Գենետիկորեն մոդիֆիկացված սննդամթերք

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Գենետիկորեն մոդիֆիկացված օրգանիզմ[1]

Գենետիկորեն մոդիֆիկացված սննդամթերքը, (GM foods )(նաև հայտնի է որպես գենետիկորեն մշակված սննդամթերք (GE foods), կամ կենսաձև մշակված սննդամթերք) սննդամթերք է արտադրված այն օրգանիզմներից, որոնց ԴՆԹ-ում փոփոխություններ են կատարել` օգտագործելով գենետիկական ինժեներայի մեթոդները: Գենետիկական ինժեներային մեթոդները թույլ են տալիս նոր հատկանիշների ներդրումը, ինչպես նաև նախորդ մեթոդների հետ համեմատած ավելի մեծ վերահսկողությունը, ինչպիսիք են ընտրովի բուծումը և փոփոխման բուծումը: Գենետիկորեն մոդիֆիկացված սննդամթերքի առևտրային վաճառքը սկսվել է 1994 թվականին, երբ Կալգենը վաճառեց իր առաջին անհաջողակ Flavr Savr-ի «ձգվող» լոլիկը: Սննդամթերքի մեծամասնության փոփոխությունները հիմնականում կենտրոնացած են հացահատիկային մշակաբույսերի վրա, որոնք մեծ պահանջարկ ունեն ֆերմերների կողմից, ինչպիսիք են սոյան, եգիպտացորենը, կանոլայը և բամբակը: Գիտական համաձայնություն կա, որ ԳՄ-ի մշակաբույսերից ստացվող ներկայումս առկա սննդամթերքը ավելի մեծ վտանգ չի ներկայացնում մարդու առողջության համար, քան սովորական սնունդը, սակայն յուրաքանչյուր ԳՄ-ի սննդամթերք պետք է փորձարկվի առանձին դեպքից առաջ: ԳՄ օրգանիզմի իրավական և կարգավորիչ կարգավիճակը տարբերվում է երկրների կողմից, որոշ երկրներ արգելում են դրանք արգելել կամ սահմանափակել, իսկ մյուսները` թույլ տալով նրանց տարբեր կարգի աստիճաններ: Այնուամենայնիվ, կան շարունակական հանրային մտահոգություններ, կապված սննդամթերքի անվտանգության, շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության, հետազոտության մեթոդների հետ կապված[2]:

Նշանակություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գենետիկորեն մոդիֆիկացված սննդամթերքները օրգանիզմներից պատրաստված սննդամթերքներ են, որոնց ԴՆԹ-ներում փոփոխություններ են կատարել`օգտագործելով գենային տեխնիկայի մեթոդները, ի տարբերություն ավանդական խաչաձև մշակման: ԱՄՆ-ում Գյուղատնտեսության վարչությունը (USDA) և Սննդամթերքի և դեղերի վարչությունը (FDA) նպաստում են գենետիկական ինժեներիայի օգտագործմանը։ Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության համաձայն, «գենետիկորեն ձևափոխված օրգանիզմները (ԳՄՕ-ները) կարող են սահմանվել որպես օրգանիզմներ (բույսեր, կենդանիներ կամ միկրոօրգանիզմներ), որոնցում գենետիկական նյութը (ԴՆԹ) փոփոխվել է այն ձևով որը բնականորեն չի ծագում : Այս տեխնոլոգիան հաճախ կոչվում է «ժամանակակից կենսատեխնոլոգիա» կամ «գենային տեխնոլոգիա», երբեմն նաև «կոմպենսատիվ ԴՆԹ տեխնոլոգիա» կամ «գենային տեխնիկա»: ԳՄ-ի օրգանիզմներից պատրաստված կամ օգտագործող սննդամթերքները հաճախ կոչվում են ԳՄ-ի սննդամթերք[3]:

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գենետիկորեն ձևափոխված առաջին օրգանիզմը արտադրվել է 1983 թվականին, օգտագործելով հակաբիոտիկների դիմացկուն ծխախոտի գործարանը: Գենետիկորեն ձևափոխված մանրէային ֆերմենտները գենետիկորեն ձևափոխված օրգանիզմների սննդի արտադրության առաջին կիրառությունն էին և հաստատվել էր 1988 թվականին ԱՄՆ Սննդամթերքի և դեղերի վարչության կողմից: Առաջին գենետիկորեն մոդիֆիկացված սննդամթերքը դուրս է եկել շուկա 1994 թվականին և դա եղել է Flavr Savr- ի լոլիկը ,որը մշակված է եղել Կալգենի կողմից; Նախաոեսված էր լոլիկի դիմացկունությունը բարձրացնել՝ տեղադրելով հակասենսային գեն, որը դարձնում էր այն ձգվող[4]: 2000 թվականին ոսկե բրնձի ստեղծման արդյունքում գիտնականները առաջին անգամ գենետիկորեն ձևափոխեցին սննունդը որպեսզի բրնձի սննդային արժեքը բարձրացնեն։ 2010 թվականին 29 երկրներ տնկել են առևտրային կենսաարտադրական մշակաբույսեր և հետագայում ևս 31 երկրներ ներմուծել են տրանսգենիկ մշակաբույսերի կարգավորումը: Առաջին գենետիկորեն մոդիֆիկացված կենդանին ստեղծվել է 2015 թվականին և եղել է «AquAquantage Salmon» -ը։ Սաղմոնում փոխել են աճուկային հորմոն կարգավորող գեն, որը հնարավորություն է տալիս տարեկան աճել միայն գարնանը և ամռանը: 2016 թվականի ապրիլին ԱՄՆ-ում ստացվել է CRISPR տեխնիկայի օգտագործմամբ ձևափոխված սպիտակ սիգը (Agaricus bisporus)[5]։

Ընթացք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գենետիկորեն մշակված օրգանիզմները ստեղծվում և փորձարկվում են լաբորատորիայում`ցանկալի հատկություններով: Ամենատարածված փոփոխությունը մի կամ ավելի գեն ավելացնելն է օրգանիզմի գենոմին: Արտադրողը արտադրվում է բավարար մակարդակով, արտադրողը կիրառում է դաշտային փորձարկումների համար կարգավորող հաստատություն, որը կոչվում է «դաշտային թողարկում»[6]: Դաշտային փորձարկումն ընդգրկում է վերահսկվող միջավայրում ֆերմերային դաշտերում կամ աճող կենդանիների բույսերը մշակելու համար: Եթե այդ դաշտային փորձարկումները հաջող լինեն ապա հաստատվում են։ Հաստատվելուց հետո նմուշները (սերմեր, հատումներ, բուծման զույգեր և այլն) մշակվում և վաճառվում են ֆերմերներին: Ֆերմերները զարգացնում են և հանում շուկա[7]: Որոշ դեպքերում հաստատումը ներառում է մարքեթինգը, բայց ոչ մշակումը: USDA-ի համաձայն, գենետիկորեն ձևավորված օրգանիզմների համար դաշտերի թողարկումը 1985 թ.-ին չորսից աճել է մինչև տարեկան մոտավորապես 800-ի: Ընդհանուր առմամբ, ավելի քան 17,000 թողարկումներ հաստատվել են 2013 թվականի սեպտեմբերին[8]:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. «Genetically modified food» (անգլերեն)։ 2019-01-07 
  2. «WHO | Frequently asked questions on genetically modified foods»։ WHO։ Վերցված է 2019-01-07 
  3. «genetically modified organism | Definition, Examples, & Facts»։ Encyclopedia Britannica (անգլերեն)։ Վերցված է 2019-01-07 
  4. Lallanilla Marc, January 11 Staff Writer |, ET 2016 10:49pm։ «GMOs: Facts About Genetically Modified Food»։ Live Science։ Վերցված է 2019-01-07 
  5. «Genetically Modified Food: GM Foods List and Information»։ Disabled World (en-US)։ Վերցված է 2019-01-07 
  6. «Genetically Modified Organisms (GMOs) | Learn Science at Scitable»։ www.nature.com (անգլերեն)։ Վերցված է 2019-01-07 
  7. «Շուկա» (հայերեն)։ 2018-10-21 
  8. «Genetically Engineered Foods | Encyclopedia.com»։ www.encyclopedia.com։ Վերցված է 2019-01-07 

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]