Գործարքային ծախսեր

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search

Գործարքային ծախսերի գաղափա­րը տնտեսագիտության տեսության մեջ մուտք է գործել դասական տնտեսագի­տության որոշ դրույթների քննադատու­թյան, խիստ վերացարկված լինելու և իրականությանը մոտեցնելու հիման վրա: Խոսքը վերաբերում է բոլոր տնտեսվարող սուբյեկտներին տեղեկատվության­ վճար և լիարժեք հասանելիությանը, գոր­ծարքների ակնթարթային և անծախսա­տար կնքմանը, ու մի շարք այլ այսօրինակ դրսևորումներին: Այս անհամապատաս­խանությունները տնտեսագետների ու­ շադրությունից չէր կարող վրիպել[1]:

Նշված հիմնախնդիրը արդիական է դարձել դեռ 20-րդ դարասկզբից, երբ արդյունաբե­րական զանգվածային արտադրությունը բուռն զարգացում էր ապրում, ինչը հանգեցրել էր շուկաներում մեծածավալ առ­քուվաճառքի գործարքների իրականաց­մանը, շուկայական հարաբերությունների ներդրմանը տնտեսությունում: Այս հիմնախնդրի վրա տնտեսագիտա­կան հանրության ուշադրությունը առա­ջինը հրավիրել է 1991 թվականի տնտե­սագիտության բանգավառում նոբելյան մրցանակակիր Ռոնալդ Քոուզը, ով դեռ ուսանողական տարիներին, ավարտա­կան աշխատանքում և հետագա ընթաց­քում անդրադառնում է այս հիմնախնդրին ու հանգամանորեն այն մեկնաբանում է 1937 թվականին, 1946 թվականին և այլ թվականներին հրատարակված հոդված­ներում: Այս աշխատանքների հրատարա­կումից շուրջ կես դար անց գաղափարն ընդունվեց տնտեսագիտական ժամա­նակակից բոլոր ուղղությունների կող­մից: Մեր օրերում արդեն ակնհայտ է, որ տնտեսագիտական հետազոտություննե­րում գործարքային ծախսերի ներմուծու­մը կարևոր ու անշրջելի նվաճում է, իսկ գործարքային ծախսերի առկայության փաստի ընդունումը և վերջինիս ճշգրիտ գնահատումը հանգեցնում է փոխադարձ կապերի ձևավորմանը, տարաձայնու­թյունների հարթեցմանը, գործարքների այս կամ այն տեսակի ավելի շահավետ ու խնայող դառնալուն՝ կախված այն իրա­ կանացնելու վայրից, ժամանակից և այլ պայմաններից: Ստույգ տեղեկատվությունը հնարավորություն է տալիս խնայելու ռեսուրսները և դրանք ավելի արդյունավետ օգտագործելու:

Օրինակ, ենթադրենք` որևէ մեկը ստանում է ոչ ճիշտ տեղեկատվություն այս կամ այն արդյունքի գնի վերաբերյալ: Նա կարող է իր ռեսուրսներն օգտագործել տվյալ արդյունքի արտադրության վրա, որը շուկայում համապատասխան պահանջարկ չունի, հետևաբար չի իրացվի, և կատարված ծախսերը (կապիտալ, աշխատանք, հող, ժամանակ և այլն) չեն փոխհատուցվի: Հետևապես, թեև տեղեկատվության ձեռքբերման համար պահանջվում է կատարել ծախս, բայց դա արդարացված է, քանի որ նպաստում է ռեսուրսների օգտագործման այլընտրանքը ճիշտ որոշելուն (այսինքն` թե ինչ պետք է արտադրել):


