Կենդանիների տեղաշարժ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից

Կենդանիների տեղաշարժ (կենդանիների միգրացիա), պայմանավորված նրանց տարածման շրջաններում գոյության պայմանների փոփոխությամբ կամ զարգացման ցիկլի առանձնահատկություններով։ Տարբերում են հորիզոնական (ցամաքում և ջրում) և ուղղաձիգ (լեռներում, հողում, ջրի խորքում, բուսածածկույթում), ակտիվ և պասսիվ, կանոնավոր (սեզոնային կամ օդային) և անկանոն (երաշտի, հրդեհի և այլ դեպքերում) տեղաշարժեր։ Տեղի են ունենում կենդանիների կողմնորոշման (արևով, լուսնով, աստղերով, ջրափերով, լեռների գծագրությամբ, Երկրի մագնիս, դաշտով և այլն) ունակության շնորհիվ։ Տեղաշարժերի ուսումնասիրությունն անհրաժեշտ է կենդանիների արդյունավետ պահպանության և օգտագործման կարգավորման, վնասատուների (օրինակ՝ չվող մորեխ) և վարակիչ հիվանդություններ (թռչնագրիպ և այլն) տարածող կենդանիների դեմ պայքարի համար։

Կենդանիների տեղաշարժման տեսակները[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գոյություն ունեն կենդանիների տեղաշարժման 3 տեսակ՝ աննշան տեղաշարժումներ, չու, քոչ և միգրացիաներ:

Աննշան տեղաշարժումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Աննշան տեղաշարժումները հատուկ են հիմնականում փոքր տարածությունների վրա բնակվող և նստակյաց կենսակերպ  վարող ցածրագույն կենդանիներին:

Որպես օրինակ կարող է հանդիսանալ սովորակական    պնակիկը, որը  տեղատվության ժամանակ կերակուր  փնտրելու  նպատակով շարժվում է ժայռի իր տեղից, իսկ մակընթացության ժամանակ նորից վերադառնում է իր տեղը :

Չու[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Թռչունների մեծամասնությունը չվում են, նախքան իրական ցրտերի հաստատվելը, երբկեր գտնելը դժվարանում է: Այս կերպ նրանք երբեք հնարավորություն չեն ունենումիմանալ, թե ինչպիսին է  ձմեռը իրականում: Աշնանային միգրացիան սկսվում է անմիջապես ձագերի մեծանալուց հետո, որպեսզինրանք կարողանան դիմանալ միգրացիայի դժվարություներին և խոչընդոտներին: Ձագերը հետևում են իրենց ծնողներին, որոնքիրենց սովոեցրել են թռչել: Եվ այսպիսով միգրացիայի հիմնական պատճառը ցրտաշունչ ձմռանից խուսափելը չէ, այլ գարնանընձեռած հնարավորությունից օգտվելը:

Շուրջ հինգ ամիսների ընթացքում՝ սկսած փետրվարից միչև հունիս, չվող թռչունների մեծամասնությունը վերադառնում է Եվրոպա: Հետո նրանք բնադրում են և բույն դնելուց ու ձագ հանելուց հետո լքում են Եվրոպան:  Հետաքրքիր է, որ գարնանային չուն առավել արագ է, քան աշնանայինը:  Օրինակ՝ ճահճային եղեգնաթռչնակը, որն ավելի փոքր է, քան ճնճղուկը,  աշնանը չվում է շուրջ 6-7 ամիսում, որից հետո նա ձմեռում է 8-10 շաբաթ և գարնանը կրկին վերադառնում է հետ 9-10 շաբաթում:

Շատ դեպքերում գարնանային միգրացիան մրցավարշավի է նմանվում՝արու թռչունները մրցում են առաջինը լինելու համար: Նրանք, որոնք վերադառնում են առաջինը, հնարավորություն են ունենում ընտրել բույն կառուցելու և սննդով հարուստ լավագույն վայրը: Եվ այս ամենից հետո արու թռչունը հասնելով իր նպատակատեղին, այդքան երկար թռիչքից հետո, պետք է ուժեղ լինի, որ սկսի հարսանեկան խաղերը: Նա ստիպված է պաշտպանել իր տարածքը մյուսներից, ինչպես նաև գրավել էգին: Մինչդեռ էգը երկար ճամփորդությունից հետո պետք է ձու դնի, ավելցնի ճարպերի և սպիտակուցների քանակությունը օրգանիզմում: Ցավոք այն թռչունները, որոնք վերադառնում են իրենց բնակավայրերը և հայտնվում են վատ եղանակային պայմաններում, քիչ հնարավորություններ են ունենում բարեհաջող ավարտել գարունը: 

Քոչ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Քոչը կեր հայթայթելու անհրաժեշտությամբ  առաջացած տեղաշարժման տեսակ  է: Քոչը հատուկ է  երաշտային կամ կիսաերաշտային շրջանների բնակիչներին: Որոշ  տեսակներ կյանքի ընթացքում միգրացիա է կատարում մի քանի անգամ մյուսները մեկ անգամ: Կանոնավոր միգրացիաների, քոչերի, և տեղափոխության այլ տեսակների միջև չկան հստակ տարբերություններ: Բայց դրանք բոլորը միասին  հանդիսանում են  կենդանիների ողջ մնալն ու տարածումը ապահովող հարմարվողական հատկությունների մի մասը:

Գազանների քոչերն ու միգրացիաները տարատեսակ են: Յուրաքանչյուր տեսակի  մոտ դրանք  ունեն իրենց առանձնահատկությունները: Որոշ կենդանիների մոտ քոչը առաջանում է  ընտանիքի քայքայվելու   շրջանում, երբ նրանց վտարում են ծննդավայրից, ընդ որում ոչ այնքան հեռու վայրեր:

Մյուսների մոտ ամեն տարի՝ էկոլոգիական պայմանների և տարվա եղանակների փոփոխման հետ կապված, երրորդների մոտ ՝ գլխաքանակի   կտրուկ  ավելացման հետևանքով  կատարվում է  գազանների զանգվածային վտարում (նրանք այլևս չեն վերադառնում), և վերջապես չորրորդները պայմանավորված դրանց ապրելակերպի  և կենսաբանական  սովորույթներով ՝օրվա ընթացքում կատարում են պարբերական  տեղաշարժումներ: Այդ ամենը զգալիորեն բարդացնում է կենսաբանական  գիտության  համար մեծ հետաքրքրություն ներկայացնող ՝  միգրացիաների  ուսումնասիրությունը:

Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբանական տարբերակը վերցված է Հայաստանի բնաշխարհ հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ CC-BY-SA-icon-80x15.png