Կենդանի օրգանիզմի կենսական ցիկլ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Հաճախ հանդիպող կենսական ցիկլերի գծապատկերը հապլոիդ և դիպլոիդ ֆազերի հերթագայությամբ: 1, Մեյոզ (ռեդուկցիա) 2, միտոզ (ռեպլիկացիա) 3. սեռական պրոցես (ռեկոմբինացիա) Ա - մեյոսպորների առաջացմանը նախորդում է մեյոզ (անութային բույսեր) Բ գամետների առաջացմանը նախորդում է մեյոզ (կենդանիներ) Գ - Մեյոզը անմիջապես հաջորդում է զիգոտի առաջացմանը (սնկեր), 2n, կրկնակի գծեր՝ դիպլոյիդ փուլ, n, մեկ գիծ՝ հապլոիդ փուլ:

Կենդանի օրգանիզմների կենսական ցիկլերի զարգացման փուլերի հաջորդականությունը, որով անցնում են տվյալ տեսակին պատկանող առանձնյակները, մի սերնդի զիգոտից մինչև հաջորդ սերնդի զիգոտը կոչվում է կենսական ցիկլ: Տարբեր կենդանի օրգանիզմների կենսական ցիկլերի բարդության աստիճանը տարբեր է, և կարող է ներառել երկու և ավելի սերունդներ, որոնք տարբերվում են ինչպես ձևաբանորեն, այնպես էլ բազմացման եղանակով: Հաճախ դա անվանվում է սերունդների հերթագայություն: Ցամաքային բույսերի և որոշ ջրիմուռների դիպլոիդ, սպոր առաջացնող սերունդը, որը կոչվում է սպորոֆիտ, հերթագայվում է հապլոիդ գամետներ առաջացնող գամետոֆիտով: Անսեռ և սեռական սերունդների հերթագայությունը բնորոշ է նաև որոշ աղեխորշավորների, որոնց մոտ հապլոիդ են միայն գամետները:

Մակաբույծների կենսական ցիկլերը[խմբագրել]

Մակաբույծների կենսական ցիկլերը հաճախ շատ բարդ են և ներառում են մի քանի սերունդներ: Յուրաքանչյուր սերունդ հարմարված է կյանքի որոշակի պայմանների մի դեպքում տիրոջ օրգանիզմում գոյատևելու, մյուս դեպքում` մեկ տիրոջից մյուսին անցնելու համար: Լրացուցիչ սերունդներ կարող են առաջանալ ապահովելու համար տեսակի առանձնյակների թվաքանակի մեծացումը անսեռ բազմացման միջոցով:

Տարբեր օրգանիզմների կենսական ցիկլերը[խմբագրել]

Մեյոզ

Որոշ ջրիմուռների (օրինակ` քլամիդոմոնադ, սպիրոգիրա) բնորոշ է սեռահասուն հապլոիդ օրգանիզմը: Դիպլոիդ է միայն զիգոտը, որի առաջին բաժանումն իրականանում է մեյոզի եղանակով և օրգանիզմը նորից դառնում է հապլոիդ հավաքակազմով: Գամետներն առաջանում են միտոզով բաժանման արդյունքում: Կենդանիների մեծ մասին բնորոշ է այնպիսի կենսական ցիկլ, երբ հասուն օրգանիզմը դիպլոիդ է և հապլոիդ են միայն գամետները, որոնք առաջանում են մեյոտիկ բաժանման արդյունքում: Որոշ աղեխորշավորների կենսական ցիկլում բնորոշ է երեք ձևաբանորեն տարբեր ձևերի գոյությունն: Ընդ որում, բոլոր ձևերն էլ դիպլոիդ են: Դիպլոիդ սեռական սերնդին հաջորդում է դիպլոիդ անսեռ սերունդն, իսկ գամետներն ստացվում են մեյոզով բաժանման արդյունքում: Մամուռներին, պտերանմաններին, սերմնավոր բույսերին բնորոշ է հապլոիդ և դիպլոիդ սերունդների հերթագայությունը, իսկ գամետներն առաջանում են միտոզով բաժանման արդյունքում: Սպորոֆիտը և գամետոֆիտն իրենց չափսերով և կյանքի տևողությամբ բույսերի տարբեր բաժիններում էապես տարբերվում են:


Սեռական բազմացում

Էվոլյուցիոն զարգացումը[խմբագրել]

