroz Khan, Kader Khan, Naseeruddin Shah, Zarine Khan, Celina Jaitly, and a number of others. Several Bollywood films have been shot inside Afghanistan, including Dharmatma, Khuda Gawah, Escape from Taliban, and Kabul Express.

Communication[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Telecommunication services in Afghanistan are provided by Afghan Telecom, Afghan Wireless, Etisalat, MTN Group, and Roshan. The country uses its own space satellite called Afghansat 1, which provides services to millions of phone, internet, and television subscribers. By 2001 following years of civil war, telecommunications was virtually a non-existent sector, but by 2016 it had grown to a $2 billion industry, with 22 million mobile phone subscribers and 5 million internet users. The sector employs at least 120,000 people nationwide.[261]

Cuisine[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Some of the popular Afghan dishes

Afghan cuisine is largely based upon the nation's chief crops, such as wheat, maize, barley and rice. Accompanying these staples are native fruits and vegetables as well as dairy products such as milk, yogurt and whey. Kabuli palaw is the national dish of Afghanistan.[262] The nation's culinary specialties reflect its ethnic and geographic diversity.[263] Afghanistan is known for its high quality pomegranates, grapes, and sweet melons.[264]

Poetry[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Classic Persian and Pashto poetry are a cherished part of Afghan culture. Thursdays are traditionally "poetry night" in the city of Herat when men, women and children gather and recite both ancient and modern poems.[265] Poetry has always been one of the major educational pillars in the region, to the level that it has integrated itself into culture. Some notable poets include Rumi, Rabi'a Balkhi, Sanai, Jami, Khushal Khan Khattak, Rahman Baba, Khalilullah Khalili, and Parween Pazhwak.[266]

Sports[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

The Afghanistan national football team (in red uniforms) before its first win over India (in blue) during the 2011 SAFF Championship.
The traditional national sport of Afghanistan, Buzkashi

Sport in Afghanistan is managed by the Afghan Sports Federation. Cricket and association football are the two most popular sports in the country.[267][268] The Afghan Sports Federation promotes cricket, association football, basketball, volleyball, golf, handball, boxing, taekwondo, weightlifting, bodybuilding, track and field, skating, bowling, snooker, chess, and other sports.

Afghanistan's sports teams are increasingly celebrating titles at international events. Its basketball team won the first team sports title at the 2010 South Asian Games.[269] Later that year, the country's cricket team followed as it won the 2009–10 ICC Intercontinental Cup.[270] In 2012, the country's 3x3 basketball team won the gold medal at the 2012 Asian Beach Games. In 2013, Afghanistan's football team followed as it won the SAFF Championship.[271]

The Afghan national cricket team, which was formed in 2001, participated in the 2009 ICC World Cup Qualifier, 2010 ICC World Cricket League Division One and the 2010 ICC World Twenty20. It won the ACC Twenty20 Cup in 2007, 2009, 2011 and 2013. The team eventually made it and played in the 2015 Cricket World Cup.[272] The Afghanistan Cricket Board (ACB) is the official governing body of the sport and is headquartered in Kabul. The Alokozay Kabul International Cricket Ground serves as the nation's main cricket stadium. There are several other stadiums throughout the country, including the Ghazi Amanullah Khan International Cricket Stadium near Jalalabad. Domestically, cricket is played between teams from different provinces.

The Afghanistan national football team has been competing in international football since 1941.[273] The national team plays its home games at the Ghazi Stadium in Kabul, while football in Afghanistan is governed by the Afghanistan Football Federation. The national team has never competed or qualified for the FIFA World Cup but has recently won an international football trophy in 2013.[271] The country also has a national team in the sport of futsal, a 5-a-side variation of football.

The traditional and the national sport of Afghanistan is buzkashi, mainly popular among the northern Afghans. It is similar to polo, played by horsemen in two teams, each trying to grab and hold a goat carcass.[274] The Afghan Hound (a type of running dog) originated in Afghanistan and was formerly used in wolf hunting.

See also[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Portal.svg  Afghanistan Portal.svg  Asia

