Տյառնընդառաջ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search


Ավանդույթներ և Սովորույթներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հայ ժողովուրդն հարուստ է ազգային ավանդույթներով և սովորույթներով: Հայկական ավանդույթների շարքում հարկ է առանձնացնել հարսանեկան արարողությունը, զանազան տոները, հուղարկավորության ծեսը, ավանդույթներ, որոնք ընդունված են շատ ընտանիքներում և փոխանցվում են սերնդեսերունդ:

Հարսանիքն հայերը նշում են մեծ շուքով: Հայկական հարսանեկան ավան-դույթներում մեծ տեղ են գրավում խնամախոսությունը, նշանադրությունը և բուն հարսանեկան հանդիսությունը: Սովորաբար հյուրերը շատ են լինում: Կարևորվում է հատկապես կնքահոր և կնքամոր ներկայությունը, որոնք, որպես կանոն, լինում են ընտանիքին շատ մոտ և հարազատ մարդիկ. Քավորությունը միշտ առաջնային է եղել հայերի համար ոչ միայն հարսանիքի, այև մկրտության և այլ ծեսերի ժամանակ: Հայկական ավանդական ընտանիքում ծնողները փորձում էին որքան հնարավոր է շուտ ամուսնացնել իրենց զավակներին: Քիչ չեն նաև դեպքերը, երբ աղջիկներն իրենք են իրենց ընտրությունն անում, և նրանց ընտրությունը ընտանիքի կողմից հարգանքի է արժանանում: Ավանդույթի համաձայն ընտանիքի կրտսերը չէր կարող ավագ եղբորից կամ քրոջից շուտ ամուսնանալ: Հայկական իրականության մեջ կային մի շարք արգելքներ՝ սահմանված եկեղեցու կողմից և արմատացած հենց ընտանիք-ներում. արգելվում էր արյունակից հարազատների ամուսնությունը: Կար այսպիսի մի արտահայտություն – հինգ և անգամ յոթ պորտ այն կողմ, այսինքն՝ չէր կարելի ամուսնանալ յոթը սերունդը չլրացած անձի հետ, որովհետև վերջինս համարվում էր արյունակից: Այսօր էլ Հայաստանի տարբեր մարզերում «մտերիմ բարեկամ» հասկացությունը գործում է չորսից յոթ սերունդ: Արգելվում էր նաև երկու հարազատ եղբայրների ամուսնությունը երկու հարազատ քույրերի հետ: Ամուսնության համար խիստ արգելք էր համարվում արհեստական խնամիությունը: Քավորն ընտանիքին հաճախ շատ ավելի հարազատ էր դիտվում, քան արյունակից բարեկամը, այդ իսկ պատճառով արգելվում էր ամուսնությունը ոչ միայ քավորի ընդանիքի, այլև նրա հետնորդների հետ: Էթնիկապես խառն ամուսնություններ, հատկապես քիչ հայ բնակչությամբ շրջաններում, գրեթե հայտնի չեն: Խիստ բացասական վերաբերմունքի էր արժանանում հատկապես հայերի ամուսնությունը մուսուլմանների հետ: Օրնակ Ե. Լալայանը գրում է. «ոչ հայը, ոչ էլ թուրքը թույլ չի տա, որ իր հարազատից որևէ մեկը հրաժարվի իր հավատից օտարի հետ ամուսնության պատճառով»:

Հարսնացու սովորաբար ընտրում էին իրենց տարածաշրջանից կամ հարևան գյուղից: Այդ առումով արժե մեջ բերել հին հայկական մի ասացվածք «ավելի լավ է աղջկան տալ տեղացի հովվին, քան օտար թագավորին»: Վայոց ձորում, օրինակ, մինչև վերջերս կային գյուղեր, որտեղի բնակիչներն իրենց անվանում էին «հին» հայեր՝ այդպես առանձնացնելով իրենց Իրանից եկած հայերից, որոնք հաստատվել էին այդ շրջանում 1828 թվականին՝ Արևելյան Հայաստանի Ռուսաստանին միանալուց հետո: Եվ ինչն է հետաքրքիր, որ «հին» հայերը նախընտրում էին իրենց հարս դարձնել «հին» հայերից կամ հարևան գյուղերից ընտրած աղջիկներին: Նույն կերպ էին վարվում նաև նոր եկողները: Հայաստանում ազգամիջյան ամուսնություն-ներ սկսեցին կնքվել Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներից: Ռուսաստանում աշխատող շատ հայ երիտասարդներ ամուսնանում էին տեղի աղ-ջիկների հետ և նրանց բերում Հայաստան: Հարսանեկան արարողության հետաքըր-քըրական բաղադրիչներից մեկը փեսայի կողմից վճարվող հարսիգինն է կամ գլխագինը: Տարածված է նաև աղջիկ փախցնելը (երբ համաձայն է աղջիկը, բայց դեմ են ծնողները): ՈՒսումնասիրողներն այն եզրահանգմանն են եկել, որ ամուսնության երկու եղանակներն էլ պատմական նույն ժամանակաշրջանում են առաջացել, պարզապես, եթե առաջինը դիտվել է որպես իրավական կառույց, երկրորդը՝ աղջիկ փախցնելը, համարվել է անօրինական, և դրանով խախտվել են ընդունված սովորույթները: Հայերի մոտ աղջիկ փախցնելու դեպքեր գրանցվել են անցյալում, և այդ երևույթը գոյություն է ունեցել դեռևս 19-20-րդ դդ. և ավելի ուշ: Այսօր էլ մեր իրականությունում ամուսնությունները լինում են ինչպես փոխհամաձանեցմամբ, այնպես էլ աղջիկ փախցնելով:

Վարդավառ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հայոց ավանդական տոնակարգում Վարդավառն ամենամեծ ամառային տոնն է: Այն եկեղեցու հինգ տաղավար տոներից մեկն է: Այն շարժական տոն է և նշվում է 35 օրերի ընթացքում՝ Զատկից 14 շաբաթ հետո՝ հունիսի 28-ից օգոստոսի 1-ն ընկած ժամանակահատվածում: Տոնի պատմությունը գալիս է դեռևս հեթանոսական ժամանակներից և կապվում է հայկական դիցարանի ջրի, սիրո, պտղաբերության և գեղեցկության աստվածուհի Աստղիկի հետ, որին վարդեր էին նվիրում, աղավնիներ էին բաց թողնում և միմյանց վրա ջուր էին ցողում. Ջուր լցնելու սովորությունը պահպանվել է նաև մեր օրերում: Իսկ հայ առաքելական եկեղեցին Վարդավառը տոնում է որպես Քրիստոսի պայծառակերպության օր: Վարդավառ բառն ունի տարբեր ստուգաբանութ-յուններ, որոնցից մեկի համաձայն այն կազմված է վարդ (ուարդ)-ջուր և վառ-սրսկել, լվանալ արմատներից, նշանակում է ջրցանություն, որը և կազմում է տոնի հիմնական սովորույթը: Տոնը սկսվում է վաղ առավոտյան: Իրար վրա ջուր են լցնում բոլորը՝ ով ինչով կարող է՝ հաշվի չառնելով ոչ տարիք, ոչ սեռ, ոչ էլ հասարակական դիրք: Ոչ ոք չէր կարող դժգոհել կամ վիրավորվել, որով-հետև համարվում էր, որ այդ օրը ջուրն ունի բուժիչ ուժ: Հնում տոնն ուղեկցվում էր ավանդական երգերով, պարերով և խաղերով: Միմյանց վարդեր են նվիրել, սիրահար երիտասարդներն աղավնիներ են թռցրել և եթե աղավնին երեք անգամ պտտվել է սիրած աղջկա տան կտուրին, նույն աշնանը հարս-նության են տարել նրան:

Լեռնային շրջաններում, որտեղ համեմատաբար զով է, կարևոր դեր է խաղացել կենդանիների զոհաբերությունը: Տոնի խորհուրդը նշվել է հեռավոր ուխտագնացութ-յուններով: Մարդիկ սննդի երկօրյա պաշարով այցելում էին սրբավայրեր՝ իրենց հետ տանելով զոհաբերվելիք կենդանուն: Վարդավառն արտահայտում է պտղաբերության գաղափարը: Այն ընտանիքի անդամներին և նույնիսկ ամբողջ ազգատոհմը միավորե-լու, հավաքելու խորհուրդ ունի, և այդ օրը սովորաբար հայրենի գյուղ, ծնողների տուն են գնում հեռավոր քաղաքներում ապրող զավակներն ու հարազատները: Վարդավառյան տոնակատարության մյուս խորհուրդը սերն է` Վահագնի ու Աստղիկի սերը: Որոշ ուսումնասիրողներ «Վարդավառ» բառը կապում են «վարդ» բառի հետ: Վարդեր նվիրելով և վարդի ջուր ցողելով՝ նա սեր տարածեց որձ երկրի վրա, իսկ Վահագնը, միշտ չարի դեմ պայքարելով, պաշտպանում էր այդ սերը: Մեկ այլ առասպելի համաձայն էլ մի օր Աստղիկ դիցուհին, լսելով, որ իր սիրելին վիրավոր է, այնքան է շտապում նրան տեսնել, որ ոտաբոբիկ է ճամփա ընկնում՝ վնասելով ոտքերը: Նրա արյունից վարդի թփերը և ծաղիկները կարմիր են դառնում: Այստեղից էլ կարմիր մարդը դառնում է սիրո խորհրդանիշը: Որոշ սովորույթներում՝ միմյանց վրա ջուր ցողելը, աղավնիներ օդ բաց թողնելը, հայկական եկեղեցին տեսնում է Աստվածաշնչյան ավանդույթների արձագանքներ՝ մասնավորապես կապված ջրհեղեղի և Նոյի աղավնու հետ:

Այսօր տոնը նշվում է մեծ շուքով և ուրախությամբ:

Ծաղկազարդ (Ծաղկազարդի կիրակի)[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծաղկազարդը գարնան սկիզբն ազդարարող եկեղեցական և ժողովրդական տոն է: Այն նշվում է Զատկից մեկ շաբաթ առաջ՝ Մեծ Պահքի նախավերջին կիրակի օրը: Ծաղկազարդը խորհրդանշում է Քրիստոսի մուտքը Երուսաղեմ, երբ նրան դիմավորում են ձիթենու ոստերով: Բայց տոնն իրականում ունի նախաքրիստո-նեական արմատներ և նվիրված է եղել գարնան զարթոնքին, հարություն առնող բնությանը: Տոնը հայտնի է նաև որպես Ծառզարդար, որը դարձյալ գարնան գալն է խորհրդանշում: Մարդիկ այդ առիթով զարդարում էին իրենց տները, բակերը ուռենու կամ ձիթենու օրհնված ճյուղերով, և պահում էին դրանք փոթորկից, բքից պաշտպան-վելու համար, հետո այրում էին և մոխիրը շաղ տալիս քամուն՝ փորձանքից զերծ մնալու նպատակով: Ժողովուրդն օրհնված ճյուղերում տեսնում էր խորհրդավոր ուժ, որի օգնությամբ կարող էր դիմակայել բնության արհավիրքներին: Հնում եկեղեցինե-րին մոտ գտնվող ծառերը գունավոր ժապավեններով զարդարելու և ճյուղերին մրգեր կախելու սովորույթ կար, որը պտղաբերության գաղափարի հետ էր կապվում: Ծաղկազարդը երիտասարդների տոն է: Այդ մասին են վկայում կատարվող ծեսերը: Այդ օրը տղաները և աղջիկները հագնում են իրենց գեղեցիկ զգեստները: Երիտասարդ տղաները արմատախիլ էին անում ուռենի, և ճյուղերը զարդարում գունավոր կտորներով, որ այն տանեն իրենց սիրելիին: Այսօր էլ որոշ սովորույթներ պահպանվել են:

Որն է սովորույթի էությունը: Կեսգիշերին պատանիները շտապում էին եկեղեցի, և նա, ով առաջինն էր հասնում, հնչեցնում էր զանգը, իսկ մյուսները գնում էին քահանային արթնացնելու: Իսկ առավոտյան՝ ծառերն օրհնելուց հետո, մարդիկ՝ հիմնականում երիտասարդները, մեկական ճյուղ պոկելով, տանում էին այն տուն, տնկում հողի մեջ կամ կախում առաստաղին: Այդ երեկոյան հաճախ էր նորանշանակ զույգերի նշանադրություն կատարվում: Այս ամենն ուղեկցվում էր ժողովրդական երգ ու պարով: Այս սովորույթը կապվում է տոնի գաղափարի՝ բնության զարթոնքի հետ: Ծաղկազարդին, չնայած նրան, որ պահքի շրջան է, քաղցրավենիք և համեղ ուտեստ-ներ են պատրաստվում:

Տրնդեզ կամ Տեառնընդառաջ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տեառնընդառաջը (Տրընդեզ) Հայ Առաքելական եկեղեցու տերունի և անշարժ տոներից է, որը նշվում է Սուրբ Ծննդից քառասուն օր հետո՝ փետրվարի 14-ին. բայց տոնակատարությունները սկսվում են փետրվարի 13-ի երեկոյան: Տոնը նվիրված է քառասունօրյա մանուկ Հիսուսի ընծայմանն Աստծուն: Մարիամը Հիսուսին տանում է Երուսաղեմի տաճար: Այստեղ էր Սիմեոն անունով արդար և բարեպաշտ ծերունին[1] որը մահ չպիտի տեսներ այնքան, մինչև տեսնի Փրկչին: Տեսնելով մանուկ Հիսուսին՝ վերջինս զգում է Փրկչի ներկայությունը և ընդառաջ է ելնում նրան. այստեղից էլ՝ ‹‹Ելանել ընդ առաջ Տեառն›› արտահայտությունը: Տոնն իր ծագմամբ շատ ավելի հին է, և այն իր նախնական հենքով որոշակի աղերսներ է ունեցել այնպիսի հին աստվածների պաշտամունքի հետ, ինչպիսիք են երազների մեկնիչ և դպրության ու արվեստի պաշտպան Տիրը, կրակի ու արևի աստված Վահագնը: Տեառնընդառաջ տոնը, որը չնայած համարել են հեթանոսական, այնքան է արմատացել, որ եկել հասել է մեր օրեր: Կենցաղում համաժողովրդական այս տոնի ամենատարածված բաղադրիչը ծիսական խարույկի հետ կապված արարողությունն է: Տրընդեզը կրակը (արևը) հողին տալու արարողություն է: Ժողովրդական ասացվածքում կա այսպիսի մի ակնարկ. ‹‹Տերընդեզի կրակը որ գետնին ընկնի, ձյունը կփախչի››: Խարույկը նախ վառում էին եկեղեցիների բակերում, ապա տներում՝ հիմնականում երդիկների վրա. ընդ որում եկեղեցուց բերված կրակից պիտի վառեին, և այն վառելու պատվավոր իրավունքը վերապահվում էր հիմնականում երիտասարդներին ու սովորութային օրենքով՝ այն առաջինը վառում էին նոր ամուսնացածները կամ նշանվածները. խարույկի փայտը կամ այլ վառելիքը բերում էին հենց նշանված կամ նորապսակ երիտասարդները: Տոնին վառվող խարույկը գարնան ավետաբերի խորհրդանշական դերն է կատարում: Չէ որ Տրընդեզը բնության զարթոնքի տոն է: Տրնդեզը կապվում է նաև բերքատվության հետ: Տրընդեզի խարույկի մոխիրը թափում էին տան չորս անկյուններում, որ օջախը ‹‹բարաքյաթով›› լինի: Մոխիրը կարող էին լցնել կճուճների վրա, որ դրանք միշտ առատ լինեն, հավաբներում, որ հավերը ձվատու լինեն: Մոխիրը շաղ էին տալիս արտերում, տանում էին այգի ու թաղում հողում, որ ծառերը պտղատու լինեն: Տոնի արարողա-կարգի ամենատարածված և սիրված բաղկացուցիչը թերևս վառված խարույկի շուրջը պտտվելն էր: Իսկ խարույկի շուրջը պտտվում և նրա վրայով ցատկում էին բոլորը, բայց առաջնությունը տրվում էր նորապսակներին: Ծիսական խարույկի հետ կապ-ված ժողովրդական պատկերացումններն ու հավատալիքները, իրոք, շատ են: Կրակի վրայող թռչում էին չբեր կանայք, որոնք խանձում էին այդ կրակով իրենց ներքնազգեստի փոքրիկ հատվածը, դրանով իսկ ակնկալելով պտղաբերություն. երբեմն էլ այրում էին տղայի գոտին, որ վերջինս բեղմնավոր լիներ, քառասունքը դեռ չլրացած կանայք, որով և համարվում էին քառասունքից դուրս եկած: Տեառնընդ-առաջի խարույկը ազատում է բոլոր չարիքներից: Տրընդեզի կրակն իր հետ բերում է օդի բարեխառնություն, հունձքի առատություն, արտերի բերրիություն և ամուսիննե-րի օրհնություն: Տեառնընդառաջ տոնը որքան ավանդական, նույնքան և արդիական է:

Համբարձում – Վիճակ – Ջանգյուլում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Այս խորհրդավոր տոնը նշվում է Քրիստոսի Հարության 40-րդ օրը՝ 35 օրվա շարժունակությամբ՝ ապրիլի 30-ից հունիսի 3-ն ընկած ժամանակահատվածում՝ հինգշաբթի: Այն խորհրդանշում է մարդու և բնության անբաժանելի կապը:

Տոնը Հայաստանի տարբեր շրջաններում յուրովի է նշվում: Սակայն նախապես կատարվում է ծաղկահավաք: Տոնի ժամանակ ամենուրեք կատարվում է վիճակա-նահություն և պարզվում, թե տվյալ տարում որ աղջիկն է ամուսնանալու: Տոնի օրը ջրով լի կուժերի մեջ գցում են ծաղիկների տերևներ և աղջիկներին պատկանող զանազան իրեր: Այնուհետև դեռահաս մի աղջկա հագցնում են հարսի զգեստ, վերցնում կժերը, ծաղիկները և շրջում տնետուն: Այս ամենը զուգորդվում են երգերով, կատակներով և դրամահավաքով: Հետո սկսվում է վիճակահանությունը, ում պատկանում է առաջին իրը, նրան մոտալուտ ամուսնություն է սպասվում: Կժից հանում են մյուս իրերը, որոնց պատկանող անձանց խրատներ և բարեմաղթանքներ են տրվում: Այդ տոնը լավագույնս նկարագրվում է Հովհաննես Թումանյանի «Անուշ»-ը պոեմում: Այսօր էլ Հայաստանի որոշ շրջաններում պահպանվել են տոնից առանձին բաղադրիչներ. Կարելի է հանդիպել մի խումբ վառ պատանիների, որոնք երգում են այդ տոնին բնորոշ «Ջանգյուլում» երգը (Ջանգյուլումը այդ ժամանակ աճող ծաղիկ է):

Հայերի շրջանում կա թասիբ՝ պատիվ, մեծահոգություն, հասկացությունը: Որքան մեծ է մարդու թասիբը, այնքան բաց է նրա «սիրտը» հյուրերի առաջ: Հայերի մոտ ընդունված է ցանկացած առիթով սեղան գցել: Դե իսկ հայերի հյուրասիրության մասին գիտեն բոլորը: Հայերի կարծիքով, որքան շատ ես սեղան գցում, այնքան շատ քեզ է վերադառնում:

Տյառնընդառաջը Հայոց եկեղեցու տոներից է։ Հայոց եկեղեցին, Տյառնընդառաջը տոնում է փետրվարի 13-ին՝ Քրիստոսի աստվածահայտնությունից (հունվարի 6) քառասուն օր հետո։ Տյառնընդառաջ նշանակում է «ելնել Տիրոջն ընդառաջ», տարածված է նաև Տերընդեզ, Տըրընդեզ, Տըրընտես, որոնք ծագել են «Տերն ընդ ձեզ» անվանումից։ Հայոց Եկեղեցու կանոնի համաձայն՝ տոնի նախօրեին՝ երեկոյան ժամերգությունից հետո, կատարվում է նախատոնակ։ Այն ավետում է Տերունի տոնի սկիզբը։ Սովորաբար նախատոնակի արարողության ավարտին կատարվում է Անդաստանի արարողություն, որի ընթացքում օրհնվում են աշխարհի 4 ծագերը։ Անդաստանին հաջորդում է մոմերի օրհնության արարողությունը։ Եկեղեցուց վերցրած կրակով եկեղեցիների բակերում վառվում են խարույկնեվ իբրև Քրիստոսի լույսի խորհրդանիշ։Տյառնընդառաջը' Հայոց եկեղեցու տոներից է։

Ծագումնաբանությունը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հնում ծնողներն առաջնեկ տղա երեխային քառասուն օրականում տանում էին տաճար։ Հովսեփն ու Մարիամը մանուկ Հիսուսին նույնպես տանում են տաճար։ Սիմեոն անունով մի ազնիվ ու արդար մարդ, Հիսուսին տեսնելով, հասկանում է, որ նա փրկություն ու լույս կլինի մարդկանց համար և ընդառաջ է գալիս նրանց։ Այստեղից էլ առաջացել է Տյառնընդառաջը, և նվիրված է քառասնօրյա Հիսուսին տաճար բերելուն։ Այն շատ է սիրվելի դարձել բոլորի կողմից, քանի որ այդ տոնը նվիրված է Հիսուսին։

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Արդ, Երուսաղեմում Սիմեոն անունով մի մարդ կար… Եւ նրան Սուրբ Հոգուց հրամայված էր մահ չտեսնել, մինչեւ որ տեսներ Տիրոջ Օծյալին: (Ղուկ. 2: 25-30)