Հնագիտական տարեգրություն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search

Հնագիտական տարեգրությունը անցյալի մասին Ֆիզիկական (ոչ գրավոր) վկայությունների ամբողջությունն է։ Սա հնագիտության հիմնական հասկացություններից մեկն է[1], փաստաթղթավորման և հնագիտական տարեգրության մեկնաբանմանն առնչվող հնագիտական կարգապահություն[2]։ Հնագիտական տեսությունը միտված էր մեկնաբանելու հնագիտական տարեգրությունը՝ մարդկային մշակութներին ավելի հասկանալի դարձնելու համար։ Հնագիտական տարեգրությունը կարող է ինչպես բաղկացած լինել վաղ ժամանակների հնագույն գտածոներից, այնպես էլ ժամանակակից արտեֆակտներից։ Մարդկային գործունեությունը խոշոր ազդեցություն է ունեցել հնագիտական տարեգրության վրա։ Կործանարար մարդածին գործընթացները, ինչպիսիք են՝ գյուղատնտեսությունը և հողաշինությունը, կարող են վնասել կամ ոչնչացնել հնարավոր հնագիտական հուշարձանները[3]։ Հնագիտական տարեգրությանն ուղղված այլ վտանգներից են բնական երևույթներն ու աղբահանությունը։ Հնագիտությունը կարող ա կործանիչ գիտություն լինել, քանի որ հնագիտական տարեգրության սահմանափակ ռեսուրսները կորչում են պեղումների ընթացքում։ Հետևաբար, հնագետները սահմանափակում են յուրաքանչյուր հուշարձանում իրենց կատարած պեղումների քանակը և մանրակրկտորեն գրանցում այն, ինչ գտել են։ Հնագիտական տարեգրությունը մարդկային նախապատմության և պատմության ֆիզիկական տարեգրությունն է, թե ինչու՞ են ցանկացած հնագույն քաղաքակրթությունները բարգավաճել կամ կործանվել, և ինչու՞ն են վերոնշյալ մշակույթները փոփոխվել և աճել։ Սա մարդկային աշխարհի պատմությունն է[4]։

Սահմանումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գիտնականները հաճախ են օգտագործել տեսքտային անալոգիաներում, ինչպիսիք են «գրառումը», «աղբյուրը» և «արխիվը» անցյալի՝ առնվազն 19-րդ դարից սկսած, իրեղեն ապացույցները վկայակոչելու համար։ «Հնագիտական տարեգրություն» տերմինը հավանաբար այսպես է ծագել, ամենայն հավանականությամբ երկրաբանության (երկրաբանական տարեգրություն) կամ հնէաբանության մեջ (բնածոների տարեգրություն) զուգահեռ հասկացությունների միջոցով[5]։ Այս տերմինը պարբերաբար օգտագործվել է Գորդոն Չայլդի կողմից 1950-ականներին և[6], ըստ երևույթին, հետագայում դրանից հետո է մտել խոսակցական լեզու[5]։

Այս հայեցակարգի առաջին քննադատական տեսության մեջ, փիլիսոփա Լինդա Պատրիկը հայտնաբերել է, որ 1980-ական թվականներին հնագետները գաղափարականացրին տերմինի առնվազն հինգ տարբեր ձևեր[1]։

  1. Որպես նյութական հանքավայրերի «պահոց»[7]
  2. Որպես նյութական հանքավայրեր[8]
  3. Որպես արտեֆակտներ և առարկաներ[9][10]
  4. Որպես նմուշների հավաքածու[11][12]
  5. Որպես հնագետների կողմից գրված զեկույցներ[13]