Տեղեկատվություն ստանալու նպատակով կատարվող վճարումները համարվում են գործարքային (տրանսակցիոն) ծախսերի կարևոր բաղադրամասը: Մյուս կարևոր բաղադրամասը համարվում են պայմանագրերի կնքման հետ կապված ծախսերը: Սովորաբար պայմանագրերի կնքման գործընթացը որոշակի ծախսեր է պահանջում: դրանք ուղեկցվում են անհրաժեշտ փաստաթղթերի մշակմամբ, ձևակերպմամբ, հաստատմամբ, որոնք ենթադրում են համապատասխան վճարովի ծառայությունների, նյութական միջոցների և ժամանակի ծախս: Ժամանակը ամենաթանկ կապիտալն է, որի կորուստը ան- դառնալի է: Գործարքների կնքման արագությունը և գործնականությունը նպաստում են ժամանակի խնայմանը, ինչի շնորհիվ ապահովվում է արտադրության անընդհատությունը, միջոցների արդյունավետ օգտագործումը: Այսպիսով` թեև պայմանագրերի կնքումն ուղեկցվում է որոշակի ծախսերով, բայց դրանք անհրաժեշտ են և նպաստում են տնտեսության զարգացմանը: Իրենց արդյունքն իրացնելու համար վաճառողները պետք է բավարարեն սպառողների պահանջները դրա գնահատման (չափման) բոլոր պարամետրերը ապահովելու միջոցով: Սպառողը պետք է համոզված լինի, որ տվյալ արդյունքն ունի անհրաժեշտ որակ: Դրա համար վաճառողը (կամ իրացնողը) պետք է ապահովված լինի անհրաժեշտ միջոցներով, որոնք հնարավորություն կտան գնահատելու (չափելու) տվյալ արդյունքի որակական հատկությունները: Իսկ դա ևս որոշակի ծախսեր է պահանջում: Հետևապես`արդյունքի որակի գնահատման ծախսերը նույնպես անհրաժեշտ են և նպաստում են արդյունքի իրացմանը, ինչը տնտեսական գործունեության կարևոր փուլերից է: Դրանք համարվում են գործարքային ծախսերի բաղկացուցիչ մաս:

Տնտեսվարող սուբյեկտն իր սեփական միջոցների անվտանգությունն ապահովելու և դրանք մեկ այլ սուբյեկտի փոխանցելու, սեփականության իրավունքի պաշտպանության և ամրագրման հետ կապված` բազմաթիվ ծախսեր է կատարում: Դրանք վերաբերում են տարբեր կազմակերպությունների, պետական կառույցների (դատական համակարգ, իրավապահ մարմիններ, համապատասխան նախարարություններ և այլն) համագործակցության անհրաժեշտ վճարումներին, որոնք անխուսափելի են և սեփականության իրավունքի պաշտպանության համար խիստ անհրաժեշտ: Այդ վճարումները գործարքային ծախսերի հաջորդ կարևոր բաղադրամասն են կազմում: Տնտեսական կյանքում տարբեր արտադրողներ միմյանց նկատմամբ գտնվում են մրցակցության մեջ: Նրանք ձգտում են մեծացնել իրենց գործունեության շրջանակը ավելի մեծ թվով սպառողներ ընդգրկելու ճանապարհով: Այդ հանգամանքը շատ հաճախ ձևավորում է, այսպես կոչված, օպորտունիստական կամ ոչ օրինական վարքագիծ, ինչը դրսևորվում է կեղծարարության, խաբեության, տեղեկատվության խեղաթյուրման, չարտոնված գովազդային հնարքների միջոցով: Այդպիսի վարքագծի դեմ պայքարը պահանջում է համապատասխան ծախսեր: Օրինակ`ձեռնարկություններն ունեն իրենց գործակալները, որոնք հավաքում են անհրաժեշտ տեղեկություններ նման վարքագիծը կանխելու համար: Դրա համար ձեռնարկությունները օգտագործում են բազմաթիվ սարքավորումներ, միջոցներ, մասնագետներ և այլն: Այդ ամենը պահանջում է բազմաթիվ ծախսեր: Օպորտունիստական վարքագծի դեմ պայքարը և դրանով պայմանավորված ծախսերը հնարավորություն են տալիս ապահովելու տնտեսական գործունեության բնականոն պայմաններ, հակառակ դեպքում կորուստներն անհամեմատ ավելի մեծ կլինեն: Պարզ է, որ այն երկրներում, որտեղ առկա է օրենքի գերակայությունը, նման օպորտունիստական վարքագծի դրսևորումները կունենան սահմանափակ հնարավորություններ, հետևաբար, կկրճատվեն գործարքային ծախսերը: Այսպիսով` գործարքային ծախսերը կապված են.