Կաղապար:Wikipedia books

Notes[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

References[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. The phoneme /f/ ف occurs only in loanwords in Pashto, it tends to be replaced with /p/ پ. [b] is also an allophone of /p/ before voiced consonants; [v] is an allophone of /f/ before voiced consonants in loanwords.
  2. «Afghanistan | history – geography»։ Encyclopedia Britannica (անգլերեն)։ Վերցված է 19 October 2018 
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 3,6 3,7 3,8 3,9 «Afghanistan»։ The World Factbook։ www.cia.gov։ Վերցված է 22 August 2018 
  4. 4,0 4,1 * «U.S. maps»։ Pubs.usgs.gov։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 25 December 2013-ին։ Վերցված է 19 May 2012 
  5. The History of Afghanistan, 2nd Edition by Meredith L. Runion
  6. Dalrymple William (9 March 2014)։ «Is Afghanistan really impossible to conquer?»։ BBC News 
  7. «Afghanistan: Most invaded, yet unconquerable»։ Times of India 
  8. Akhilesh Pillalamarri։ «Why Is Afghanistan the 'Graveyard of Empires'?»։ The Diplomat 
  9. Griffin Luke (14 January 2002)։ «The Pre-Islamic Period»։ Afghanistan Country Study։ Illinois Institute of Technology։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 3 November 2001-ին։ Վերցված է 14 October 2010 
  10. «Afghanistan: Who controls what»։ www.aljazeera.com։ Վերցված է 2019-04-10 
  11. «Report for Selected Countries and Subjects»։ www.imf.org 
  12. «Constitution of Afghanistan»։ 2004։ Վերցված է 16 February 2013 
  13. 13,0 13,1 Afghanistan – John Ford Shroder, University of Nebraska։ Webcitation.org։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 31 October 2009-ին։ Վերցված է 19 May 2012 
  14. «Afghanistan: A Treasure Trove for Archaeologists»։ Time Magazine։ 26 February 2009։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 26 July 2013-ին։ Վերցված է 13 July 2011 
  15. The Indo-Aryans of Ancient South Asia: Language, Material Culture and Ethnicity by George Erdosy, p.321
  16. The History of Afghanistan by Meredith L. Runion, p.44-49
  17. The Ancient Indus: Urbanism, Economy, and Society. pp.1
  18. Kenoyer, Jonathan Mark (1998). Ancient cities of the Indus Valley Civilisation. pp.96
  19. Bryant, Edwin F. (2001) The quest for the origins of Vedic culture: the Indo-Aryan migration debate Oxford University Press, 978-0-19-513777-4.
  20. Afghanistan: ancient Ariana (1950), Information Bureau, p3.
  21. «Chronological History of Afghanistan – the cradle of Gandharan civilisation»։ Gandhara.com.au։ 15 February 1989։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 9 September 2012-ին։ Վերցված է 19 May 2012 
  22. «Country Profile: Afghanistan»։ Library of Congress Country Studies on Afghanistan։ August 2008։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 8 April 2014-ին։ Վերցված է 10 October 2010 
  23. The History of Afghanistan by Meredith L. Runion, p.44
  24. «Afghan and Afghanistan»։ Abdul Hai Habibi։ alamahabibi.com։ 1969։ Վերցված է 17 November 2015 
  25. «A.—The Hindu Kings of Kábul»։ Sir H. M. Elliot։ London: Packard Humanities Institute։ 1867–1877։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 8 April 2014-ին։ Վերցված է 18 September 2010 
  26. ?amd-Allah Mustawfi of Qazwin (1340)։ «The Geographical Part of the NUZHAT-AL-QULUB»։ Translated by Guy Le Strange։ Packard Humanities Institute։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 26 July 2013-ին։ Վերցված է 19 August 2011 
  27. «A.—The Hindu Kings of Kábul (p.3)»։ Sir H. M. Elliot։ London: Packard Humanities Institute։ 1867–1877։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 26 July 2013-ին։ Վերցված է 18 September 2010 
  28. Martin Ewans (2002)։ Afghanistan: A Short History of Its People and Politics։ Curzon Press։ էջեր 22–23։ ISBN 0060505087 
  29. Richard F. Strand (31 December 2005)։ «Richard Strand's Nuristân Site: Peoples and Languages of Nuristan»։ nuristan.info 
  30. Richard Nyrop, Donald Seekins, eds. (1986)։ Afghanistan: A Country Study։ Foreign Area Studies, The American University։ էջ 10 
  31. Ewans, p. 23.
  32. «Central Asian world cities»։ Faculty.washington.edu։ 29 September 2007։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 23 July 2013-ին։ Վերցված է 6 May 2012 
  33. Page Susan (18 February 2009)։ «Obama's war: Deploying 17,000 raises stakes in Afghanistan»։ Usatoday.com։ Վերցված է 19 May 2012 
  34. «Khurasan»։ The Encyclopaedia of Islam։ Brill։ 2009։ էջ 55։ «In pre-Islamic and early Islamic times, the term "Khurassan" frequently had a much wider denotation, covering also parts of what are now Soviet Central Asia and Afghanistan» 
  35. Ibn Battuta (2004)։ Travels in Asia and Africa, 1325–1354 (reprint, illustrated ed.)։ Routledge։ էջ 416։ ISBN 978-0-415-34473-9 
  36. Muhammad Qasim Hindu Shah (1560)։ «Chapter 200: Translation of the Introduction to Firishta's History»։ The History of India 6։ Sir H. M. Elliot։ London: Packard Humanities Institute։ էջ 8։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 26 July 2013-ին։ Վերցված է 22 August 2010 
  37. 37,0 37,1 Edward G. Browne։ «A Literary History of Persia, Volume 4: Modern Times (1500–1924), Chapter IV. An Outline Of The History Of Persia During The Last Two Centuries (A.D. 1722–1922)»։ Packard Humanities Institute։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 26 July 2013-ին։ Վերցված է 9 September 2010 
  38. «Ahmad Shah Durrani»։ Encyclopædia Britannica Online։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 4 April 2014-ին։ Վերցված է 9 September 2010 
  39. Friedrich Engels (1857)։ «Afghanistan»։ Andy Blunden։ The New American Cyclopaedia, Vol. I։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 27 April 2014-ին։ Վերցված է 25 August 2010 
  40. The Oxford Dictionary of Islam by John L. Esposito, p.71
  41. Tanner Stephen (2009)։ Afghanistan: A Military History from Alexander the Great to the War against the Taliban։ Da Capo Press։ էջ 126։ ISBN 978-0-306-81826-4 
  42. Nalwa Vanit (2009)։ Hari Singh Nalwa, "champion of the Khalsaji" (1791–1837)։ էջ 198։ ISBN 978-81-7304-785-5 
  43. Chahryar Adle (2003)։ History of Civilizations of Central Asia: Development in contrast: from the sixteenth to the mid-nineteenth century։ UNESCO։ էջ 296։ ISBN 978-92-3-103876-1 
