Առաքելոց վանք

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Disambig.svg Անվան այլ կիրառումների համար տես՝ Առաքելոց վանք (այլ կիրառումներ)
Առաքելոց վանք
Առաքելոց վանքը

##Առաքելոց վանք (Հայաստան)
Set01-church1.svg
Հիմնական տեղեկություններ
Տեղագրություն Հայաստան Հայաստան Տավուշի մարզ, Կիրանց գյուղից 3 կմ հարավ-արևմուտք
Կոորդինատներ 41°02′02″ հս․. լ. 45°03′58″ ավ. ե. / 41.033878° հս․. լ. 45.066004° ավ. ե. / 41.033878; 45.066004Կոորդինատներ: 41°02′02″ հս․. լ. 45°03′58″ ավ. ե. / 41.033878° հս․. լ. 45.066004° ավ. ե. / 41.033878; 45.066004
Թեմ Գուգարաց
Տարածք Հայաստան
Մարզ Տավուշի մարզ
Հոգևոր կարգավիճակ Կանգուն
Ներկա վիճակ Չգործող
Ճարտարապետական նկարագրություն
Ճարտարապետական ոճ Հայկական
Կառուցման ավարտ 13-րդ դար
Commons-logo.svg Վիքիպահեստում

Առաքելոց վանք, Հայ առաքելական եկեղեցու վանքային համալիր Հայաստանի Տավուշի մարզի Կիրանց (Գետաշեն) գյուղից 3 կմ արևմուտք, անտառապատ լեռների լանջերին:

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ավերված գյուղատեղեր ու բնակատեղեր շատ կան Աղստևի հովտում. դրանք պատկանում են մեր պատմության ամենատարբեր ժամանակաշրջաններին: Այդպիսի խոշոր բնակավայրերից են Առաքելոց վանքը և գյուղատեղն՝ իր հոգևոր ու աշխարհիկ բազմաթիվ շինություններով: Դրանք գտնվում են Կիրանց (Գետաշեն) գյուղից 3 կմ արևմուտք, անտառապատ լեռների լանջերին: Միջնադարում այս ձորը և լեռնալանջերը խիտ էին բնակեցված: Այդ են հաստատում մի շարք բնակավայրերի, ճարտարապետական կոթողների, կամուրջների, կարավանատների և այլ կառուցվածքների բազմաթիվ մնացորդները: Կայեն գավառի այս շրջանը իր աշխարհագրական հարմար դիրքով յուրահատուկ դարպաս էր հարևան երկրների՝ Վրաստանի և Աղվանքի առևտրական ճանապարհների համար, որոնցով այդ երկրները կապվում էին կենտրոնական Հայաստանի տնտեսական, քաղաքական ու մշակութային կենտրոնների հետ: Մատենագիտական հիշատակություններ չեն պահպանվել այս նշանավոր բնակավայրերի ու ճարտարապետական կոթողների մասին: Դրանց պատմական կյանքի միակ վկաները վիմական արձանագրություններն են: Առաքելոց վանք-ամրոցի պարսպապատ տարածքում և նրա շրջակայքում պահպանվել են մի շարք հուշարձաններ:

Ճարտարապետություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կազմված է երկու եկեղեցիներից, փոքրը պատկանում է միանավ բազիլիկ տեսակին իսկ մեծը՝ գմբեթավոր սրահ տիպին: Մոտավորապես 80 մ ներքև գտնվում է քարվանսարա: Երկու կմ հյուսիս-արևելք գտնվում է Խնձորուտ փոքր եկեղեցին:

Գլխավոր եկեղեցի[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գյխավոր եկեղեցին գտնվում է հյուսիս-արևմտյան կողմում, նրա հյուսիսային պատը միաժամանակ պարսպի մի մասն էր կազմում: Գմբեթավոր դահլիճով, ուղղանկյուն հատակագծով շինություն է, որի գմբեթը կառուցված է երկայնական երկու պատին կից որմնամույթերն իրար միացնող չորս կամարների վրա: Միակ դուռը արևմտյան կողմից է՝ ժամատնից: Եկեղեցին կառուցված է կանաչավուն քարերից: Դրսից պատերը սրբատաշ են, ներսից՝ կոպտատաշ, կրաշաղախով սվաղված, պահպանվել են որմնանկարների մնացորդները: Համեմատաբար լավ են պահպանվել եկեղեցու բեմի պատի մարդկանց դիմանկարների հետքերը:

Գավիթ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գավիթը կամ Ժամատունը Առաքելոց վանքի առավել կարևոր և միջնադարյան հայ ճարտարապետության ուշագրավ հուշարձաններից մեկն է: Քառակուսի հատակագծով առանց սյուների, կամարածածկ շինություն է, եզակի է իր յուրահատուկ հորինվածքով: Ծածկը կառուցվել է փոխադարձաբար հատվող երկու զույգ կամարների վրա: Մի ծայրում հենարան են ծառայում որմնապատերը, իսկ մյուսում՝ գեղեցիկ ձևավորված և խնամքով պատրաստված պահունակները: Ծածկի համակարգում ամենահետաքրքիրը այն է, որ սկսվում է չորս կամարներն իրար հետ հատվելուց առաջացած քառակուսու վրա: ժողովրդական գլխատների հազարաշեն կոչվող ծածկից տարբերվում է նրանով, որ փայտյա գերանների փոխարեն օգտագործել են մշակված և գերանների ձև տված քարե հեծաններ: Գավթի հարավային դռան ճակատակալ կիսակլոր բարավորի վրա Ստեփան գծողի ձեռքով փորագրված է նվիրատվական արձանագրություն, որում հիշատակվում է Խաչենիսենց Գրիգորի անունը:

Զանգակատուն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Զանգակատունը կիսավեր, քառակուսի հատակագծով, թաղակապ ծածկ ունեցող շինություն է, կից է գավթի հարավարևմտյան անկյանը: Պահպանվել են որմնասյուներն ու կամարները: Հարավ-արևմտյան որմնասյան վրա փորագրված են նվիրատվական արձանագրություններ:

Երկրորդ եկեղեցի[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Երկրորդ եկեղեցին գտնվում է ամրոցի գլխավոր մուտքից հարավ, արևելյան պարսպին կից: Փոքր, միանավ բազիլիկ տիպի թաղածածկ և երկթեք կտուր ունեցող շինություն է: Նրանից մի քանի մետր հարավ, ընդարձակ շինության ավերակներ են: Ենթադրվում է, որ դա եղել է Առաքելոց վանքի սեղանատուն-խոհանոցը: Մի ուրիշ շինություն ծառայել է որպես ընդունարան-դահլիճ:

Այլ կառույցներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վանքի պարիսպը շրչափակում է մի մեծ ժայռ, որի վրա տեղադրված են վանքի կառուցվածքները: Կանգուն են հյուսիսային և արևմտքւսն հատվածների մի մասը 4 աշտարակներով և երեք դարպասներից երկուսը:

Առաքելոց վանքի շրջակայքում պահպանվել են մի շարք շինություններ, որոնք վկայում են, որ այստեղ XII - XIII դդ. աշխույժ կյանքով է ապրել Սահկանաբերդի գավառի բնակավայրերից մեկը: Այստեղ պահպանված Սրանոցի կամուրջը, կարավանատան և մաքսատան շենքերը ապացուցում են, որ այս բնակավայրը անցյալում եղել է բանուկ ճանապարհների հանգույցի վրա հիմնադրված գյուղաքաղաք: Առաքելոց ավանն իր բազմաթիվ հոգևոր և աշխարհիկ կառուցվածքներով ծաղկման է հասել XIII դարի վերջին: Այդ են հաստատում Առաքելոց վանքից 2 կմ արևելք, Կիրանց գետակի երկու ափերին տարածված հին Կունեն գյուղատեղի ավերակները, դեռևս կանգուն եկեղեցիները և նրանց շուրջը տարածված ընդարձակ գերեզմանոցը՝ XIV– - XVII ղդ, տապանաքարերով ու խաչքարերով: Հին Կունեն գյուղատեղում պահպանվել են հինգ եկեղեցական շինությունները (2-ը կանգուն են, իսկ 3-ի միայն պատերն են մնացել), բաղնիքի և բազմաթիվ բնակելի տների մնացորդները: Կանգուն մնացած եկեղեցիները կառուցել են Մելիք Շահնազար և Խան-Զադե, Ավետիս և Մլքան ամուսինները: Ոճական առանձնահատկություններով հիշեցնում են XVII - XVIII դդ. թաղակապ եկեղեցիներին: Գյուղատեղից ոչ հեռու գերեզմանոցներ են. մեկը Աստվածածին եկեղեցու մոտ, մյուսը՝ նրանից 50 մ արևելք, Կիրանց գետի աջ ափին: Պահպանվել են տապանաքարեր և բազմաթիվ քանդակազարդ խաչքարեր:

Պատկերասրահ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Ի. Բ. Էլլարյան, Աղստևի հովտի պատմության և կուլտուրայի հուշարձաններ, Երևան, «Հայաստան», 1980 — 62-65, էջեր 62-65 — 154 էջ։