Պատրիկը պնդում էր, որ առաջին երեք սահմանումները արտացոլում են հնագիտական վկայությունների «ֆիզիկական մոդելը»-ը։ որտեղ այն դիտարկվում էր, որպես ֆիզիկական գործընթացների անմիջական արդյունքը (ինչպես՝ բրածոների տարեգրություն)՝ ի հակադրություն վերջինիս, չորրորդ և հինգերորդ սահմանումները հետևում են «տեքստային մոդելին», որտեղ հնագիտական տարեգրությունը դիտվում է, որպես անցյալի մասին պատմող՝ կոդավորող մշակութային տեղեկատվություն (Օրինակ՝ պատմական տեքստերը)։ Նա ընդգծեց, թե որքանով է հնագետների այն ըմբռնումը, թե ինչի՞ց է կազմված «հնագիտական ​​տարեգրությունը», կախված հնագիտական տեսության ավելի ընդարձակ հոսանքներից, այն է՝ գործնթացական հնագետները, ամենայն հավանականությամբ, կհամաձայնեն ֆիզիկական մոդելին, իսկ գերծընթացական հնէագետները՝ տեսքստային մոդելին[1]։

Լուկասը խտացնում է Պատրիկի ցուցակը հնագիտական տարեգրության երեք հստակ սահմանումների[5]։

  1. Հնագիտական տարեգրությունը նյութական մշակույթ
  2. Հնագիտական տարեգրությունը անցյալի նյութական մնացորդներն է
  3. Հնագիտական տարեգրությունը հնագետների կողմից օգտագործված աղբյուրներն են

Որպես նյութական մշակույթ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Իր ամենալայն իմաստով, հնագիտական տարեգրությունը կարելի է ընկալել որպես մի ամբողջական մարմին, որից բաղկացած են մարդկության կողմից պատրաստած, օգտագործված կամ վերջինիս հետ կապված օբյեկտների ամբողջականությունը։ Այս սահմանումը ընդգրկում է երկու արտեֆակտեր (մարդկանց կողմից ստեղծված կամ ձևոփոխված օբյեկտները) և էկոֆակտեր (մարդկային գործունեությանն առնչվող բնական օբյեկտները)։ Այս պարագայում սա համարժեք է նյութական մշակույթին և ներառում է ոչ միայն «հնագույն» մնացորդներ, այլև ժամանակակից հասարակությունների հետ կապված ֆիզիկական իրեր[5]։ Այս սահմանումը, որը ընդգծում է հնագիտական տարեգրության նյութականությունը և հնագիտությունը կապում է նյութական մշակույթի ուսումնասիրությունների հետ և մշակութային հնաբանության՝ «նյութական շրջադարձի», մեծ տարածականություն է գտել հետընտրական գործընթացների հնաբանության զարգացման հետ[14]։

Որպես նյութական մնացորդներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ավելի պահպանողական սահմանումները հատկապես նշում են, որ հնագիտական տարեգրությունը բաղկացած է «մնացորդներից», «հետքերից» կամ անցյալի մարդկային գործունեության «նստվածքներից», չնայած որ «անցյալի» և «ներկայի» միջև բաժանարար գիծը կարող է պարզորոշ չլինել։ Այս տեսակետը մասնավորապես առնչվում է գործընթացական հնագիտության հետ, որը հնագիտական տարեգրությունը տեսնում էր իբր ֆիզիկական, մակութային և տակտոնիկ գործընթացների "քարացած" արդյունք, որը կատարվել է անցյալում և կենտրոնացած է այդ գործընթացների ընկալման վրա[5][15]։

Որպես աղբյուրներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հնագիտական տարեգրությունը կարող է նաև բաղկացած լինել գիտական ամսագրերում ներկայացված գրավոր փաստաթղթերից։ Սա այն է, ինչ հնագետները սովորել են իրենց փաստագրած արտեֆակտերից։ Սա ընդգրկում է ամբողջ աշխարհը․ հնագիտությունը մարդկության պատմությունն է, որը պատկանում է յուրաքանչյուրի անցյալին և իրենից ներկայացնում յուրաքանչյուրի ժառանգությունը[4]։ Այս տվյալները հնագետները կարող են արխիվացնել և վերհանել հետազոտությունների համար[16]։ Հնագետի առաքելությունը հաճախ հանդիսանում է հնագիտական տարեգրության պահպանումը։ Գոյություն ունեն տվյալների տարբեր բազաներ, որոնք օգտագործվում են փաստաթղթերի արխիվացման և պահպանման համար, բացի՝ որպես հնագիտական տարեգրություն ծառայող արտեֆակտերից։ Տվյալների բազաներից մեկն էլ Թվային հնագիտական տարեգրությունն է։

Թվային հնագիտական տարեգրությունը (ԹՀՏ) հնագիտական հետազոտությունների թվային տարեգրությունների միջազգային պահոց է։ ԹՀՏ-ի օգտագործումը, զարգացումը և պահպանումը կարգավորվում է Թվային հնության (անգլ.՝ Digital Antiquity) կողմից՝ կառույց նվիրված անփոխարինելի հնագիտական տվյալների երկարաժամկետ պահպանման ապահովմանը ր դեպի այդ տվյալների հասանելիության ընդլայնմանը[17]։ Հնագիտական տարեգրությունը ծառայում է որպես բազա այն ամենի համար, ինչ հնագիտություն է և թե ինչ է այն դարձել։ Հնագիտական պեղումների հետ կապված նյութական մշակույթը, ինչպես նաև ակադեմիական ամսագրերում գիտական տարեգրությունները հնագիտական տարեգրության ֆիզիկական միավորումն են։ Երկիմաստությունը, որը առնչվում է հնագիտական տարեգրության հետ, հաճախ պայմանավորված է օրինակների բացակայությամբ, բայց հնագիտական տարեգրությունն այն ամենն է, ինչը հնագիտության գիտությունը գտել և ստեղծել է։

Բաղկացուցիչ մասեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հնագիտական տարեգրության բաղկացուցիչ մասերը ընդգրկում են՝ արտեֆակտեր, շինկառույցներ, մարդու ազդեցությունը շրջապատին, աղբ, ստատիգրաֆիա, թաղման պրակտիկա, բույսերի մնացորդներ կամ կենդանիների մնացորդնեի մնացորդներ։ Հնագիտական տարեգրության արտեֆակտերը հիմնականում հանյտնաբերվել են հողի վրա և փորելուց հետո, հնագետները տեղադրել են տվյալները, ինչպիսիք են՝ լուսանկարներ կամ արտեֆակտերի ճշգրիտ տեղակայության վայրը, հնագիտական տարեգրության մեջ։ Ոսկորները երբեմն հայտնաբերվում և ընդգրկվում են հնագիտական տարեգրություններում։ Ոսկորները կարող են լինել և՛ կենդանիներից, և՛ մարդկանցից, որոնք մահացել և պահպանվել են։ Ոսկորների բեկորները, և հենց իրենք ոսկորները կարող են լինել հնագիտական տարեգրության մի մասը։ Հայտնաբերված բույսները և օրգանիկ նյութերը նույնպես կարող են դառնալ հնագիտական տարեգրությունների մի մասը։ Սերմերը ամենատարածված բուսական բյութերն են, որոնք հայտնաբերվել և ներառվել են հնագիտական տարեգրքում։ Հնագետների կողմից հայտնաբերվող սերմերը սովորաբար նրանք են, որոնք այրվում են սննդի պատրաստման ժամանակ, ինչը օգնում է պահպանել դրանք։ Առանձնահատկությունները նույնպես հնագիտական տարեգրությունների մի մասն են և համարվում են նյութական մշակույթ, որը սովորաբար հնագետները չեն կարող վերցնել և ուսումնասիրել լաբորատորիայի ներսում[18]։ Առանձնահատկությունները կարող են ներառել այրվածքների հետքեր հրդեհային հանքահորերից կամ բլուրներից, ինչպես և այլ վաղուց կառուցված այլ շինություններից։Առանձնահատկությունները կարող են ներառել նաև կուրգաններ կամ այլ հուշարձաններ, որոնք կառուցվել են այլ քաղաքակրթությունների կողմից։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 1,2 Patrik Linda E. (1985)։ «Is There an Archaeological Record?»։ Advances in Archaeological Method and Theory 8: 27–62։ ISBN 9780120031085։ JSTOR 20170186։ doi:10.1016/B978-0-12-003108-5.50007-5 
  2. Hardesty Donald L. (2008)։ «Goals of Archaeology, Overview»։ in Deborah M. Pearsall։ Encyclopedia of Archaeology։ էջեր 1414–1416։ ISBN 978-0-12-373962-9։ doi:10.1016/B978-012373962-9.00121-7 
  3. Lipe William D.։ «Conserving the In Situ Archaeological Record»։ Վերցված է April 13, 2012 
  4. 4,0 4,1 McChesney Melisa (23 July 2012)։ «What is the archaeological record and why does it matter?»։ The Archaeology Channel Blog։ Արխիվացված է օրիգինալից 22 February 2015-ին 
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 Lucas Gavin (2012)։ «The Trouble with Theory»։ Understanding the Archaeological Record։ Cambridge: Cambridge University Press։ էջեր 1–17։ ISBN 978-1-107-01026-0 
  6. Childe V. Gordon (1956)։ Piecing Together the Past: The Interpretation of Archaeological Data։ London: Routledge։ ISBN 9781138812789 
