Քրոնոտոպ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search

Քրոնոտոպ (հունարեն՝ χρόνος «ժամանակ» և հունարեն՝ τόπος «տեղ»), տարածաժամանակային կոորդինատների օրինաչափ կապ[1]:

Ծագումը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

«Քրոնոտոպ» եզրույթն առաջին անգամ իր ֆիզիոլոգիական հետազոտություններում գործածել է Ա. Ուխտոմսկին, այնուհետև այն հումանիտար գիտությունների դաշտ է ներմուծվել Միխայիլ Բախտինի կողմից:«Ուխտոմսկին ելնում էր այն հանգամանքից, որ տարաժամանակությունը ներդաշնակության արդյունք է՝ ժամանակի, արագության, գործողության ռիթմի, ինչպես նաև դրա կատարման առանձին տարրերի ժամկետների շաղկապվածությունը, որը որոշակի գործառույթներ ունեցող կենտրոն է ստեղծում տարածականորեն առանձին խմբերից»[2]: Ուխտոմսկին ելնում է նաև Ա. Էյնշտեյնի դրույթներից՝ հիշատակելով «Ժամանակ-տարածություն»- ը՝ ժամանակի և տարածության միաձուլումը: Սակայն այդ հասկացությունը նա ներմուծում է մարդու ընկալման համատեքստում. «Քրոնոտոպի տեսանկյունից այժմ արդեն գոյություն ունեն ոչ թե առանձին կետեր, այլ կենդանի և իրականությունից անբաժանելի դեպքեր [3]»:

Բախտինյան քրոնոտոպ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

«Քրոնոտոպ» ասելով՝ Բախտինը ևս հասկանում է ժամանակի և տարածության «էական փոխկապվածությունը»[4] «Գրականության մեջ քրոնոտոպն էական ժանրային նշանակություն ունի: Կարելի է պարզապես ասել, որ հենց քրոնոտոպի միջոցով են որոշվում ժանրը և ժանրի տարատեսակները, ըստ որում՝ գեղարվեստական իրականության մեջ քրոնոտոպի առաջատարը ժամանակն է: Իբրև ձևական - բովանդակային կարգ (կատեգորիա)՝ զգալիորեն հենց քրոնոտոպն է գրականության մեջ ձևավորում մարդու կերպարը, իսկ այդ կերպարը միշտ էականորեն քրոնոտոպային՝ տարածաժամանակային է: Իրական պատմական քրոնոտոպի յուրացումը գրականության մեջ ընթացել է դժվարություններով և ընդհատումներով. յուրացրել են քրոնոտոպի որոշակի՝ պատմական տվյալ ժամանակին մատչելի կողմերը, իրական քրոնոտոպի գեղարվեստական յուրացման միայն որոշակի ձևեր են մշակվել: Սկզբնական շրջանում արդյունավետ ժանրային այս ձևերը (ֆորմաները) ամրագրվում էին ավանդույթի կարգով և իրենց զարգացման մեջ համառորեն շարունակում էին գոյություն ունենալ նաև այն ժամանակ, երբ ամբողջովին կորցրած էին լինում իրենց իրական և հավասարակշռված (ադեկվատ) նշանակությունը: Այստեղից էլ, հենց, գրականության մեջ ծագում են խորապես տարաժամանակյա երևույթները[5]: Բախտինի աշխատությունների շնորհիվ եզրույթը նշանակալի ճանաչում գտավ ինչպես ռուսական, այնպես էլ եվրոպական փիլիսոփայական - մշակութային դաշտում: Պատմաբաններից այն հաճախ է կիրառել Արոն Գուրևիչը:

Քրոնոտոպը սոցիալական փիլիսոփայության մեջ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

«Քրոնոտոպ» ասելով՝ սոցիալական փիլիսոփայության մեջ հասկանում են տիպական հաղորդակցային իրավիճակ, որը կրկնվում է որոշակի ժամանակի և տարածության մեջ: Հայտնի են դպրոցական դասի քրոնոտոպը, որում հաղորդակցման ձևերը ամրագրված են ուսուցման ավանդույթներով, հիվանդասենյակի քրոնոտոպը, որտեղ դոմինանտ կարգուկանոնը (բուժվելու սուր ցանկությունը, հույսերը, կասկածները, տան կարոտը) յուրահատուկ դրոշմ են դնում հաղորդակցման և մյուս գործընթացների վրա[6]:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Ухтомский А. А. Доминанта. СПб.: Питер, 2002. С. 347.
  2. Большой психологический словарь / Сост. Мещеряков Б., Зинченко В. — М.: Олма-пресс, 2004.
  3. Ухтомский А. А. Доминанта. — СПб.: Питер, 2002. — С. 342.
  4. Бахтин М. М. Формы времени и хронотопа в романе. Очерки по исторической поэтике // Бахтин М. М. Вопросы литературы и эстетики: Сб. — М.: Худ. лит., 1975. — С. 234—407. Термин также активно используется в работах Бахтина «Проблемы творчества Достоевского» и «Творчество Франсуа Рабле и народная культура средневековья и Ренессанса».
  5. http://philologos.narod.ru/bakhtin/hronotop/hronmain.html
  6. Общая психология. Словарь / Под ред. А. В. Петровского // Психологический лексикон. Энциклопедический словарь в шести томах / Ред.-сост. Л. А. Карпенко. Под общ. ред. А. В. Петровского. — М.: ПЕР СЭ, 2005.