  44. Edward Ingram. The International History Review, Vol. 2, No. 2 (Apr. 1980), pp. 160–171. Published by: Taylor & Francis, Ltd. Stable URL: https://www.jstor.org/stable/40105749 Great Britain's Great Game: An Introduction
  45. In Defence of British India: Great Britain in the Middle East, 1775–1842 By Edward Ingram. Frank Cass & Co, London, 1984. 0714632465. p7-19
  46. Encyclopedia Americana։ Volume 25։ Americana Corporation։ 1976։ էջ 24 
  47. Muḥammad Fayz̤, McChesney R. D. (1999)։ Kabul under siege: Fayz Muhammad's account of the 1929 Uprising (անգլերեն)։ Markus Wiener Publishers։ էջեր 39, 40։ ISBN 9781558761544 
  48. Muḥammad Fayz̤, McChesney R. D. (1999)։ Kabul under siege: Fayz Muhammad's account of the 1929 Uprising (անգլերեն)։ Markus Wiener Publishers։ էջեր 275, 276։ ISBN 9781558761544 
  49. Hafizullah Emadi (2005)։ Culture and customs of Afghanistan։ Greenwood Publishing Group։ էջ 35։ ISBN 0-313-33089-1։ Վերցված է October 23, 2011 
  50. https://www.rferl.org/a/1103837.html
  51. 51,0 51,1 Eur (2002)։ The Far East and Australasia 2003։ Psychology Press։ էջեր 62–։ ISBN 978-1-85743-133-9 
  52. Anthony Hyman (27 July 2016)։ Afghanistan under Soviet Domination, 1964–91։ Springer։ էջեր 46–։ ISBN 978-1-349-21948-3 
  53. Bowersox Gary W. (2004)։ The Gem Hunter: The Adventures of an American in Afghanistan։ United States: GeoVision, Inc.։ էջ 100։ ISBN 978-0-9747323-1-2։ «To launch this plan, Bhutto recruited and trained a group of Afghans in the Bala-Hesar of Peshawar, in Pakistan's North-west Frontier Province. Among these young men were Massoud, Gulbuddin Hekmatyar, and other members of Jawanan-e Musulman. Massoud's mission to Bhutto was to create unrest in northern Afghanistan. It served Massoud's interests, which were opposition to the Soviets and independence for Afghanistan. Later, after Massoud and Hekmatyar had a terrible falling-out over Massoud's opposition to terrorist tactics and methods, Massoud overthrew from Jawanan-e Musulman. He joined Rabani's newly created Afghan political party, Jamiat-i-Islami, in exile in Pakistan 
  54. Ewans, pp. 186-188.
  55. Hussain Rizwan (2005)։ Pakistan And The Emergence Of Islamic Militancy In Afghanistan։ Ashgate Publishing։ էջեր 108–109։ ISBN 978-0-7546-4434-7 
  56. 56,0 56,1 Meher Jagmohan (2004)։ America's Afghanistan War: The Success that Failed։ Gyan Books։ էջեր 68–69, 94։ ISBN 978-81-7835-262-6 
  57. Rasanayagam, Angelo (2005)։ Afghanistan: A Modern History։ I.B.Tauris։ էջ 73։ ISBN 978-1850438571 
  58. http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/83854.stm
  59. Barfield, p. 234.
  60. Kalinovsky Artemy M. (2011)։ A Long Goodbye: The Soviet Withdrawal from Afghanistan։ Harvard University Press։ էջեր 25–28։ ISBN 978-0-674-05866-8 
  61. «Story of US, CIA and Taliban»։ The Brunei Times։ 2009։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 5 December 2013-ին։ Վերցված է 16 December 2013 
  62. «The Cost of an Afghan 'Victory'»։ The Nation։ 1999։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2 March 2014-ին։ Վերցված է 16 December 2013 
  63. 63,0 63,1 «Afghanistan»։ Library of Congress Country Studies։ Վերցված է 14 November 2010 
  64. Lacina Bethany, Gleditsch Nils Petter (2005)։ «Monitoring Trends in Global Combat: A New Dataset of Battle Deaths»։ European Journal of Population 21 (2–3): 154։ doi:10.1007/s10680-005-6851-6։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 6 October 2014-ին։ Վերցված է 1 March 2017 
  65. Kakar Mohammed (3 March 1997)։ The Soviet Invasion and the Afghan Response, 1979–1982։ University of California Press։ ISBN 9780520208933։ «The Afghans are among the latest victims of genocide by a superpower. Large numbers of Afghans were killed to suppress resistance to the army of the Soviet Union, which wished to vindicate its client regime and realize its goal in Afghanistan.» 
  66. Klass Rosanne (1994)։ The Widening Circle of Genocide։ Transaction Publishers։ էջ 129։ ISBN 978-1-4128-3965-5։ «During the intervening fourteen years of Communist rule, an estimated 1.5 to 2 million Afghan civilians were killed by Soviet forces and their proxies- the four Communist regimes in Kabul, and the East Germans, Bulgarians, Czechs, Cubans, Palestinians, Indians and others who assisted them. These were not battle casualties or the unavoidable civilian victims of warfare. Soviet and local Communist forces seldom attacked the scattered guerilla bands of the Afghan Resistance except, in a few strategic locales like the Panjsher valley. Instead they deliberately targeted the civilian population, primarily in the rural areas.» 
  67. Reisman W. Michael, Norchi Charles H.։ «Genocide and the Soviet Occupation of Afghanistan»։ Վերցված է 7 January 2017։ «According to widely reported accounts, substantial programmes of depopulation have been conducted in these Afghan provinces: Ghazni, Nagarhar, Lagham, Qandahar, Zabul, Badakhshan, Lowgar, Paktia, Paktika and Kunar...There is considerable evidence that genocide has been committed against the Afghan people by the combined forces of the Democratic Republic of Afghanistan and the Soviet Union.» 
  68. Goodson Larry P. (2001)։ Afghanistan's Endless War: State Failure, Regional Politics, and the Rise of the Taliban։ University of Washington Press։ էջ 5։ ISBN 978-0-295-98050-8 
  69. «Soldiers of God: Cold War (Part 1/5)»։ CNN։ 1998։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 29 July 2013-ին։ Վերցված է 11 October 2011 
  70. UNICEF, Land-mines: A deadly inheritance Archived 5 August 2013 at the Wayback Machine.
  71. «Landmines in Afghanistan: A Decades Old Danger»։ Defenseindustrydaily.com։ 1 February 2010։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 11 January 2014-ին։ Վերցված է 6 May 2012 
  72. «Refugee Admissions Program for Near East and South Asia»։ Bureau of Population, Refugees, and Migration։ Վերցված է 29 December 2013 
  73. Haroon Sana (2008)։ «The Rise of Deobandi Islam in the North-West Frontier Province and Its Implications in Colonial India and Pakistan 1914–1996»։ Journal of the Royal Asiatic Society 18 (1): 66–67։ JSTOR 27755911։ doi:10.1017/S1356186307007778 
  74. «Afghanistan: History – Columbia Encyclopedia»։ Infoplease.com։ 11 September 2001։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 10 August 2012-ին։ Վերցված է 19 May 2012 
