Բլաստուլա

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search

Բլաստուլա, բազմաբջիջ սաղմ, որն ունի բջիջների մեկ շերտ, սաղմի զարգացման փուլ, որով անցնում են կենդանիների մեծամասնության զիգոտները, զիգոտի տրոհման վերջնարդյունքը։ Բլաստուլայի ավելի ճշգրիտ և բնորոշ ձևը արտահայտվում է զիգոտի լրիվ և հավասարաչափ տրոհման դեպքում, ինչը դիտվում է փոքր, սնուցող սպիտակուցներով աղքատ զիգոտներում։ Տրոհման ավարտին բլաստոմերները կենտրոնից ճառագայթաձև հեռանում են և դասավորվում բջիջների գնդաձև շերտի տեսքով, ինչը շրջապատում է կենտրոնական խոռոչը։ Այսպիսով` բլաստուլան ունի գնդի տեսք։ Գնդի խոռոչը, որը լցված է հեղուկով, կոչվում է տրոհման սեգմենտացիոն խոռոչ կամ բլաստոցել։ Բլաստուլայի պատը բաղկացած է իրար կիպ կպած բազմանկյուն, գրեթե հավասարաչափ բջիջներից, որոնք հյուսվածքաբանական բնութագրով իրենցից էպիթելային շերտ են ներկայացնում։ Այդ էպիթելային շերտը կոչվում է բլաստոդերմա, որը հետագա զարգացման դեպքում հանդիսանում է սաղմնային թերթիկների հիմքը։ Ջրում ապրող ստորակարգ կենդանիներից շատերի մոտ բլաստուլաները լքում են ձվաբջջի դեղնուցային թաղանթը և ազատ լողում են ջրում բլաստոդերմայի գլանաձև բջիջների թարթիչների օգնությամբ։

Բլաստուլա

Լրիվ, սակայն անհավասարաչափ տրոհման արդյունքում առաջանում է բլաստուլա, որի բջիջներն առանձնանում են իրենց տարբերվող չափերով։ Նրա մի բևեռում գտնվում են փոքր, մյուսում` մեծ բջիջները, իսկ բլաստոդերմայում արդեն առանձնանում են էկտոդերմային և էնտոդերմային մասերը (որոշակի տարբերություն զիգոտի երկու բևեռներում, սակայն նկատելիորեն քչ տարբերակվածությամբ), սեգմենտացիոն խոռոչը դրա հետևանքով փոքրանում է։ Ողնաշարավորների մոտ տրոհման այս ձևով հաճախ առաջանում է բջիջների մի քանի շերտից բաղկացած բլաստոդերմա։

Մասամբ, այսպես կոչված մակերեսային տրոհման դեպքում, ինչը տեղի է ունենում օրինակ միջատների մոտ, տեղի չի ունենում դեղնուցի բաշխում բլաստոմերների միջև։ Տրոհումը արտահայտվում է միայն տրոհվող բջիջների կորիզների բազմացմամբ, որոնք հետագայում, շրջապատվելով պլազմային թաղանթի բաղադրիչներով, դուրս են գալիս ձվաբջջի մակերես և առաջ բերում ցիտոպլազմայի բաշխում բլաստոդերման կազմող առանձին բջիջների միջև։ Ձվաբջիջը պատվում է բլաստոդերմային բջիջների մեկ շերտով և մտնում է բլաստուլայի փուլ, սակայն այս բլաստուլան չունի սեգմենտացիոն խոռոչ, քանի որ խոռոչի տեղը լցված է սնուցող դեղնուցով, որում դեռ մնացել են արտաքին միջավայր դուրս չեկած առանձին տրոհման կորիզներ։

Ամենից հաճախ հանդիպում է զիգոտից բլաստոդերմայի առաջացման դիսկոիդալ տրոհման գործընթացքը, որտեղ բլաստուլայի փուլը դրսևորվում է անճանաչելի ձևով։ Տրոհման է ենթարկվում կառուցվածքային դեղնուցի (պրոտոպլազմա) միայն աննշան մի մասը, որը գտնվում է ձվաբջջի մի բևեռում և կազմում է սաղմնային թերթիկը, այն դեպքում, երբ դեղնուցի մեծ մասը տրոհման չի ենթարկվում(սողունների, ոսկրային և կռճիկային ձկների, թռչունների ձվերը):Տրոհման արդյունքում առաջանում է բազմաշերտ սաղմնային թերթիկ։

Կաթնասունների մոտ բլաստուլայի կառուցվածքը նման է մյուս ամնիոնավորներին, և կաթնասունների պարզեցված բլաստուլան կարելի է դասել դիսկոբլաստուլաներին։ Պատմականորեն պարզվել է, որ ամնիոնավորների բլաստուլայի փուլը անվանում են «գաստրուլացիայի առաջին փուլ» տերմինով, իսկ բլաստուլայի հոմոլոգի առաջացումը`«սաղմնային թերթիկ»։ Սակայն կաթնասունների մոտ դեղնուցի բացակայության դեպքում տեղի է ունենում լրիվ հավասարաչափ տրոհում։ Այդ իսկ պատճառով կաթնասունների մոտ բլաստուլայի ձևավորմանը նախորդում է գնդաձև կառուցվածքի ձևավորումը։ Այդ կառուցվածքը կոչվում է բլաստոցիստ։

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Աղբյուրներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բլաստուլա // в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907

Բլաստուլա // в 4 т. — СПб., 1907—1909

Բլաստուլա - հոդված Սովետական մեծ հանրագիտարանից