  1. անհրաժեշտ տեղեկատվության ձեռքբերման,
  2. պայմանագրերի կնքման,
  3. արդյունքի որակի գնահատման (չափման),
  4. սեփականության պահպանման և փոխանցման,
  5. օպորտունիստական վարքագծի դիմակայման հետ:

Տնտեսական արդյունավետության բարձրացման ուղղություններից է գործարքային ծախսերի կրճատումը: Դրա ապահովումը մեծ չափով կախված է գործող տնտեսական համակարգի բնույթից:[2]

Ջեյմս Բյուկենեն (Մարտի 4, 1857 — 1861, Մարտի 4)
Aquote1.png Գործարքային ծախսերը տնտեսական ընտրությունը պայմանավորող և տնտեսական ընտրությամբ պայմանավորված վճարներ են:
- Ջեյմս Բյուկենեն
Aquote2.png

Կազմակերպությունը ֆինանսատնտեսական գործարքը կնքելիս, ունենալով բավարար տեղեկատվություն սեփա­կանության իրավունքների ձեռքբերման գործընթացի հետ կապված ծախսերի մակարդակի մասին, կարող է ընտրու­թյուն կատարել ինչպես գործարքի իրականացման ձևերի, այնպես էլ ձեռքբե­րումից հրաժարվելու այլընտրանքային ընտրության տարբերակների միջև: Ցանկացած գործարքի իրականացու­մը ենթադրում է ընտրության կատա­րում, որը կախված ու պայմանավորված է գործարքի ծախսերի մակարդակով: Այսպիսով, ընդունելով առկա կապը գործարքային ծախսերի և գործարքի ընտրության միջև, կարող ենք կատարել հետևյալ եզրակացությունները՝

  • Ակնհայտ է, որ գործարքային ծախսերի մեկնաբանությունները բազմա­թիվ են և ընդհանրացնելով դրանք՝ կա­րելի է պնդել, որ վերջիններս տնտեսա­կան փոխազդեցությունների ծախսեր են՝ անկախ դրանց դրսևորման ձևերից: Վեր­ջինները ներառում են որոշումների հետ կապված, բանակցությունների վարման, պլանների ընդունման, փոփոխություննե­րի հետ կապված, տարբեր հանգամանք­ներով պայմանավորված գործարքի պայ­մանների վերանայման, վիճելի հարցերի լուծման, պայմանավորվածությունների պահպանման և այլ ծախսերը:
  • Թեպետ վերջին տարիներին գործարքային ծախսերին վերաբերող բազում աշխատություններ են հրատա­րակվել, սակայն այդ մեծությունների չափման փորձերի և այդ նպատակով որոշակի մեթոդաբանության առա­ ջարկությունների պակաս է զգացվում: Գործարքային ծախսերի առանցքային բարդությունը հստակ գնահատման և չափման մեջ է: Դժվարությունները իհայտ են գալիս մեթոդական և վիճա­կագրական մակարդակներում: Ամփո­փելով՝ հարկ է նշել, որ համաշխարհային տնտեսության զարգացման արդի պայ­մաններում գործարքային ծախսերի տե­սական հետազոտությունները պետք է կենտրոնացնել գործարքային ծախսերի՝ այս կամ այն գործընթացների ինստիտուտների վրա ունեցած ազդեցությանու փոխազդեցության բացահայտմանվրա, միաժամանակ փնտրելով գործար­քային ծախսերի գնահատման և չափ­ման նոր, արդյունավետ մեթոդներ:
  • Գործարքային ծախսերի տեսու­թյան ուսումնասիրության հիման վրա կարելի է գալ տրամաբանական այն եզ­րահանգմանը, որ պետության խնդիրն է ձևավորել ու զարգացնել այնպիսի սոցիալ-տնտեսական միջավայր ու մե­խանիզմ, որը կհանգեցնի շուկայական հարաբերությունների մասնակիցնե­րի ծախքերի (այդ թվում գործարքայինծախսերի) նվազեցմանը։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Институциональная экономика: учебник [по направлению “Экономика” (магистратура)] / под общ. ред. А. Олейника. – Москва: ИНФРА-М, 2007, с. 217.
  • Норд Т., Институты, институциональные изменения и функционирование экономики. Москва: Фонд экон. Книги «Начала», 1997, с. 45.
  • Эггертссон Т., Экономическое поведение и институты / пер. с англ. М. Каждана, науч. ред. пер. А Нестеренко, Москва, Дело, 2001, с. 29.
  • Эрроу К., Возможности и пределы рынка как механизма распределения ресурсов //THESIS.–1993, т. 1, выпуск 2, с. 66.
  • Commons J., Institutional Economics / American Economic Review. – 1993, Vol. 21, p. 346.