  75. 75,0 75,1 'Mujahidin vs. Communists: Revisiting the battles of Jalalabad and Khost. By Anne Stenersen: a Paper presented at the conference COIN in Afghanistan: From Mughals to the Americans, Peace Research Institute Oslo (PRIO), 12–13 February 2012. Retrieved 1 February 2018.
  76. Barfield, pp. 239, 244.
  77. Barfield, p. 241.
  78. Amin Saikal (13 November 2004)։ Modern Afghanistan: A History of Struggle and Survival (2006 1st ed.)։ I.B. Tauris & Co Ltd., London New York։ էջ 352։ ISBN 978-1-85043-437-5 
  79. 79,0 79,1 «Blood-Stained Hands, Past Atrocities in Kabul and Afghanistan's Legacy of Impunity»։ Human Rights Watch։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 12 December 2009-ին 
  80. GUTMAN, Roy (2008): How We Missed the Story: Osama Bin Laden, the Taliban and the Hijacking of Afghanistan, Endowment of the United States Institute of Peace, 1st ed., Washington D.C.
  81. 81,0 81,1 81,2 81,3 «Afghanistan: The massacre in Mazar-i Sharif. (Chapter II: Background)»։ Human Rights Watch։ November 1998։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2 November 2008-ին։ Վերցված է 16 December 2013 
  82. «Casting Shadows: War Crimes and Crimes against Humanity: 1978–2001»։ Afghanistan Justice Project։ 2005։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 4 October 2013-ին։ Վերցված է 16 December 2013 
  83. «Casting Shadows: War Crimes and Crimes against Humanity: 1978–2001»։ Afghanistan Justice Project։ 2005։ էջ 63։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 4 October 2013-ին։ Վերցված է 16 December 2013 
  84. Matinuddin, Kamal, The Taliban Phenomenon, Afghanistan 1994–1997, Oxford University Press, (1999), pp. 25–26
  85. 'The Taliban'. Mapping Militant Organizations. Stanford University. Updated 15 July 2016. Retrieved 24 September 2017.
  86. 86,0 86,1 «Documents Detail Years of Pakistani Support for Taliban, Extremists»։ George Washington University։ 2007։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 3 December 2013-ին։ Վերցված է 16 December 2013 
  87. Afghanistan: Chronology of Events January 1995 – February 1997 (Report). Immigration and Refugee Board of Canada. February 1997. https://www.justice.gov/sites/default/files/eoir/legacy/2014/01/16/Af_chronology_1995-.pdf. 
  88. Coll, Ghost Wars (New York: Penguin,2005), 14.
  89. Country profile: Afghanistan (published August 2008) (page 3). Library of Congress. Retrieved 13 February 2018.
  90. Skain Rosemarie (2002)։ The women of Afghanistan under the Taliban։ McFarland։ էջ 41։ ISBN 978-0-7864-1090-3 
  91. * James Gerstenzan, Lisa Getter (18 November 2001)։ «Laura Bush Addresses State of Afghan Women»։ Los Angeles Times։ Վերցված է 14 September 2012 
  92. Rashid Ahmed (2002)։ Taliban: Islam, Oil and the New Great Game in Central Asia։ I.B.Tauris։ էջ 253։ ISBN 978-1-86064-830-4 
  93. Gargan Edward A (October 2001)։ «Taliban massacres outlined for UN»։ Chicago Tribune 
  94. «Confidential UN report details mass killings of civilian villagers»։ Newsday։ newsday.org։ 2001։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 18 November 2002-ին։ Վերցված է 12 October 2001 
  95. U.N. says Taliban starving hungry people for military agenda, 7 January 1998, http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=NewsLibrary&p_multi=APAB&d_place=APAB&p_theme=newslibrary2&p_action=search&p_maxdocs=200&p_topdoc=1&p_text_direct-0=0F8B4F98500EA0F8&p_field_direct-0=document_id&p_perpage=10&p_sort=YMD_date:D&s_trackval=GooglePM 
  96. Goodson Larry P. (2002)։ Afghanistan's Endless War: State Failure, Regional Politics and the Rise of the Taliban։ University of Washington Press։ էջ 121։ ISBN 978-0-295-98111-6 
  97. «Re-Creating Afghanistan: Returning to Istalif»։ NPR։ 1 August 2002։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 23 October 2013-ին 
  98. Marcela Grad։ Massoud: An Intimate Portrait of the Legendary Afghan Leader (1 March 2009 ed.)։ Webster University Press։ էջ 310 
  99. «Ahmed Shah Massoud»։ History Commons։ 2010։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 25 January 2014-ին։ Վերցված է 16 December 2013 
  100. Maley William (2009)։ The Afghanistan wars։ Palgrave Macmillan։ էջ 288։ ISBN 978-0-230-21313-5 
  101. Rashid Ahmed (11 September 2001)։ «Afghanistan resistance leader feared dead in blast»։ The Telegraph (London)։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 8 November 2013-ին 
  102. «Brigade 055»։ CNN։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 29 July 2013-ին 
  103. "Life under Taliban cuts two ways". CSM. 20 September 2001 Archived 30 December 2013 at the Wayback Machine.
  104. Rory McCarthy in Islamabad (17 October 2001)։ «New offer on Bin Laden»։ Guardian (London)։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 28 June 2013-ին։ Վերցված է 17 July 2012 
  105. 'Trump calls out Pakistan, India as he pledges to 'fight to win' in Afghanistan. cnn.com, 24 August 2017. Retrieved 1 September 2017.
  106. «WPO Poll: Afghan Public Overwhelmingly Rejects al-Qaeda, Taliban»։ 30 January 2006։ Վերցված է 2 January 2017։ «Equally large percentages endorse the US military presence in Afghanistan. Eighty-three percent said they have a favorable view of “the US military forces in our country” (39% very favorable). Just 17% have an unfavorable view.» 
  107. «Afghan Futures: A National Public Opinion Survey»։ 29 January 2015։ էջ 4։ Վերցված է 2 January 2017։ «Seventy-seven percent support the presence of U.S. forces; 67 percent say the same of NATO/ISAF forces more generally. Despite the country’s travails, eight in 10 say it was a good thing for the United States to oust the Taliban in 2001. And much more blame either the Taliban or al Qaeda for the country’s violence, 53 percent, than blame the United States, 12 percent. The latter is about half what it was in 2012, coinciding with a sharp reduction in the U.S. deployment.» 
  108. Tyler Patrick (8 October 2001)։ «A Nation challenged: The attack; U.S. and Britain strike Afghanistan, aiming at bases and terrorist camps; Bush warns 'Taliban will pay a price'»։ New York Times։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 11 April 2014-ին։ Վերցված է 28 February 2010 
  109. United Nations Security Council Resolution 1386. S/RES/1386(2001) 31 May 2001. Retrieved 21 September 2007. – (UNSCR 1386)
  110. «United States Mission to Afghanistan»։ Nato.usmission.gov։ Արխիվացված օրիգինալից 21 October 2010-ին։ Վերցված է 14 November 2010 
  111. Fossler Julie։ «USAID Afghanistan»։ Afghanistan.usaid.gov։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 17 October 2010-ին։ Վերցված է 14 November 2010 
  112. «Canada's Engagement in Afghanistan: Backgrounder»։ Afghanistan.gc.ca։ 9 July 2010։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 19 November 2010-ին։ Վերցված է 14 November 2010 
  113. «Pakistan Accused of Helping Taliban»։ ABC News։ 31 July 2008։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 21 December 2013-ին։ Վերցված է 28 September 2010 
  114. Crilly Rob, Spillius Alex (26 July 2010)։ «Wikileaks: Pakistan accused of helping Taliban in Afghanistan attacks»։ The Telegraph (London)։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 29 January 2014-ին։ Վերցված է 28 September 2010 
  115. «Living in Fear of Deportation»։ DW-World.De։ 22 January 2006։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 29 January 2012-ին։ Վերցված է 2 October 2011 
  116. Witte Griff (8 December 2009)։ «Taliban shadow officials offer concrete alternative»։ The Washington Post։ Վերցված է 30 March 2010 
  117. Mirwais Khan (15 July 2015)։ «Afghan Taliban leader backs peace talks with Kabul officials»։ Associated Press։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 6 August 2016-ին։ Վերցված է 11 June 2016 
    See also: Mullah Omar: Taliban leader 'died in Pakistan in 2013'
    See also: Afghanistan says Taliban leader Mullah Omar died 2 years ago
    So the question remains: If Omar died in 2013, who from the Taliban sanctioned peace talks in 2015 in Omar's name?
  118. «President Karzai Address to the Nation on Afghanistan's Peace Efforts»։ The Embassy of Afghanistan in Washington, DC։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 12 October 2011-ին։ Վերցված է 10 October 2011 
  119. «U.S. blames Pakistan agency in Kabul attack»։ Reuters։ 22 September 2011։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 25 September 2011-ին։ Վերցված է 22 September 2011 
  120. «Panetta: U.S. will pursue Pakistan-based militants»։ USA Today։ September 2011։ Վերցված է 21 September 2011 
  121. «Huge security as Afghan presidential election looms»։ BBC։ 4 April 2014 
  122. «Afghanistan votes in historic presidential election»։ BBC։ 5 April 2014 
  123. Shalizi and Harooni Hamid and Mirwais (4 April 2014)։ «Landmark Afghanistan Presidential Election Held Under Shadow of Violence»։ Huffington Post 
  124. «Afghanistan's Future: Who's Who in Pivotal Presidential Election»։ NBC News 
  125. «Afghan president Ashraf Ghani inaugurated after bitter campaign»։ The Guardian։ Վերցված է 12 April 2015 
  126. «U.S. formally ends the war in Afghanistan» (online)։ CBA News։ Associated Press։ 28 December 2014։ Վերցված է 28 December 2014 
  127. Sune Engel Rasmussen in Kabul (28 December 2014)։ «Nato ends combat operations in Afghanistan»։ The Guardian (Kabul)։ The Guardian։ Վերցված է 11 January 2015 
  128. «U.S. formally ends the war in Afghanistan»։ CBS News։ Վերցված է 12 April 2015 
  129. «TSG IntelBrief: Afghanistan 16.0»։ The Soufan Group։ Վերցված է 27 September 2018 
  130. «Afghan Civilians»։ Brown University։ 2015։ Վերցված է 3 September 2015 
  131. Beck Hylke E., Zimmermann Niklaus E., McVicar Tim R., Vergopolan Noemi, Berg Alexis, Wood Eric F. (30 October 2018)։ «Present and future Köppen-Geiger climate classification maps at 1-km resolution»։ Scientific Data 5: 180214։ PMC 6207062 ։ PMID 30375988 ։ doi:10.1038/sdata.2018.214 
  132. «Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings»։ UNdata։ 26 April 2011։ Արխիվացված օրիգինալից 13 July 2011-ին։ Վերցված է 13 July 2011 
  133. «Afghanistan»։ Encyclopædia Britannica։ Արխիվացված օրիգինալից 25 February 2010-ին։ Վերցված է 17 March 2010 
  134. «History of Environmental Change in the Sistan Basin 1976–2005»։ Արխիվացված օրիգինալից 7 August 2007-ին։ Վերցված է 20 July 2007 
  135. «Snow in Afghanistan: Natural Hazards»։ NASA։ 3 February 2006։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 30 December 2013-ին։ Վերցված է 6 May 2012 
  136. «Snow may end Afghan drought, but bitter winter looms»։ Reuters։ 18 January 2012։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 30 December 2013-ին 
  137. «Afghanistan's woeful water management delights neighbors»։ Csmonitor.com։ 15 June 2010։ Արխիվացված օրիգինալից 14 November 2010-ին։ Վերցված է 14 November 2010 
  138. Crone Anthony J. (April 2007)։ Earthquakes Pose a Serious Hazard in Afghanistan (Technical report)։ US Geological Survey։ Fact Sheet FS 2007–3027։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 27 July 2013-ին։ Վերցված է 14 October 2011 
  139. «Earthquake Hazards»։ USGS Projects in Afghanistan։ US Geological Survey։ 1 August 2011։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 4 October 2011-ին։ Վերցված է 13 October 2011 
  140. «'Seven dead' as earthquake rocks Afghanistan»։ BBC News։ 19 April 2010։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 31 December 2013-ին։ Վերցված է 13 October 2011 
  141. 142,0 142,1 Peters Steven G. (October 2007)։ Preliminary Assessment of Non-Fuel Mineral Resources of Afghanistan, 2007 (Technical report)։ USGS Afghanistan Project/US Geological Survey/Afghanistan Geological Survey։ Fact Sheet 2007–3063։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 27 July 2013-ին։ Վերցված է 13 October 2011 
  142. 143,0 143,1 «Minerals in Afghanistan» (PDF)։ British Geological Survey։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 26 July 2013-ին։ Վերցված է 4 December 2010 
  143. 144,0 144,1 «Afghans say US team found huge potential mineral wealth»։ BBC News։ 14 June 2010։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 9 August 2013-ին։ Վերցված է 13 October 2011 
  144. «Land area (sq. km)»։ World Development Indicators։ World Bank։ 2011։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 29 October 2013-ին։ Վերցված է 13 October 2011 
  145. «CIA Factbook – Area: 41»։ CIA։ 26 November 1991։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 31 January 2014-ին։ Վերցված է 4 February 2012 
  146. «World Population Prospects: The 2017 Revision»։ ESA.UN.org (custom data acquired via website)։ United Nations Department of Economic and Social Affairs, Population Division։ Վերցված է 10 September 2017 
