Արգենտինայի պատմություն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search

Արգենտինայի պատմություն, հարավամերիկյան Արգենտինա պետության հարյուրամյա պատմությունը, որը սկզբնավորվել է դեռևս միջնադարյան ժամանակահատվածից։

Իսպանական գաղութ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արգենտինայի տերետորիան հնագույն ժամանակներում բնակեցրել են հնդկացիների ցեղեր, որոնք մինչև 16-րդ դարը ապրում էին տոհմա- համայնական կարգերով: 16-րդ դարում Արգենտինան նվաճեցին իսպանացիները, որոնք երկիրը անվանեցին Լա Պլատա` Ռիո դե Լա Պլատա գետի անունով:

Բուենոս Այրեսը 1536 թվականին

Գաղութարարները դաժանորեն հետապնդում էին հնդկացիներին` մեծ մասամբ նրանց դարձնելով ստրուկներ կամ կախյալ գյուղացիներ: Անհնազանդ ցեղերին արտամղում էին դեպի Անդերի նախալեռները և հարավային ցուրտ շրջանները: Նվաճված երկրում ձևավորվեց և զարգացավ խոշոր կալվածատիրական և եկեղեցական հողատիրություն: Լա Պլատան նվաճելու և այն Անգլիայի գաղութի վերածելու նպատակով 1806-1807 թվականները Անգլիան երկու անգամ զինված ինտեվենցիա ձեռնարկեց, սակայն ժողովուրդը կազմակերպեց Բուեյնոս Այրեսի պաշտպանությունը և վտարեց զավթիչներին: Այդ հաղթանակը նպաստեց իսպանական տիրապետության դեմ ուղղված ազատագրական պայքարի վերելքին: 1810 թվականի մայիսի 25-ին Բուեյնոս Այրեսում բռնկվեց հակաիսպանական ազատագրական ապստամբություն: Ստեղծվեց Լա Պլատայի ժամանակավոր կառավարություն, որն իրականացրեց մի շարք հակաֆեոդալական միջոցառումներ: Այդ դեպքերը ստացան «Մայիսյան հեղափոխություն» անունը: Ապստամբությունը կրում էր համաժողովրդական բնույթ: 1816 թվականի հուլիսի 9-ին Ազգային կոնգրեսը Թուքումանում հռչակեց Լա Պլատայի միավորված նահանգների անկախությունը, որոնք 1826 թվականին վերակազմեցին Արգենտինայի Ֆեդերատիվ Հանրապետության: 1829 թվակին իշխանության գլուխ անցավ խոշոր կալվածատեր Խ. Մ. Ռոսասը (մինչև 1852 թվական), որը Արգենտինայում հաստատեց կալվածատիրակղերական վարչակարգ և նպաստեց օտարերկրյա կապիտալի ներթափանցմանը:

19-րդ դարի երկրորդ կես[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

19-րդ դարի երկրորդ կեսին Դ. Ֆ. Սարմիենտոյի (1868-74) և նրա հետևորդ Ն. Ավելիանեդայի (1874-80) առաջադիմական-լիբերալ կառավարությունները իրականացրին տնտեսության և մշակութային զարգացմանը նպաստող բարեփոխումներ: Կառուցվեցին երկաթուղիներ, խճուղիներ, զարգացան քաղաքները: 1872 թվականին հիմնադրվեց ազգային բանկը: Ձևավորվեց արդ. բուրժուազիան և պրոլետարիատը: Հանդես եկան արհմիութենական կազմակերպությունները: Ուժեղացավ ներգաղթը` գլխավորապես Ալևելյան և Հարավային Եվրոպայից:

20-րդ դար[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

black and white photograph of President Domingo Faustino
Արգենտինայի նախագահ Դոմինգո Ֆաուստինո Սարմինենտոն։

20-րդ դարի սկզբին հիմնականում ավարտվեց արգենտինական ազգի կազմավորումը: Միևնույն ժամանակ սրվեց դասակարգային պայքարը, տեղի ունեցան աշխատավորների մասայական ելույթներ, հիմնադրվեցին բուրժուական և բանվորական քաղաքական կուսակցություններ ու կազմակերպություններ: Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ Արգենտինան վարում էր չեզոքության քաղաքականություն:

1917-1932 թվականներին Արգենտինան հեղափոխական վերելք ապրեց[1][2]: Բուենոս Այրեսի պրոլետարիատի զինված դասակարգային մարտերը 1919 թվականին հանդիսացան հեղափոխական դեպքերի բարձրակետը: 1918 թվականի հունվարին ստեղծվեց Արգենտինայի ինտերնացիոնալ սոցիալիստական կուսակցությունը, որը 1920 թվականի վերջին վերանվանվեց Արգենտինայի կոմունիստական կուսակցություն(ԱԿԿ): Երկրում պահմանվում էր խոշոր մասնավոր հողատիրությունը: Անգլիայի կապիտալի կողքին Արգենտինայում ամրապնդվեցին նաև ԱՄՆ-ի մոնոպոլիաների դիրքերը: 1929-1933 թվականների տնտեսական ճգնաժամի հետևանքով աճեց գործազրկությունն ու աղքատությունը, սրվեց դասակարգային պայքարը: 1935 թվականին կոմունիստական կուսակցության ակտիվ մասնակցությամբ ստեղծվեց Ազգային ճակատ:

Նախագահ Խուան Պերոնը

Խուան Պերոն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին, պահպանելով չեզոքություն, Արգենտինայի պատերազմանկան իրադրությունը օգտագործեց իր տնտեսական դիրքերը ամրապնդելու համար: 1946 թվականին նախագահ ընտրվեց Խուան Պերոնը, որի կառավարությունը դիվանագիտական հարաբերություններ հաստատեց ՍՍՀՄ-ի հետ(1946 թվական, հունիս): 1949 թվականից տնտեսության հարաբերական վերելքից հետո Արգենտիանայում սկսվեց տնտեսական դեպրեսիա (անկում): Աշխատավորների նյութական դրությունը վատացավ, մեծ թափ ստացավ գործադուլային շարժումը[3]: Պերոնի կառավարությունը գործադուլավոր բանվորների և խաղաղության կողմնակիցների նկատմաբ սկսվեց կիրառել ռեպրեսիաներ, որոնք առաջ բերեցին աշխատավորների դժգոհությունը և ստեղծեցին քաղաքական անկայունություն: Դրանից օգտվեցին մի շարք խմբավորումներ և 1955 թվականին տապալեցին Պերոնի կառավարությունը: Իշխանության գլուխ վերադարձան հողային օլիգարխիայի և ֆինանսա-արդյունաբերական կապիտալի ներկայացուցիչները: 1963 թվականի հուլիսի ընտրությունների ժամանակ հաղթեց Ժողովրդի քաղաքացիական ռադիկալ միություն կուսակցության ղեկավար Ա. Իլիիան, որի նախընտրական ծրագիրը բովանդակում էր մի շարք դեմոկրատական և հակաիմպերիալիստական դրույթներ: Սակայն կառավարությունը, ցուցաբերած անվճռականության և տատանումների հետևանքով, կորցրեց հեղինակությունը: 1973 թվականին Պերոնը վերադարձավ իշխանություն, հաղթելով նախագահական ընտրություններին: Նրա երրորդ կինը ` Իզաբելը, ընտրվեց փոխնախագահ: 1974 թվականին Պերոնի մահից հետո նրա կինը դարձավ նախագահ: Հսկայական տնտեսական խնդիրները և քաղաքական անկայունությունը գործադուլի և քաղաքական ճգնաժամի հասցրեց: 1976 թվականին Իզաբելի իշխանությունը տապալվեց, և ռազմական խունտան եկավ իշխանության, որն օգտագործեց իր նպատակներին հասնելու ամենասարսափելի մեթոդները `խոշտանգում, առևանգում և սպանություն:

«Կեղտոտ պատերազմ»[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1976 թվականից մինչև 1983 թվականը հայտնի է որպես «Կեղտոտ պատերազմի» տարիներ: Այսպես կոչված «Ձախերի» ակտիվիստները փորձում էին հակադրվել հեղափոխական խունտային: Կառավարության ընդդիմությունը ճնշվում էր «մահվան խմբերի» օգտագործմամբ, ինչի արդյունքում անհայտ կորել են 10,000-ից մինչև 30,000 քաղաքացիներ: Սոցիալական լարվածությունները նպաստեցին ռազմական խունտայի ընդունմանը, և ընդունվեց որոշում Մալվինյան (Ֆոլկլենդյան կղզիներ) վերադարձնելու ուժային փորձով: Կղզիների սեփականության իրավունքի վերաբերյալ վեճը սկսվել է դեռևս 18-րդ դարում: Արգենտինան պնդում էր, որ կղզիները որպես ժառանգություն տրվել են իրենց Իսպանիայից: Գեներալ Լեոպոլդո Գալտիերը գրավել է Մալվինյան կղզիները, ինչպես նա Հարավային Վրաստանի կղզին `հասարակության ուշադրությունը կոռուպցիայի և տնտեսական սխալ ընկալումներից շեղելու համար: Արգենտինայի գործողություններին ի պատասխան, Մեծ Բրիտանիան անսպասելիորեն մեծ և ուժեղ նավատորմ ուղարկեց հարավային Ատլանտիկա: Բրիտանիայի և Արգենտինայի միջև պայքարը տևեց մեկ ու կես ամիս և հանգեցրեց Արգենտինայի ուժերի պարտությանը:  Կղզիները կրկին անցան բրիտանական իրավասության տակ: Խնդիրն ավելի բարդ է նրանով, որ նավթի մեծ պաշարները ենթադրաբար գտնվում են Ֆոլկլենդյան կղզիների տարածաշրջանում:  Մինչ օրս Մեծ Բրիտանիան շարունակում է կղզիները պահել, սակայն Արգենտինան չի հրաժարվել նրանց պահանջներից:

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Дмитрий Травин Аргентина: "сто лет" популизма и десятилетие реформ // Звезда. — 1999. — № 7. — ISSN 0321-1878.
  2. Вачнадзе Г. Н. Деловая Аргентина, тома VIII-IX. Экономика и связи с Россией в 2000-08 гг.. — ПОЛПРЕД Справочники. — М.: ФГУП «ПИК ВИНИТИ», 2008. — С. 6. — 236 с. — ISBN 5-900034-43-7
  3. Todo Argentina: Perón (Իսպաներեն)

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]