Կատալիզատոր

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից

Կատալիզատոր, քիմիական նյութ, որը արագացնում է քիմիական ռեակցիայի ընթացքը, բայց ինքը չի ծախսվում և չի մտնում ռեակցիայի արդյունքում առաջացած նոր նյութի մեջ։

Կատալիզատորը դասակարգվում է բնական ռեակցիաների հիման վրա, որը արագացնում է քիմիական կառուցվածքը կամ ֆիզիկական հատկությունները: Կատալիկ հատկություններով օժտված են գործնականորեն բոլոր քիմիական տարրերը և նյութերը, հենց իրենց մեջ կամ ավելի հաճախ՝ բարդ նյութերում: Իր ֆիզիկական հատկություններով կատալիզատորը ստեղծվում է միատարր և տարասեռ: Տարասեռ կատալիզատորները պինդ նյութեր են, իսկ միատարր կատալիզատորները ցրում են գազային կամ հեղուկ նյութերը, որն էլ ռեակտիվացնում է նյութերը: Շատ տարասեռ կատալիզատորներ պարունակում են մետաղներ: Որոշակի մետաղներ, հատկապես, որոնք գտնվում են պարբերական աղուսյակի VIII խմբում, ունեն կատալիկ հատկություններ, օրինակ ՝ պլատինը: Բայց մետաղների մեծամասնությունը ցուցադրում են կատալիկ հատկություններ՝ գտնվելով միացութունների վիճակում, օրինակ՝ կավահող (ալյումինի օքսիդ Al2O3):

Տարասեռ կատալիզատորները ունեն մի անսովոր երևույթ, նրանց մեծ վերևի մասն է: Նրանց մեջ կա բազմաթիվ ասեղներ, ընդահուր առմամբ նրանց զբաղեցրած տարածքը հասնում է մինչև 500մ2՝ մի գրամ կատալիզատորի համար: Հաճախ մեծ մակերևույթուվ օքսիդներ ծառայում են որպես տակդիր, որի պատաժառով մոլեկուլների մետաղական կատալիզատորների վրա նստվածք են առաջացնում: Դա ապահովում է էֆեկտիվ ռեագենտների փոխազդեցություն գազերում կամ հեղուկներում կատալիկ ակտիվ մետաղների հետ: Հատուկ դասակարգ են զբաղեցնում տարասեռ կատալիզատորները ցեոլիտներում — ալյումինիլիկատների բյուրեղային հանքային խմբերը (ալյումինի և սիլիցիումի համաձուլվածքը): Չնյած շատ տարասեռ կատլիզատորներ ունեն մեծ մակերես, նրանք ունեն մի քանի ակտիվ կենտորներ, որի համար օգտագործվում են ընդհանուր մակերեսի քիչ մասը: Կատալիզատորները կարող են ծախսել իրենց ակտիվութունը մի քանի քիմիական միացությունների ներքո կատալիկ թույների պատճառով: Այս նյութերը կապվում ակտիվ կենտրոններին և խթանում դրանք: