Մարդու անատոմիա

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Ալբրեխտ Դյուրեր՝ Մարդու մարմնի համաչափությունները

Մարդու անատոմիա (հունարեն` ἀνατομή , հատում, կտրում), մարդակազմություն, գիտություն, ուսումնասիրում է մարդու օրգանիզմի և նրա առանձին օրգանների ձևը, դիրքը, չափերը, ներքին կազմությունը (կապված դրանց ֆունկցիայի հետ)։ Անատոմիան տեսական և գործնական բժշկության հիմնական գիտակարգերից է։ Մարդու օրգանիզմի անատոմիական ոաումնասիրությունները ներառում են բնականոն օրգանների արտաքին տեսքի և ներքին կառուցվածքի հաջորդական ճշգրիտ նկարագրությունները։ Ուսումնասիրության նպատակահարմարությունից ելնելով՝ նյութը բաժանվել է օրգան-համակարգերի, որոնք միավորվել են ըստ ընդհանուր կառուցվածքի և զարգացման (կարգաբանական անատոմիա)։ Դրա հետ կապված՝ անատոմիան ենթաբաժանվում է ոսկրաբանության, հոդաբանության, մկանաբանության, ընդերաբանության (ներքին օրգանների՝ շնչառական, մարսողական, միզային և սեռական համակարգեր), անոթաբանության, նյարդաբանության (կենտրոնական և ծայրամասային նյարդային համակարգեր), ներզատաբանության (ներզատիչ գեղձեր) և զգայաբանության։ Անատոմիայի այն բաժինը, որն ուսումնասիրում է մարդու կյանքի տարիքային տարբեր շրջաններում օրգանների ձևի ու կառուցվածքի օրինաչափորեն առաջացող փոփոխությունները, կոչվում է տարիքային անատոմիա (այն ընդգրկում է նաև մանկան անատոմիա)։

Բաժիններ[խմբագրել]

Անատոմիան ենթաբաժանվում է մակրոսկոպիկ և միկրոսկոպիկ(հիստոլոգիա) մասերի։ Մակրոսկոպիկ անատոմիան ուսումնասիրում է մարդու մարմնի կառուցվածքը անզեն աչքով։ Այն ներառում է օրգանների ձևը,մակրոսկոպիկ կառուցվածքը ու դիրքը, տեղադրությունը, փոխհարաբերությունը հարևան օրգանների և ոսկրերի հետ,անոթավորումը և նյարդավորումը։ Միկրոսկոպիկ անատոմիան ընդգրկում է մանրադիտակի կիրառման միջոցով չափազանց փոքր անատոմիական կառուցվածքների ուսումնասիրությունը` հյուսվածաբանությունը(հիստոլոգիա)` օրգանների կառուցվածքը ենթաբջջային,բջջային և հյուսվածքային մակարդակներում:Մարդու անատոմիան,ֆիզիոլոգիան և կենսաքիմիան հանդիսանում են ժամանակակից բժշկագիտության հիմնարար գիտությունները,որոնք ուսուցանվում են բժշկական կրթության հենց առաջին տարիներին: Մարդու մարմինը կազմված է հետևյալ մասերից.գլուխ,պարանոց,իրան(որը ներառում է կրծքավանդակը և որովայնը),վերին և ստորին վերջույթներ:Մարմնի ամեն մաս կազմված է մի քանի տեսակի բջիջներից:Հասուն տարիքում մարդու մարմնի բջիջների քանակը մոտ 37.2 տրիլիոն է:Այս թիվը ստացվել է բոլոր օրգանների բջիջների գումարման արդյունքում:

Ինքնուրույն կիրառական նշանակություն ունեն պլաստիկ անատոմիա՝ ուսմունք մարմնի արտաքին կառուցվածքի և նրա համամասնությունների մասին (անհրաժեշտ է նկարիչներին, քանդակագործներին, ինչպես նաև հագուստ և կոշիկ արդյունաբերողներին), տեղագրական (վիրաբուժական) անատոմիա՝ ուսմունք օրգանների, հյուսվածքների, անոթների և նյարդերի փոխադարձ տեղադրության մասին՝ ըստ մարմնի շրջանների (կարևոր նշանակություն ունի գործնական բժշկության, հատկապես վիրաբուժության համար): Կառուցվածքի և ձևի ոաումնասիրությունը, կապված առանձին օրգանների և համակարգերի գործունեության հետ, կոչվում է ֆունկցիոնալ անատոմիա: Օրգանների մանրադիտակային կառուցվածքի մասին ուսմունքն անվանում են մանրադիտակային անատոմիա, իսկ հյուսվածքներինը՝ հյուսվածաբանություն:

Հիմնական հասկացություններ[խմբագրել]

  • Բջիջը կենդանի օրգանիզմների կառուցվածքային և գործառույթային տարրական մասնիկն է:Մարդու բջիջները,ինչպես մյուս էուկարիոտիկ բջիջները,կազմված են բջջաթաղանթից,ցիտոպլազմայից և կորիզից:Ցիտոպլազմայում են գտնվում բջջի օրգանոիդները:
  • Հյուսվածքը միանման բջիջների ամբողջությունն է,որոնք ունեն միևնույն ծագում և միասին կատարում են որոշակի ֆունկցիա:Հյուսվածքը,բջիջներից բացի,ընդգրկում է նաև միջբջջային նյութը և այլ տարբեր կառուցվածքներ: Մարդու օրգանիզմում կան 4 տեսակի հյուսվածքներ` էպիթելային,շարակցական,մկանային և նյարդային։
  • Օրգանը մարմնի այն մասն է,որն ունի որոշակի ձև,տարբերվում է իր յուրահատուկ կառուցվածքով,օրգանիզմում զբաղեցնում է որոշակի տեղ և կատարում է որոշակի ֆունկցիաներ։ Օրգանը կազմված է մի քանի հյուսվածքներից։ Օրգաններում առկա է հիմնական հյուսվածքը` պարենխիման,որը կատարում է օրգանի գլխավոր գորշառույթը։ Օրինակ,սրտում մկանային հյուսվածը հանդիսանում է պարենխիմա։ Պարենխիմայից բացի առկա են նաև լրացուցիչ հյուսվածքներ` օրգանի ստրոման։
  • Օրգան-համակարգը 2 և ավել օրգանների միասնությունն է,որոնք իրագործում են համատեղ ընդհանուր որոշակի գործառույթ։

Մարդու օրգան-համակարգեր[խմբագրել]

  • Նյարդային համակարգը կազմված է կենտրոնական նյարդային համակարգից(գլխուղեղ և ողնուղեղ) և ծայրամասային նյարդային համակարգից։ Գլխուղեղը մտածողության, զգացմունքների,հիշողության և զգայնության համար պատասխանատու օրգանն է։ Նրա միջոցով կատարվում են կամային մկանային շարժումները։ Այն կատարում է դիրիժորի դեր` վերահսկելով ու կարգավորելով մնացած օրգանների ու հյուսվածքների աշխատանքը։ Նյարդային համակարգի մեջ ներառվում են նաև զգայարանները` տեսողության,լսողության,համի և հոտի։ Աչքերը,ականջները,լեզուն և քիթը ստանում են տեղեկատվություն մարդուն շրջապատող միջավայրի վերաբերյալ։
  • Հենաշարժիչ(ոսկրամկանային) համակարգը կազմում են մարդու կմախքը(ոսկրեր,կապաններ,ջլեր և աճառներ) և դրան ամրացած մկանները։ Այս համակարգը պայմանավորում է մարմնի հիմնական ձևը և շարժվելու կարողությունը։ Բացի դրանից,մեծ ոսկրերը պարունակում են ոսկրածուծ,որտեղ կատարվում է արյունաստեղծումը։ Բոլոր ոսկրերը հանդիսանում են կալցիումի և ֆոսֆատային աղերի պահեստ։ Այս համակարգը կարելի է ենթաբաժանել մկանային և ոսկրային համակարգերի։
  • Արյունատար համակարգը կամ սրտանոթային համակարգը ներառում է սիրտը և արյունատար անոթները։ Սիրտը,կատարելով մղիչային ֆունկցիա,իրագործում է արյան անընդհատ շրջանառությանը։ Արյունը,որպես տրանսպորտային համակարգ,տեղափոխում է թթվածին,սննդանյութեր,բջիջների նյութափոխանակության արգասիքներ,իմուն համակարգի բջիջներ,հորմոններ մարմնի մի մասից դեպի մյուս մասը։
  • Շնչառական համակարգը կազմում են քթի պոռոչը,քթըմպանը,շնչափողը,բրոնխները և թոքերը։ Նրա հիմնական գործառույթը արյան թթվածնով հագեցումն է,ինչպես նաև ածխաթթու գազի ու ջրի արտազատումը։
  • Ստամոքսաղիքային համակարգը կազմում են բերանի խոռոչը,կերակրափողը (որկոր), ստամոքսը,բարակ և հաստ աղիները և ուղիղ աղին,ինչպես նաև լյարդը,լեղապարկը,ենթաստամոքսային գեղձը և թքագեղձերը։ Այս համակարգը սնունդը փոխակերպում է օրգանիզմի համար հասանելի և հեշտ յուրացվող մոլեկուլների։
  • Ծածկույթային համակարգը կազմում են մաշկի ծածկույթը(մաշկը),ներառյալ մազերը և եղունգները։,ինչպես նաև այնպիսի կարևոր կառուցվածքներ,ինչպիսին քրտնագեղձերն ու ճարպագեղձերը։ Այն պաշտպանում է ենթադիր հյուսվածքներն ու օրգանները,ինչես նաև հանդիսանում է զգայական մեծ ընկալչային դաշտ։
  • Միզարտազատական համակարգը կազմում են երիկամները,միզածորանները,միզապարկը և միզուկը։ Այս համակարգը կարգավորում է օրգանիզմում ջրի և իոնների հավասարակշռությունը,օրգանիզմից հեռացնում է ավելորդ ջուրն ու նյութախոխանակության շլակները։
  • Վերարտադրողական համակարգը կազմում են սեռական գեղձերը,արտաքին ու ներքին սեռական օրգանները։ Այն պատասխանատու է սեռական բջիջների առաջացման,նրանց միավորման ու նոր օրգանիզմի զարգացման համար։
  • Իմուն համակարգը կազմում են լեյկոցիտները,թիմուսը,ավշային հանգույցները։ Իմուն համակարգը ապահովում է այնպիսի մեխանիզմների գործադրումը,որոնք օգնում են օրգանիզմին տարբերակելու սեփական բջիջներին օտար բջիջներից,ինչպես նաև ոչնչացնել վերջիններին` օգտագործելով հակամարմիններ,ցիտոկիններ և այլն։
  • Լիմֆատիկ(ավշային) համակարգի հիմնական ֆունկցիան ավշի նյութափոխանակությունը, տեղափոխումը և արտազատումն է։
  • Էնդոկրին(Ներզատական) համակարգը կազմում են հիմնական ներզատիչ գեղձերը` մակուղեղ,վահանագեղձ,մակերիկամներ,ենթաստամոքսային գեղձի կղզյակային մասը,հարվահանագեղձեր և սեռական գեղձեր։ Սակայն գրեթե բոլոր օրգաններում և հյուսվածքներում արտադրվում են սպեցիֆիկ ներզատական հորմոններ։ Էնդոկրին համակարգի ֆունկցիան հորմոնների միջոցով օրգանների,հյուսվածքների ու բջիջների ֆունկցիաների կարգավորումն է։

Անատոմիայի զարգացումը[խմբագրել]

Անատոմիայի զարգացման առաջին փուլում՝ դիահերձման ժամանակ ուսումնասիրվում էին նկարագրական անատոմիայի մեթոդներով։ Հետո առաջացավ սիստեմային կամ համակարգային անատոմիան, հետո՝ տեղագրականը, որը անվանում են նաև վիրաբուժական։ Հաշվի առնելով կերպարվեստագետների պահանջները , առանձնացվեց պլաստիկ անատոմիան, որն ուսումնասիրում է մարմնի արտաքին ձևերը և համաչափությունները, կմախքի ումկանների կառուցվածքը, հետո՝ ֆունկցիոնալ անատոմիան։

Վերջին տարիներին զարգացել է նաև տարիքային անատոմիան, որն ուսումնասիրում է օրգանների փոփոխությունները տարիքի հետ կապված։

Աղբյուրներ[խմբագրել]

  • Մարդու անատոմիա։2 հատորով Է.Ի.Բորզյակ, Ե.Ա.Դոբրովոլսկայա, Վ.Ս.Ռևազով, Մ.Ռ.Սապին։ Երևան Լույս 1992
Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբանական տարբերակը վերցված է Հանրամատչելի բժշկական հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ CC-BY-SA-icon-80x15.png