Բասենջի

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Բասենջի
Basenji 600.jpg
Տեսակշան ցեղատեսակ
ԲնաշխարհԿենտրոնական Աֆրիկա
Առանձնահատկություններ
Դասակարգում և տեսականմուշ
Շուն (Canis lupus familiaris)

Բասենջի (անգլ.՝ Basenji)[1][2][3] կամ աֆրիկյան չհաչացող շուն (անվանում են նաև մացառային շուն, Կոնգոյի անտառային շուն, կոնգո-տերիեր, նյամ-նյամ-տերյեր, «մացառների արարած»), աշխարհի ամենահին շնատեսակներից մեկը: Ցեղատեսակի պատմությունը հաշվարկվում է ավելի քան 5000 տարի, իսկ ծագման տարածաշրջանը Կենտրոնական Աֆրիկան է: Ցեղատեսակի յուրահատկությունն այն է, որ դրա ներկայացուցիչները չեն հաչում, այլ արձակում են միայն բասենջիին հատուկ ձայներ, որոնք նման են գռռոցների, սակայն դրանք էլ կարելի է լսել միայն այն ժամանակ, երբ շունն անհանգիստ է: Ցեղատեսակի յուրահատկություն են նաև ճակատի վրայի կնճիռները և ծուռ ծալված պոչը: Այս ցեղատեսակի շների վրայից հոտ չի գալիս, և նրանք հաճախ լվացվում են իրենց սեփական ձեռքով, ինչպես կատուները: Այս ցեղատեսակը համարվում է հիպերալերգիկ:

Սրանք ուժեղ առողջությամբ շներ են, լավ իմունիտետով, անվախ և ինքնավստահ, իսկ ցեղատեսակի արտաքին տեսքը չի փոփոխվել բասենջիի գոյության ամբողջ ընթացքում: Բասենջիի բնությունից եկող լռակյացությունը բացատրվում է առասպելով, ըստ որի հին ժամանակներում, երբ կենդանիները կարող էին խոսել, ոհմակի առաջնորդը պատահաբար լսում է մարդկային մի ցեղի կարևոր գաղտնիքը: Եվ որպեսզի պատահաբար չհայտնի գաղտնիքի մասին, ինքն ու իր ոհմակը խոստանում են, որ այդ մասին երբևէ չեն պատմելու, և այդ պահից նրանք հավիտյան լուռ են:

Երկու զույգ բասենջիներ

Ցեղատեսակի պատմությունը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հին եգիպտոսում այս շները որպես նվեր մատուցվում էին փարավոններին, որոնք պաշտում էին բասենջիներին և նրանց կենդանի թալիսման էին համարում: Այդ մասին են վկայում փարավոնների դամբարաններում առկա որմնանկարները, որտեղ պատկերված էին բասենջիները, ինչպես նաև` շների մումիաները, որոնք թաղված էին իրենց հզոր տերերի հետ: Բասենջիի նման շները տարածված էին Նուբիայում (ժամանակակից Սուդանի տարածքում): Հին նուբիական Կերմա մշակույթի դամբարանների պեղումների ժամանակ հայտնաբերվել է մի կնոջ դագաղ, որի ոտքերի մոտ եղել է բասենջիին նման շուն:

Զաիրում (Կոնգոյի Դեմոկրատական Հանրապետություն) բասենջին մինչև այսօր օգտագործվում է որսի ժամանակ և գնահատվում է որսորդական իր հիանալի որակների համար:

1895 թվականին բասենջին առաջին անգամ լքում է աֆրիկյան մայրցամաքը և ծովագնացների շնորհիվ հասնում է Անգլիա, բայց այդ շները չեն գոյատևում:

1905 թվականին բասենջին հայտնվում է Բեռլինի կենդանաբանական այգում որպես էկզոտիկ կենդանի, իսկ արդեն 1930 թվականին նորից բերվում են Անգլիա: Հենց Անգլիայում էլ այդ ժամանակ հաստատվում է ցեղատեսակի ստանդարտը, որն օգտագործվում է մինչև այսօր:

1937 թվականին բասենջին առաջին անգամ հայտնվում է ԱՄՆ-ում տեղի ունեցող ցուցահանդեսում` «կոնգո-տերիեր» անվամբ, որից հետո ցեղատեսակի վրա ուշադրություն են դարձնում: 1941 թվականին Ամերիկա են բերվում զույգ բասենջիները, նրանցից էլ սկսվում է այս տեսակի տարածումն ամբողջ աշխարով մեկ:

Ըստ 2011 թվականի գենետիական հետազոտություների, արևելասիբիրյան լայկան և Կոնգոյի ու Սուդանի բասենջին պատկանում են HG9 Y-քրոմոսոմային հալոխմբին[4]: Ցեղատեսակի Y-քրոմոսոմային հալոտիպը մյուս ընտանի շների քույր ճյուղից է: Հնարավոր է` դա վկայում է ժամանակակից բասենջիների` մերձավորարևելյան և հյուսիսաֆրիկյան գայլերի խառնուրդ լինելու մասին[5]:

Նկարագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Այսօր բասենջիները շատ հայտնի են ընկերակցի դերում, նրանք գրավում են անհոտ լինելով և չհաչալով, ինչպես նաև` հետաքրքիր տեսքով, փոքր չափսերով, յուրօրինակ խելքով և մեղմ բնավորությամբ: Բասենջիներն ակտիվ շներ են, իրենց հիանալի դրսևորում են ցուցահանդեսների ժամանակ (բասենջիի շարժումները թեթև և գեղեցիկ են):

Սև ու սպիտակ գունավորմամբ բեսենջի
Խայտաբղետ գունավորմամբ բեսենջի

Հասակը և քաշը.

  • Իդեալական հասակը որձերի մոտ 43 սմ է, էգերի մոտ` 40սմ
  • իդեալական քաշը որձերի մոտ` 11 կգ, էգերի մոտ` 9.5 կգ

Կա 4 տեսակի գունավորում.

  • կարմիրը սպիտակի հետ
  • հագեցած սևը` սպիտակի հետ
  • եռագույն (հագեցած սև գույնը նարնջա-կարմիր բծերով, աչքերի, երեսի և այտոսկրերի վրա բծերով)
  • վագրի նախշերով (նարնջա-կարմիր, սև բծերով)

Բոլոր գունովորումների դեպքում թաթերը, կուրծքն ու պոչի ծայրն սպիտակ են: Սպիտակ ոտքերը, գլխի խալը և պարանոցը պարտադիր չեն: Սպիտակ գույը երբեք չպետք է գերակշռի հիմնական երանգին: Գունավորումը պետք է հագեցած գույնի լինի, հստակ, լավ ձևավորված, սևի և նարնջագույնի միջև հստակ սահմանով եռագույների համար և բծերով` վագրագույնի դեպքում:

Բասենջիների մոտ ծինը մեծ չէ, միջինում ծնվում է 4-5 ձագ:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Басенджи / Розенберг Е. Г. // «Банкетная кампания» 1904 — Большой Иргиз. — М. : Большая российская энциклопедия, 2005. — С. 84. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 3). — ISBN 5-85270-331-1.
  2. Фалкон А. Басенжи // Мой друг собака : журнал. — М.: ООО «Издательство Энимал Пресс», 2012. — № 9. — С. 23.
  3. Мищиха О.։ «Басенжи»։ Мой друг собака։ ООО «ИИЦ Зооинформ» 
  4. Z-L Ding et al. Origins of domestic dog in Southern East Asia is supported by analysis of Y-chromosome DNA // Heredity (Edinb). 2012 May; 108(5): 507–514. Published online 2011 Nov 23.
  5. Zach T. Lounsberry, Razib Khan, Dan Fulop, Ryan H. Boyko, Spencer Wells, Aaron J. Sams, Adam R. Boyko. Y-chromosome haplotype diversity in a global sample of free-ranging and companion dogs // Annual Meeting of the Society for Molecular Biology and Evolution 2017 July 2nd — 6th 2017 Austin, USA

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Цигельницкий Е. Басенджи // Друг : журнал. — 2002. — № 4 (99). — С. 4—11.
  • Полякова К. Басенджи // Собачий остров : журнал. — СПб: Благотворительный фонд «Верность», 2012. — № 3 (17). — С. 6—9.