Էվոլյուցիոն զարգացումն ընթացել է գամետոֆիտի նկատմամբ սպորոֆիտի` անսեռ սերնդի գերակայությամբ: Այն հստակ դրսևորվում է ծաղկավոր բույսերի մոտ, եթե սպորոֆիտն ամբողջ բույսն է, ապա գամետոֆիտը նրա կյանքի միայն որոշակի փուլում առաջացող փոշեհատիկն (արական գամետոֆիտ) ու սաղմնապարկն (իգական գամետոֆիտ) է: Բարձրակարգ բույսերի բաժիններից միայն մամուռների մոտ է դիտվում գամետոֆիտի գերակայություն սպորոֆիտի նկատմամբ:

Մամուռների սեռական բազմացումը[խմբագրել]

Մամուռների վերարտադրողական օրգանները` արական անտերիդիումները և իգական արխեգոնիումները գտնվում են բույսի վերին մասերում, որտեղ առաջանում են գամետները: Բեղմնավորման համար անհրաժեշտ է ջրի առկայությունը: Անտերիդիումները խոնավանալու ընթացքում մեծ քանակությամբ ջուր են կլանում, ինչի հետևանքով ուռչում են և պայթում: Այնտեղից դուրս են գալիս սպերմատոզոիդները և մտրակների օգնությամբ լողում են դեպի արխեգոնիումները, որտեղ և տեղի է ունենում բեղմնավորումը: Վերջինիս արդյունքում առաջանում է զիգոտը, որն ունենում է քրոմոսոմների դիպլոիդ հավաքակազմ: Զիգոտից զարգանում է ոտիկով տուփիկը (սպորոֆիտ), որը չունի քլորոֆիլ, չի կարող իրականացնել ֆոտոսինթեզ և ամբողջությամբ կախված է գամետոֆիտից: Ոտիկով տուփիկում գտնվում են սպորների մայրական բջիջներ, որոնց մեյոտիկ բաժանման արդյունքում առաջանում են հապլոիդ սպորներ: Տուփիկը բացվում է, և սպորներն ընկնելով բարենպաստ, խոնավ պայմաններ ծլում են` առաջացնելով գամետոֆիտ: Մամուռների կենսական ցիկլում դիպլոիդ է միայն ոտիկով տուփիկն, իսկ բույսն ամբողջությամբ ունի քրոմոսոմների հապլոիդ հավաքակազմ: Գամետներն առաջանում են միտոզով բաժանումից:

Կենսական ցիկլերի նշանակությունը[խմբագրել]

Կենսական ցիկլերում կարևոր նշանակություն ունի բջիջների բաժանման եղանակը, որը կարող է իրականացվել միտոզի կամ մեյոզի եղանակով: Մեյոզը տեղի է ունենում միայն այն օրգանիզմների կենսական ցիկլերում, որտեղ ներառված է սեռական բազմացում: Մեյոզի արդյունքում դիպլոիդ հավաքակազմով բջջից առաջանում են հապլոիդ հավաքակազմով բջիջներ (վերջին հաշվով` գամետներ), որոնց հետագա միաձուլումից առաջացած զիգոտում նորից վերականգնվում է քրոմոսոմների դիպլոիդ հավաքակազմը և սկսվում է հաջորդ կենսական ցիկլը: Եթե մեյոզի պրոցեսը տեղի չունենար, ապա առաջացած գամետները կլինեին դիպլոիդ հավաքակազմով, իսկ զիգոտը տետրապլոիդ: Դրա հետ մեկտեղ, մեյոզը մեծացնում է փոփոխականությունը, որն անհրաժեշտ է տվյալ տեսակի առանձնյակներին հարմարվելու միջավայրի փոփոխվող պայմաններին: Որոշ դեպքերում, մեյոզի արդյունքում առաջանում են ոչ թե գամետներ, այլ սպորներ:

Ըստ կենսական ցիկլի[1]: սերունդների քանակը (օնտոգենեզները) լինում է՝ Պարզ՝ցիկլը իր մեջ ներառում է մեկ սերունդ Բարդ՝ցիկլը իր մեջ ներառում է երկու և ավելի սերունդ, այդպիսի ցիկլը բնորոշ է օրինակ էուկարիոտիկ օրգանիզմներին:

Տես նաև[խմբագրել]

  • Հետերոգենիա
  • Մետագենեզ (Կենսաբանություն)

Գրականություն[խմբագրել]

  • Կենսաբանություն 10, բնագիտամաթեմատիկական և ընդհանուր հոսքեր

Հեղինակ՝ Է.Ս. Գևորգյան, Ֆ.Դ. Դանիելյան, Ա.Հ. Եսայան, Գ.Գ. Սևոյան

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

  1. А.И. Гранович, А.Н.Островский, А.А.Добровольский. Морфопроцесс и жизненные циклы организмов. // Журнал общей биологии. Том 71, № 6, 2010.