  7. Clarke David (1973)։ «Archaeology: the loss of innocence»։ Antiquity 47 (185): 16։ ISSN 1745-1744։ doi:10.1017/S0003598X0003461X։ «[...] hominid activities, social patterns, and environmental factors, one with another and with the sample and traces which were at the time deposited in the archaeological record.» 
  8. Binford Lewis R. (1964)։ «A Consideration of Archaeological Research Design»։ American Antiquity 29 (4): 425–441։ JSTOR 277978։ doi:10.2307/277978։ «The loss, breakage, and abandonment of implements and facilities at different locations, where groups of variable structure performed different tasks, leaves a "fossil" record of the actual operation of an extinct society.» 
  9. Renfrew Colin (1972)։ The Emergence of Civilisation: The Cyclades and the Aegean in the Third Millennium B.C.։ London: Methuen։ էջ 441։ «[...] the durable objects constituting the archaeological record pottery, metal, obsidian, emery offer only a small part of the possible range of commodities traded. Much evidence for early trade has perished slaves, wine, wood, hides, opium, lichens even [...] make up a considerable repertoire of traded materials which are only rarely recorded archaeologically. The range and volume of trade could thus have been far greater than the record now documents.» 
  10. Watson Patty Jo, LeBlanc Steven A., Redman Charles L. (1971)։ Explanation in Archeology: An Explicitly Scientific Approach։ New York, NY: Columbia University Press։ էջեր 22։ «Although the humans themselves are long dead, their patterned behavior can be investigated by the hypothetico-deductive method of science because archaeological remains and their spatial interrelationships are empirically observable records of that patterning.» 
  11. Childe V. Gordon (1956)։ Piecing Together the Past: The Interpretation of Archaeological Data։ London: Routledge։ էջեր 1։ ISBN 9781138812789։ «The aim of this book is therefore to explain how archaeologists order their data to form a record and how they may try to interpret them as concrete embodiments of thoughts.» 
  12. Cherry John F., Gamble Clive, Shennan Stephen, eds. (1978)։ Sampling in Contemporary British Archaeology։ BAR British Series 50։ Oxford: Archaeopress։ էջ 11։ «In order to achieve this representative assessment [of the range of surviving archaeological traces] it is first necessary to appreciate the factors which cause variability in cultural systems (e.g., land use potential), and in the archaeological record itself (e.g., selective recovery by field-workers).» 
  13. de Laet Sigfried J. (1957)։ Archaeology and Its Problems։ Translated by Ruth Daniel։ New York, NY: Macmillan 
  14. Lucas Gavin (2012-02-06)։ «Materialized culture»։ Understanding the Archaeological Record։ Cambridge: Cambridge University Press։ էջեր 124–168։ ISBN 9781107010260 – via Google Books 
  15. Lucas Gavin (2012)։ «Formation Theory»։ Understanding the Archaeological Record։ Cambridge: Cambridge University Press։ էջեր 74–123։ ISBN 978-1-107-01026-0 
  16. Marwick Ben, Birch Suzanne E. Pilaar (5 April 2018)։ «A Standard for the Scholarly Citation of Archaeological Data as an Incentive to Data Sharing»։ Advances in Archaeological Practice 6 (2): 125–143։ doi:10.1017/aap.2018.3 
  17. «About»։ The Digital Archaeological Record 
  18. «The Role of Archaeology»։ Michigan Historical Museum's Digging Up Controversy Exhibit։ Արխիվացված է օրիգինալից 3 July 2013-ին