  147. 148,0 148,1 Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ official population անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  148. «Afghanistan – Population Reference Bureau»։ Population Reference Bureau։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2 December 2013-ին։ Վերցված է 29 December 2009 
  149. «Afghan Population Estimates 1398»։ Central Statistics Organization։ 2019։ Վերցված է 4 July 2019 
  150. «Ethnic groups»։ The World Factbook։ CIA։ Վերցված է 18 September 2010։ «Pashtun, Tajik, Hazara, Uzbek, other (includes smaller numbers of Baloch, Turkmen, Nuristani, Pamiri, Arab, Gujar, Brahui, Qizilbash, Aimaq, Pashai, and Kyrghyz) note: current statistical data on the sensitive subject of ethnicity in Afghanistan is not available, and ethnicity data from small samples of respondents to opinion polls are not a reliable alternative; Afghanistan's 2004 constitution recognizes 14 ethnic groups: Pashtun, Tajik, Hazara, Uzbek, Baloch, Turkmen, Nuristani, Pamiri, Arab, Gujar, Brahui, Qizilbash, Aimaq, and Pashai (2015)» 
  151. 152,0 152,1 «Article Sixteen of the 2004 Constitution of Afghanistan»։ 2004։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 28 October 2013-ին։ Վերցված է 13 June 2012։ «Pashto and Dari are the official languages of the state. Uzbek, Turkmen, Baluchi, Pashai, Nuristani and Pamiri are – in addition to Pashto and Dari – the third official language in areas where the majority speaks them» 
  152. The Asia Foundation. Afghanistan in 2018: A Survey of the Afghan People.
  153. 154,0 154,1 Izady Michael (2002Կաղապար:Ndash2017)։ «Chapter 1: Religious Composition of Afghanistan»։ Gulf2000.columbia.edu։ Վերցված է 22 August 2018 
  154. «Chapter 1: Religious Affiliation»։ The World’s Muslims: Unity and Diversity։ Pew Research Center's Religion & Public Life Project։ 9 August 2012։ Վերցված է 22 August 2018 
  155. Lavina Melwani։ «Hindus Abandon Afghanistan»։ Hinduism Today։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 11 January 2007-ին։ Վերցված է 19 May 2012 
  156. Majumder Sanjoy (25 September 2003)։ «Sikhs struggle in Afghanistan»։ BBC News։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 22 February 2009-ին։ Վերցված է 19 May 2012 
  157. N.C. Aizenman (27 January 2005)։ «Afghan Jew Becomes Country's One and Only»։ Washingtonpost.com։ Վերցված է 19 May 2012 
  158. USSD Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor (2009)։ «International Religious Freedom Report 2009»։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2009-11-30-ին։ Վերցված է 2010-03-06 
  159. «Christians in Afghanistan: A Community of Faith and Fear»։ Spiegel.de։ 20 March 2006։ Վերցված է 25 April 2019 
  160. «The Supreme Court Chief Justice Biography»։ supremecourt.gov.af։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 3 October 2015-ին 
  161. «Database»։ afghan-bios.info 
  162. «Corruption Perceptions Index 2016 Results»։ Transparency International։ Վերցված է 30 November 2017 
  163. «Corruption widespread in Afghanistan, UNODC survey says»։ UNODC.org։ 19 January 2010։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 16 April 2014-ին։ Վերցված է 14 November 2010 
  164. «Q&A: What is a loya jirga?»։ BBC News։ July 1, 2002։ Վերցված է May 11, 2010 
  165. Barfield, p. 295.
  166. «Loya jirga approves U.S.-Afghan security deal; asks Karzai to sign»։ CNN։ 17 November 2013։ Վերցված է 2 June 2019 
  167. «Afghans defy deadly poll violence»։ BBC News (en-GB)։ 2018-10-21։ Վերցված է 2018-11-16 
  168. «Afghanistan's "Lottery Effect"»։ Afghan 2010։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2015-01-10-ին։ Վերցված է 10 January 2015 
  169. Cooper Helene (2 November 2009)։ «Karzai Gets New Term as Afghan Runoff is Scrapped»։ Nytimes.com։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 11 May 2011-ին։ Վերցված է 4 February 2012 
  170. «2014 Afghanistan Election Results»։ Independent Election Commission of Afghanistan։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 6 June 2018-ին։ Վերցված է 4 July 2019 
  171. 172,0 172,1 Barfield, p. 301.
  172. «RAWA Photo Gallery: They are Responsible for Afghanistan's Tragedy»։ RAWA։ Արխիվացված օրիգինալից 19 October 2010-ին։ Վերցված է 11 October 2010 
  173. «Women in Parliaments: World Classification»։ Ipu.org։ 30 November 2009։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 28 March 2014-ին։ Վերցված է 29 December 2009 
  174. «Political Parties in Afghanistan»։ British Embassy Kabul։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 3 July 2011-ին։ Վերցված է 6 July 2019 
  175. Zia Ur Rehman։ «Afghanistan sees new political parties form»։ Central Asia Online։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 22 February 2014-ին 
  176. Anna Larson։ «Political Parties in Afghanistan»։ United States Institute of Peace։ էջեր 1–3։ Վերցված է 6 July 2019 
  177. «Afghanistan Provinces»։ Ariana News։ Վերցված է 4 July 2019 
  178. Ahmed Azam (8 December 2012)։ «For Afghan Officials, Prospect of Death Comes With Territory»։ The New York Times։ ISSN 0362-4331։ Վերցված է 7 April 2017 
  179. «Explaining Elections, Independent Election Commission of Afghanistan»։ Iec.org.af։ 9 October 2004։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 27 August 2010-ին։ Վերցված է 4 February 2012 
  180. Jamie Boex, Grace Buencamino, Deborah Kimble։ «An Assessment of Afghanistan's Municipal Governance Framework»։ Urban Institute Center on International Development and Governance։ Վերցված է 4 July 2019 
  181. «Hillary Clinton says Afghanistan 'major non-Nato ally'»։ BBC News։ July 7, 2012։ Վերցված է 4 July 2019 
  182. Glasch Mike։ «USACE TAA employee named top engineer»։ Army.mil։ US Army։ Վերցված է 22 November 2016 
  183. CJ Radin (November 2008)։ «Afghan National Security Forces Order of Battle»։ The Long War Journal։ Վերցված է 25 May 2019 
  184. «Afghanistan's dysfunctional security agencies»։ British Broadcasting Corporation։ 14 August 2011։ Վերցված է 25 May 2019 
  185. «Staggering Afghan death toll revealed» (en-GB)։ 2019-01-25։ Արխիվացված օրիգինալից 25 January 2019-ին։ Վերցված է 2019-01-25 
  186. «UNODC 2010 world drug report, page 43»։ Վերցված է November 30, 2011 
  187. Vanda Felbab-Brown (1 December 2009)։ Shooting Up: Counterinsurgency and the War on Drugs։ Brookings Institution Press։ էջ 113։ ISBN 978-0-8157-0450-8 
  188. David Greene (host, Morning Edition), Hayatullah Hayat (Governor of Helmand Province, Afghanistan), Tom Bowman (reporter), Dianne Feinstein (U.S. Senator, Chair of the Caucus on International Narcotics Control) (6 July 2016)։ Afghan Governor Wants Government To Control Poppy Crop (Radio broadcast)։ NPR։ Իրադարձությունը կատարվել է 0:10։ Վերցված է 6 July 2016։ «Afghanistan's poppy production… accounts for more than 91 percent of the world's heroin.» 
  189. «Afghan journalists 'face increasing attacks and threats' - report»։ The Guardian։ Վերցված է 21 January 2015 
  190. «Violence Against Journalists Surges In Afghanistan In 2017»։ RFERL։ Վերցված է 25 July 2017 
  191. «LGBT relationships are illegal in 74 countries, research finds»։ The Independent։ 17 May 2016 
  192. Mehrotra Kartikay։ «Karzai Woos India Inc. as Delay on U.S. Pact Deters Billions» 
  193. «Agriculture»։ USAID։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 29 September 2013-ին։ Վերցված է 23 May 2017 
  194. «The Taliban Is Capturing Afghanistan's $1 Trillion in Mining Wealth»։ www.bloomberg.com։ 20 October 2015։ Վերցված է 23 May 2017 
  195. «Interest Rate Cut In Place, Says Central Bank»։ TOLOnews։ Վերցված է 2019-05-28 
  196. «Afghani Falls Against Dollar By 3% In A Month»։ TOLOnews։ April 18, 2019։ Վերցված է 28 May 2019 
  197. Gall Carlotta (7 July 2010)։ «Afghan Companies Say U.S. Did Not Pay Them»։ New York Times։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2 April 2013-ին։ Վերցված է 30 September 2011 
  198. «the Kabul New City Official Website»։ DCDA։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 30 December 2013-ին։ Վերցված է 4 February 2012 
  199. «Ghazi Amanullah Khan City»։ najeebzarab.af։ 2009։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 29 April 2013-ին։ Վերցված է 15 August 2011 
  200. «Case study: Aino Mina»։ Designmena.com։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 6 January 2014-ին։ Վերցված է 4 February 2012 
  201. A Humane Afghan City? by Ann Marlowe in Forbes 2 September 2009. Archived 31 December 2013 at the Wayback Machine.
  202. Michael Sprague։ «AFGHANISTAN COUNTRY PROFILE»։ usaid.gov 
  203. «Economic Growth»։ USAID։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 29 September 2013-ին։ Վերցված է 25 September 2011 
  204. «Afghanistan, neighbors unveil 'Silk Road' plan»։ Reuters։ 22 September 2011։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 27 September 2011-ին։ Վերցված է 24 September 2011 
  205. O'Hanlon, Michael E. "Deposits Could Aid Ailing Afghanistan" Archived 23 September 2011 at the Wayback Machine., The Brookings Institution, 16 June 2010.
  206. Klett T.R. (March 2006)։ Assessment of Undiscovered Petroleum Resources of Northern Afghanistan, 2006 (Technical report)։ USGS-Afghanistan Ministry of Mines & Industry Joint Oil & Gas Resource Assessment Team։ Fact Sheet 2006–3031։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 27 July 2013-ին։ Վերցված է 13 October 2011 
  207. «Afghanistan signs '$7 bn' oil deal with China»։ 28 December 2011։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 30 December 2013-ին։ Վերցված է 29 December 2013 
  208. «Afghanistan's Mineral Fortune»։ Institute for Environmental Diplomacy and Security Report։ 2011։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 12 December 2013-ին։ Վերցված է 16 December 2013 
  209. Tucker Ronald D. (2011)։ Rare Earth Element Mineralogy, Geochemistry, and Preliminary Resource Assessment of the Khanneshin Carbonatite Complex, Helmand Province, Afghanistan (Technical report)։ USGS։ Open-File Report 2011–1207։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 27 July 2013-ին։ Վերցված է 13 October 2011 
  210. "China, Not U.S., Likely to Benefit from Afghanistan's Mineral Riches". Daily Finance. 14 June 2010 Archived 31 December 2013 at the Wayback Machine.
  211. «China Willing to Spend Big on Afghan Commerce»։ The New York Times։ 29 December 2009։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 31 July 2011-ին 
  212. "Indian Group Wins Rights to Mine in Afghanistan's Hajigak Archived 10 October 2013 at the Wayback Machine.". Businessweek. 6 December 2011
  213. Risen James (17 June 2010)։ «U.S. Identifies Vast Riches of Minerals in Afghanistan»։ The New York Times։ Արխիվացված օրիգինալից 17 June 2010-ին։ Վերցված է 14 November 2010 
  214. "China wins $700 million Afghan oil and gas deal. Why didn't the US bid?". CSMonitor.com. 28 December 2011 Archived 31 December 2013 at the Wayback Machine.
  215. «EU To Impose Ban On Afghan Planes»։ Airwise News։ 22 Նոյեմբեր 2010։ Վերցված է 28 May 2019։ «Kabul-based Safi is the country's No. 2 airline after national carrier Ariana Afghan Airlines» 
  216. «Hairatan to Mazar-i-Sharif railway – Railways of Afghanistan»։ www.andrewgrantham.co.uk 
  217. «Afghan-Turkmenistan railroad inaugurated»։ www.pajhwok.com 
  218. «Khaf-Herat railroad to be launched in Iran soon»։ «"Iran-Afghanistan railway networks through Khaf-Herat Railroad will be completed in the next few months," Yazdani said, according to Mehr news agency on August 3» 
  219. «Iran Strongly Condemns Herat Railway Mine Blast»։ Iran Front Page։ 20 May 2019։ Վերցված է 7 July 2019 
  220. «Rail Linkup With Afghanistan by March 2018»։ 25 February 2017 
  221. «Khaf-Herat railway»։ RaillyNews | Dailly Railway News in English։ 10 December 2013։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 20 December 2017-ին։ Վերցված է 1 June 2014 
  222. «Railways of Afghanistan -Afghan railroads, past, present and future»։ www.andrewgrantham.co.uk 
  223. Qayoom Suroush (16 January 2015)։ «Going in Circles: The never-ending story of Afghanistan's unfinished Ring Road»։ Afghanistan Analysts Network։ Վերցված է 7 July 2019 
  224. Cary Gladstone (2001)։ Afghanistan Revisited։ Nova Publishers։ էջ 122։ ISBN 978-1-59033-421-8 
  225. «Driving in Afghanistan»։ Caravanistan։ Caravanistan։ Վերցված է 22 November 2016 
  226. «Afghan bus crash kills 45»։ theguardian.com։ 26 April 2013։ Վերցված է 4 November 2014 
  227. «Afghanistan»։ World Health Organization (WHO)։ Վերցված է 17 May 2017 
  228. 229,0 229,1 UNESCO, Country profile, http://uis.unesco.org/en/country/af
  229. Peter Tom A. (17 December 2011)։ «Childbirth and maternal health improve in Afghanistan»։ Christian Science Monitor։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 31 December 2013-ին։ Վերցված է 12 January 2012 
  230. «Afghanistan National Hospital Survey»։ Afghan Ministry of Health։ August 2004։ Վերցված է 28 March 2017 
