Jump to content

Վայլի տրանսկրիպցիոն համակարգ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Վայլի տրանսկրիպցիոն համակարգ

Վայլի տրանսկրիպցիոն համակարգ, ճիշտ է նաև Ուայլի անգլ.՝ Wylie, տիբեթյան այբուբենի տրանսկրիպցիոն համակարգ՝ լատինական այբուբենի սիմվոլների կիրառմամբ[1]։

Շատ նման է ժամանակակից չինական պինյին ստանդարտ համակարգին, որն օգտագործվում է համակարգչի ստեղնաշարից օգտվելու համար։ Չինական պինյին ստանդարտի հիման վրա ստեղծվել է Տիբեթյան պինյին ստանդարտը[2]։ Համակարգի անունը կապված է Վաշինգտոնի համալսարանի պրոֆեսոր, տիբեթագետ Տարել Վայլիի անվան հետ (1927-1984), ով 1959 թվականին կարողացել է համակարգը բերել ամբողջական տեսքի և ստանդարտացրել[3]։

Դրանից հետո ԱՄՆ-ում այն օգտագործվում է որպես տիբեթերեն լեզվի ուսումնասիրման ստանդարտ։ Վայլիի կոդը կազմված է հնչյունի համաձայն կարդացվող սիմվոլներից։ Բացառություն է կազմում միայն Gya համակցությունը.

  • Gya-tibet.PNG, արտասանվում է գյա
  • G.ya-tibet.PNG, արտասանվում է յա

Նշանագրերը տրանսկրիպցիոն համակարգի վերածելիս հաճախ օգտվում են տիբեթյան լեզվում օգտագործվող մի եղանակից՝ դակչխայից։ Այն իրենից ներկայացնում է «տառերով ընթերցում» կամ հեգել, և վերլուծական համակարգով մոտ է չինական հիերոգլիֆային արվեստին։ Տառերով կամ հեգելով կարդալու մեթոդը տիբեթերենում օգտագործվում է ոչ միայն լեզուն սովորելիս, այլև՝ առօրյա խոսակցականում։ Դակչխային տիրապետելը շատ կարևոր է, քանի որ բառի մեջ տառերի քանակը և արտասանվող հնչյունների քանակը տիբեթերենում տարբեր են։ Սա բնորոշ է չին-տիբեթական լեզվաընտանիքի բոլոր լեզուներին, և հատկապես տիբեթերենում շատ են նույնանունները, որոնք ունեն տարբեր գրելաձև։

Տիբեթյան նշանագրերի օրինակներ են.

  • -Բալատալա
  • -Գաոչաչա
  • -Գաոշչաշչա
  • -Գաոտատա
  • -Գաոցացա
  • -Կարատատրա
  • -Մաոջաջա
  • -Ռա
  • -Վա
  • -Ա
  • -Աոբաբա
  • -Աոցխացխա
ՎայլիՏրանսկրիպցիաԴակչխա
АաԱ
baբա (վա)Բա
bca'չաԲաոչաչա
bda'դաԲաոդադա
bga'գաԲաոգագա
bgraդրաԲաոտարատադրա
bgyaգյա (ջյա)Բաոգայատագյա
bka'կաԲաոկակա
bkraտրաԲաոկարատատրա
bkyaկյաԲաոկայատակյա
blaլաԲալատալա
bldaդաԲաոլադատադա
bltaտաԲաոլատատատա
braդրաԲարատադրա
brdaդաԲաոռադատադա
brdzaձաԲաոռաձատաձա
brgaգաԲաոռագատագա
brgyaգյա (ջյա)Բաոռագատագագայատագյա
brjaջաԲաոռաջատաջա
brkaկաԲաոռակատակա
brkyaկյաԲաոռակատակակայատակյա
brlaլաԲաոռալատալա
brnaնաԲաոռանատանա
brngaնգաԲաոռանգատանգա
brnyaնյաԲաոռանյատանյա
brtaթաԲաոռատատատա
brtsaցաԲաոռացատացա
bsa'սաԲաոսասա
bsdaադԲաոսադատադա
bsgaգաԲաոսագատագա
bsgraդրաԲաոսագատագագարատադրա
bsgyaգյա (ջյա)Բաոսագատագագայատագյա
bsha'շչաԲաոշչաշչա
bskaկաԲաոսակատակա
bskraտրաԲաոսակատակակարատատրա
bskyaկյաԲաոսակատակակայատակյա
bslaլաԲաոսալատալա
bsnaնաԲաոսանատանա
bsngaնգաԲաոսանգատանգա
bsnyaնյաԲաոսանյատանյա
bsraսաԲաոսարատասա
bstaտաԲաոսատատատատա
bstsaցաԲաոսացատացա
bta'տաԲաոտատա
btsa'ցաԲաոցացա
byaջաԲայատաջա
bza'զաԲաոզազա
bzha'ժաԲաոժաժա
bzlaդաԲաոզալատադա
caչաՉա
chaչխաՉխա
daդաԴա
dba'վաԴաոբավա
dbraռաԴաոբառատարա
dbyaյաԴաոբայատայա
dga'գաԴաոգագա
dgraդրաԴաոգառատադրա
dgyaգյա (ջյա)Դաոգայատագյա
dka'կաԴաոկակա
dkraտրաԴաոկարատատրա
dkyaկյաԴաոկայատակյա
dma'մաԴաոմամա
dmyaնյաԴաոմայատանյա
dngaնգաԴաոնգանգա
dpa'պաԴաոպապա
dpraտրաԴաոպարատատրա
dpyaչաԴաոպայատաչա
draդրաԴարատադրա
dzaձաՁա
gaգաԳա
gca'չաԳաոչաչա
gda'դաԳաոդադա
glaլաԳալատալա
gna'նաԳաոնանա
gnya'նյաԳաոնյանյա
graդրաԳարատադրա
gsa'սաԳաոսասա
gsha'շչաԳաոշչաշչա
gta'տաԳաոտատա
gtsa'ցաԳաոցացա
gyaգյա (ջյա)Գայատագյա
g.yaյաԳաոյայա
gza'զաԳաոզազա
gzha'ժաԳաոժաժա
haխաԽա
hraխրաԽարատախրա
jaջաՋա
kaկաԿա
khaկխաԿխա
khraտխրաԿխարատատխրա
khyaկխյաԿխայատակխյա
klaլաԿալատալա
kraտրաԿարատատրա
kyaկյաԿայատակյա
laլաԼա
lbaբաԼաբատաբա
lcaչաԼաչատաչա
ldaդաԼադատադա
lgaգաԼագատագա
lhaլհա (հլա)Լահատալհա
ljaջաԼաջատաջա
lkaկաԼակատակա
lngaնգաԼանգատանգա
lpaպաԼապատապա
ltaտաԼատատատա
maմաՄա
mcha'չխաՄաոչխաչխա
mda'դաՄաոդադա
mdza'ձաՄաոձաձա
mga'գաՄաոգագա
mgraդրաՄաոգարատադրա
mgyaգյա (ջյա)Մաոգայատագյա
mja'ջաՄաոջաջա
mkhaկխաՄաոկխակխա
mkhraտխրաՄաոկխարատատխրա
mkhyaկխյաՄաոկխայատակխյա
mna'նաՄաոնանա
mnga'նգաՄաոնգանգա
mnya' նյաՄաոնյանյա
mraմաՄարատմա
mtha'թհաՄաոթհաթհա
mtshaցխաՄԱոցխացխա
myaնյաՄայատանյա
naնաՆա
ngaնգաՆգա
nraնաՆարատանա
nyaնյաՆյա
paպաՊա
phaպհաՊհա
phraտխրաՊհարատատխրա
phyaչխաՊհայատաչխա
praտրաՊարատատրա
pyaչաՊայատաչա
raռաՌա
rbaբաՌաբատաբա
rdaդաՌադատադա
rdzaձաՌաձատաձա
rgaգաՌագատագա
rgyaգյա(ջյա)Ռագատագագայատագյա
rjaջաՌաջատաջա
rkaկաՌակատակա
rkyaկյաՌակատակակայատակյա
rlaլաՌալատալա
rmaմաՌամատամա
rmyaնյաՌամատամամայատանյա
rnaնաՌանատանա
rngaնգաՌանգատանգա
rnyaնյաՌանյատանյա
rtaտաՌատատատա
rtsaցաՌացատացա
saսաՍա
sbaբաՍաբատաբա
sbraդրաՍաբատաբաբառատադրա
sbyaջաՍաբատաբաբայատաջա
sdaդաՍադատադա
sgaգաՍագատագա
sgraդրաՍագատագագարատադրա
sgyaգյա (ջյա)Սագատագագայատագյա
shaշչաՇչա
shraշչաՇչարատաշչա
skaկաՍակատակա
skraտրաՍակատակակարատատրա
skyaկյաՍակատակակայատակյա
slaլաՍալատալա
smaմաՍամատամա
smraմաՍամատամամառատամա
smyaնյաՍամատամամայատանյա
snaնաՍանատանաа
sngaնգաՍանգատանգա
snraնաՍանատանանառատանա
snyaնյաՍանյատանյա
spaպաՍապատապա
spraտրաՍապատապապարատատրա
spyaչաՍապատապապայատաչա
sraսաՍարատասա
staտաՍատատատա
stsaցաՍացատացա
taտաՏա
thaտհաՏհա
thraտհրաՏհարատատհրա
traտրաՏարատատրա
tsaցաՑա
tshaցհաՑհա
waվաՎա
yaյաՅա
zaզաԶա
zhaժաԺա
zlaդաԶալատադա
'աԱ
'ba'բաԱոբաբա
'braդրաԱոբարատադրա
'byaջաԱոբայատաջա
'cha'չհաԱոչհաչհա
'da'դաԱոդադա
'draդրաԱոդարատադրա
'dza'ձաԱոձաձա
'ga'գաԱոգագա
'graդրաԱոգարատադրա
'gyaգյա (ջյա)Աոգայատագյա
'ja'ջաԱոջաջա
'kha'կհաԱոկհակհա
'khraկխաԱոկխարատատխրա
'khyaկխյաԱոկխայատակխյա
'pha'փխաԱոփխափխա
'phraտխրաԱոպխարատատխրա
'phyaչխաԱոփխայատաչխա
'tha'տխաԱոտխատխա
'tsha'ցխաԱոցխացխա

Ծանոթագրություններ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
  1. ↑ «The Tibetan and Himalayan Library». www.thlib.org. Արխիվացված է օրիգինալից 2017 թ․ ապրիլի 23-ին. Վերցված է 2020 թ․ հուլիսի 25-ին.
  2. ↑ «The Wylie transliteration table at Nitartha International - home for digital Tibetan, is dedicated to preserving the ancient wisdom of the arts and sciences of Tibet with modern computer technologies». web.archive.org. 2005 թ․ փետրվարի 23. Արխիվացված է օրիգինալից 2005 թ․ փետրվարի 23-ին. Վերցված է 2020 թ․ հուլիսի 25-ին.
  3. ↑ «The Tibetan and Himalayan Library». www.thlib.org. Արխիվացված է օրիգինալից 2020-01-07-ին. Վերցված է 2020 թ․ հուլիսի 25-ին.

Արտաքին հղումներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Ստացված է «https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=Վայլի_տրանսկրիպցիոն_համակարգ&oldid=10882025» էջից