  231. Gul Ayaz (20 April 2019)։ «Pakistan-funded Afghan Hospital Begins Operations»։ VOA News։ Վերցված է 28 May 2019։ «It opens a new chapter in the friendship of the two countries... This is the second-largest hospital [in Afghanistan] built with your support that will serve the needy," Feroz told the gathering.» 
  232. «Health»։ United States Agency for International Development (USAID)։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 29 September 2013-ին։ Վերցված է 20 October 2010 
  233. Anne-Marie DiNardo, LPA/PIPOS (31 March 2006)։ «Empowering Afghanistan's Disabled Population – 31 March 2006»։ Usaid.gov։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 8 May 2004-ին։ Վերցված է 19 May 2012 
  234. Richard Norton-Taylor (13 February 2008)։ «Afghanistan's refugee crisis 'ignored'»։ Guardian (London)։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 15 December 2010-ին։ Վերցված է 19 May 2012 
  235. "Afghanistan: People living with disabilities call for integration Archived 20 September 2011 at the Wayback Machine.
  236. Virginia Haussegger Mahooba's Promise ABC TV 7.30 Report. 2009. ABC.net.au. Retrieved 15 July 2009. Archived 26 July 2013 at the Wayback Machine.
  237. «Afghanistan»։ Measuredhs.com։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 30 December 2013-ին։ Վերցված է 14 November 2010 
  238. 239,0 239,1 «Education»։ USAID։ Վերցված է 26 May 2017 
  239. «Wardak seeks $3b in aid for school buildings»։ Pajhwok Afghan News։ 18 May 2013։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 30 December 2013-ին։ Վերցված է 13 August 2013 
  240. «Management and Establishment of Lincoln Learning Centers in Afghanistan»։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 26 July 2013-ին։ Վերցված է 19 May 2012 
  241. «Ghazni governor signs memorandum for Lincoln Learning Center – War On Terror News»։ Waronterrornews.typepad.com։ 22 September 2010։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 31 December 2013-ին։ Վերցված է 4 February 2012 
  242. «Rising literacy in Afghanistan ensures transition»։ Army.mil։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 9 December 2013-ին։ Վերցված է 4 February 2012 
  243. «Kazakhstan's foreign aid systems are maturing, integrating with foreign policy»։ diplomacy.co.il 
  244. «Country Profile: Afghanistan»։ Library of Congress Country Studies on Afghanistan։ August 2008։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 8 April 2014-ին։ Վերցված է 16 August 2010 
  245. US Library of Congress: Afghanistan – Ethnic Groups (Pashtun)
  246. Heathcote, Tony (1980, 2003) "The Afghan Wars 1839–1919", Sellmount Staplehurst.
  247. "Afghanistan: Kuchi nomads seek a better deal". IRIN Asia. 18 February 2008. Archived 10 September 2011 at the Wayback Machine.
  248. G.V. Brandolini. Afghanistan cultural heritage. Orizzonte terra, Bergamo. 2007. p. 64.
  249. «Afghan archaeologists find Buddhist site as war rages»։ Sayed Salahuddin։ News Daily։ 17 August 2010։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 18 August 2010-ին։ Վերցված է 16 August 2010 
  250. «Buddhist remains found in Afghanistan»։ Press TV։ 17 August 2010։ Արխիվացված օրիգինալից 20 August 2010-ին։ Վերցված է 16 August 2010 
  251. 252,0 252,1 «Afghanistan: No Country for Women | International Women's Day | Al Jazeera»։ www.aljazeera.com։ Վերցված է 5 January 2019 
  252. «Afghanistan 2017/2018»։ www.amnesty.org (անգլերեն)։ Վերցված է 5 January 2019 
  253. «Kazakhstan's assistance to Afghanistan helps strengthen regional and global security, diplomat says» 
  254. «240 cases of honor killing recorded in Afghanistan»։ khaama.com։ 9 June 2013։ Վերցված է 23 December 2013 
  255. «AIHRC: 400 rape, honor killings registered in Afghanistan in 2 years»։ latinbusinesstoday.com։ 10 June 2013։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 14 February 2015-ին։ Վերցված է 23 December 2013 
  256. Injustice and Impunity Mediation of Criminal Offences of Violence against Women։ Kabul: United Nations Assistance Mission in Afghanistan։ May 2018։ էջ 8 
  257. Alikozai Hasib Danish։ «Report: 21 Journalists Killed in Afghanistan in 2017» 
  258. «2017 World Press Freedom Index – Reporters Without Borders» 
  259. «Artist Biographies»։ Afghanland.com։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 9 August 2013-ին։ Վերցված է 17 October 2011 
  260. «Connecting Afghanistan: The rise of technology in governance and society – The Embassy of Afghanistan in London»։ afghanistanembassy.org.uk 
  261. Ali Tanveer (31 July 2012)։ «Everything You Need To Know About Afghan Food»։ foodrepublic։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 13 February 2013-ին։ Վերցված է 2014-02-19 
  262. Brittin Helen (2011)։ The Food and Culture Around the World Handbook։ Boston: Prentice Hall։ էջեր 20–21 
  263. «Rare Heirloom Seeds – Baker Creek Heirloom Seeds»։ Baker Creek Heirloom Seeds։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2016-03-04-ին։ Վերցված է 2013-10-28 
  264. «Afghanistan: 10 facts you may not know»։ 6 July 2011 – via www.bbc.co.uk 
  265. «Classical Dari and Pashto Poets»։ Afghan-web.com։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 12 April 2014-ին։ Վերցված է 4 February 2012 
  266. Uthra Ganesan (11 January 2016)։ «Cricket is now the biggest sport in Afghanistan»։ The Hindu։ Վերցված է 4 July 2019 
  267. «Sport in Afghanistan»։ Top End Sports։ Վերցված է 4 July 2019 
  268. «South Asian Games: Shooters, swimmers shine as India consolidate dominance»։ Times Of India։ 5 February 2010։ Վերցված է 28 May 2019 
  269. «2009–10 Intercontinental Cup»։ CricketEurope։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 24 February 2013-ին։ Վերցված է 28 May 2019 
  270. 271,0 271,1 Lyse Doucet (September 12, 2013)։ «Precious moments of unity touch Afghans after football triumph»։ BBC News։ Վերցված է 2013-09-13 
  271. «Afghanistan Makes History in Cricket World Cup, Despite Debut Loss to Bangladesh»։ Վերցված է 28 May 2019 
  272. «Statistics: Iran»։ Team Melli։ Վերցված է 28 May 2019 
  273. Abi-Habib Maria, Fazly Walid (13 April 2011)։ «In Afghanistan's National Pastime, It's Better to Be a Hero Than a Goat»։ The Wall Street Journal։ Արխիվացված օրիգինալից 2015-05-26-ին։ Վերցված է 13 April 2011 

Further reading[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Books