Ադրբեջանական կինո

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Բաքվում առաջին կինոստուդիայի շենքը, որը հիմնադրվել է 1920-ական թվականներին
«Բալախանիի նավթային շատրվան» ֆիլմի առաջին տեսահոլովակը

Ադրբեջանական կինեմատոգրաֆիան բաղկացած է Ադրբեջանում արտադրված ֆիլմերից: Ադրբեջանական կինոյի պատմությունը սկսվում է 1898 թվականի օգոստոսի 2-ին: Առաջին ֆիլմերը բաղկացած էին լուսանկարիչ Ալեքսանդր Միշոնի կողմից արված սյուժեներից և «Կցված» գեղարվեստական կինոսյուժեներից: Ընդհանուր առմամբ, Ադրբեջանում կինոյի ծննդյան օրվանից նկարահանվել է շուրջ 240 լիամետրաժ ֆիլմ և ավելի քան 50 կարճամետրաժ ֆիլմ, նաև ավելի քան 1200 վավերագրական և հարյուրավոր անիմացիոն և այլն:


Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հուսեյն Արաբլինսկի-XX դարի վաղեմության թատրոնի և կինոյի հայտնի ադրբեջանական դերասան
Կատրը առաջին ադրբեջանական ֆիլմից «Կույսի աշտարակի լեգենդը»

Առաջին ֆիլմերը բաղկացած էին լուսանկարիչ Ալեքսանդր Միշոնի կողմից արված սյուժեներից և «Կցված» գեղարվեստական կինոսյուժեներից: 1915 թվականին գործում էր Կովկասում Պիրոնե եղբայրների կողմից հիմնադրված բաժնետիրական ընկերությունը: 1915 թվականին այս բաժնետիրական ընկերությունը սկսեց ֆիլմ նկարահանել իբրև Իբրահիմ բեկ Մուսաբակովի «Նավթ և միլիոնների երկրում» վեպի վրա հիմնված առաջին ադրբեջանական ֆիլմը[1]: Սանկտ Պետերբուրգից ռեժիսոր Բորիս Սվետլովը հրավիրվել է ֆիլմ նկարահանելու համար: Ֆիլմում կարևոր դեր է խաղացել Հուսեյն Արաբլինսկին[2]: 1916 թ.-ին Բաքվում նկարահանվել է առաջին ադրբեջանական կինոկատակերգությունը` Ուզեիր Հաջիբեկովի« Արշին Մալ Ալանի » օպերետի հիման վրա: 1919 թվականին գուցադրվել է Ադրբեջանի անկախության տարեդարձի առթիվ լիամետրաժ ֆիլմ:

1920-ական թվականներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

«Ֆորում» կինոթատրոնը Բաքվում

1923 թվականին ստեղծվել է Ադրբեջանի Ֆոտո-Կինոյի գրասենյակը (ԱՖԿԳ): 1924 թվականին էկրանի վրա հայտնվել է երկու մասից բաղկացած ֆիլմ `«Կույսի աշտարակի լեգենդը»։ Նկարահանման ժամանակ ռեժիսորները արևելյան ծայրահեղություն էին օգտագործել: 1925 թվականին Շամիլ Մահմուդբեովի նախաձեռնության կազմակերպվել է Ստուդիան, Ադրբեջանում ազգային ռեժիսորի և դերասան կադրերի պատրաստման համար: Ջաֆար Ջաբբարլին, Միքայիլ Միքայիլովը և այլք կրթությունը ստացել են այստեղ: Ջաֆար Ջաբարլին հայտնի ադրբեջանցի դրամատուրգ է, որը համարվում է Ադրբեջանի սցենարիստների դպրոցի հիմնադիրը: ԱՖԿԳ-ը հետագայում կոչվել է Ազդովլետկինո (1926-1930), «Ազերկինո» (1930-1933), «Ազֆիլմ» (1933), «Ազերֆիլմ» (1935-1940) և «Բաքու կինոթատրոն» (1941-1959): Իսկ 1961 թվականից կոչվում է Ջաֆար Ջաբբարլիի անունով «Ադրբեջանֆիլմ» կինոստուդիա: «Սևիլ» այդ ժամանակին ստեղծված հաջողված ֆիլմ է, որը պատկերում է ադրբեջանական կնոջ կերպարը գեղարվեստական և իրատեսական: XX դարի 20-ական թվականներին Բաքվում տեղի և արտասահմանյան կինոընկերությունների կողմից վավերագրական ֆիլմեր են նկարահանվել տեղական կյանքի և նավթային հանքերի մասին: 1925 թվականին ռեժիսոր Աբբաս Միրզա Շարիֆզադեն ավարտեց ֆիլմը «Ճանապարհորդություն Ադրբեջանին» երկրի մշակութային և տնտեսական կյանքի մասին: 1920-ականներին Ադրբեջանում նկարահանվել են ավելի պատմական և վավերագրական ֆիլմեր:

1930-ական թվականներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կատրը ադրբեջանական ֆիլմից «Քյանդլիլար»(Գյուղացիներ)
Ալեսքեր Ալեքպերով, Կատրը ադրբեջանական ֆիլմից «Լաթիֆ»

1930-ական թվականներին ադրբեջանական կինեմատոգրաֆիայում սկսեցին գործել Սեյֆուլլա Բադալովը, Վլադիմիր Երեմեևը, Ալեսքեր Ալեքպերովը և ուրիշներ: 1930-ականների սկզբին ֆիլմերը նկարահանվել են ժամանակակից կյանքի մասին․ «Լաթիֆ», «Իսմեթ», «Ալմազ» և «Նոր հորիզոն», «Բաքուցիներ», «Գյուղացիներ» և այլն: 1935 թվականին Ադրբեջանում ձայնային կինոյի արտադրությունը սկսվեց «Կապույտ ծովի ափին» խաղարկային ֆիլմով: Ֆիլմում ցուցադրվեց առաջատար ֆիլմերի դերասաններ Լև Սվերդլինը, Նիկոլայ Քրիչկովը, Ելենա Կուզմինան և ուրիշներ: 1936-1941 թթ. նկարահանվել է ավելի քան 10 աուդիո ֆիլմ: 1930-ական թվականներին նկարահանված «Արևելյան ճանապարհը», «Ադրբեջանի արվեստը» ֆիլմերը ավելի հայտնի են: 1936 թվականին Ադրբեջանում գործում էր «Ֆորում» կինոթատրոնը[3]:

1940-ական թվականներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մովսյում Սանանի (Բախտիյար)

1940 թ.-ին Միխայիլ Միկայիլովը և Վլադիմիր Երեմեևը ստեղծեցին «20-րդ գարուն» վավերագրական ֆիլմը `Ադրբեջանում խորհրդային իշխանության հաստատման 20-ամյակի կապակցությամբ: Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ընթացքում նկարահանվել են հերոսներ Քամալ ԳասիմովՀայրենիքի Որդինին և Բախտիար Քարիմովին նվիրված «Հայրենիքի Որդին» և «Բախտիյար» ֆիլմերը: Պատերազմի ընթացքում ֆիլմ `«Սուզանավային նավակ Թ-9» նկարահանվեց նավաստիների մասին: 1944 թվականին Բաքու կինոստուդիան Մոսկվայի կինոստուդիայի հետ միասին նկարահանվել են լիամետրաժ վավերագրական ֆիլմ `«Խազար»: 1940-ական թվականներին Ադրբեջանի կենեմատոգրաֆիան աշխարհին հանրահայտ դերասաններ ու ռեժիսորներ է նվիրել: Այդ տաղանդավոր մարդիկ մեծ դեր են խաղացել հայրենական և համաշխարհային կինեմատրոգրաֆիայի զարգացման գործում: Նրանց շարքում կարելի է նշել ականավոր կինոռեժիսոր, ուսուցիչ, դերասան, Ադրբեջանի ՍԱՀ ժողովրդական արտիստ Ռզա Թահմասիբի անունը: Նրա աշխատանքներից ամենակարևորը մեծ ադրբեջանցի երգահան Ուզեիր Հաջիբեյլիի համանուն օպերետայի հիման վրա՝ 1945 թվականին նկարահանած՝ «Արշին մալ ալան» ֆիլմն է: Ֆիլմն ընդգրկվել է ադրբեջանական և սովետական կինոյի ոսկե ֆոնդում և կրկնօրինակվել է աշխարհի 86 լեզուներով: Այդ ֆիլմում գլխավոր դերը խաղացել է հանրահայտ ադրբեջանցի երգիչ, ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստ Ռաշիդ Բեհբութովը: Ռեժիսոր Ռզա Թահմասիբը դասավանդելով Ադրբեջանի Թատրոնի ինստիտուտում և Ադրբեջանի Կոնսերվատորիայում հայտնի դերասանների պլեադա է աճեցրել, որոնց շարքում կարելի է նշել Նասիբա Զեյնալովային, Իլհամ Նամիգ Քյամալին, Աղախան Սալմանլիին և ուրիշներին: Լեյլա Բադիրբեյլին ադրբեջանական կինոյի ամենագեղեցիկ դերասանուհիներից է: Նա համաժողովրդական համբավ է ձեռք բերել՝ «Արշին մալ ալան» ֆիլմում խաղացած իր առաջին գլխավոր դերի՝ Գյուլչոհրայի համար: Հետագայում նա դեր է ստացել այնպիսի ֆիլմերում ինչպիսիք են «Ֆաթալի խան», «Հնադիպում», «Ստվերները շողում են», «Նրա մեծ սիրտը», «Քյորօղլու» և «Սևիլ» ֆիլմերը:

1950-ական թվականներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1950-ականների սկզբին Բաքվի կինոստուդիայի կողմից նկարահանվել էն միայն «Ֆատալի խան» և «Բաքվի լույսերը» ֆիլմերը: Ադրբեջանական կինոյի զարգացման նոր փուլը սկսվում է 1950-ականների կեսերին: Բաքվի կինոստուդիայում ստեղծված տարբեր առարկաների ֆիլմեր: Այս տարիներին նկարահանվել է «Հեռավոր ափին» ֆիլմը, որը նվիրված է պարտիզան ՛Մեհդի Հուսեյնզադեին:

1960-ական թվականներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1970-ական թվականներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1980-ական թվականներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1990-ական թվականներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

2000-ական թվականներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

2000-ական թվականներին ադրբեջանական շատ ֆիլմեր մասնակցոել են համաշխարհային կինոփառատոններին: Օրինակ, Ռուֆաթ Ասլանլիի՝ «Քամելեոն» ֆիլմը ներկայացվել է Լոկարնոյի միջազգային կինոփառատոնում, Իլգար Սաֆատի՝ «Հատված» ֆիլմը՝ «Արտասահմանյան լեզվով լավագույն ֆիլմ» անվանակարգում արժանացել է «Օսկար»-ի 83-րդ ամենամյա մրցանակի, իսկ գլխավոր դերակատար Թիմուր Օդուշևը՝ «Հոլիվուդի երիտասարդ տաղանդները» 32-րդ ամենամյա մրցանակի դափնեկիր է դարձել:

Ֆիլմեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • «Երազը» (2001)- ռեժիսոր Օկտայ Միր-Կասիմով
  • «Հաջի-Գարա» (2002)- ռեժիսոր Ճախանգիր Մեհդիև
  • «Կախարդ» (2003)- ռեժիսոր Ֆիքրեթ Ալիև
  • «Տիեզերքի մեղեդին» (2004)- ռեժիսոր Հուսեին Մեհդիև
  • «Ազգային ռումբ» (2004)- ռեժիսոր Վագիֆ Մուսթաֆաև
  • «Որտեղ գետերը միաձուլվում են» (2004)- ռեժիսոր Նիջաթ Ֆեյզուլլաև
  • «Պատանդ» (2006)- ռեժիսոր Էլդար Գուլիև
  • «Ստի» (2006)- ռեժիսոր Ռամիզ Էզիզբեկլի
  • «Հրաժեշտ, հարավային քաղաք» (2006)- ռեժիսոր Օլեկ Սեֆերելիև
  • «Մենք կվերադառնանք» (2007)- ռեժիսոր Էլխան Կասիմով
  • «Բարի լույս, իմ հրեշտակ» (2008)- ռեժիսոր Օկտայ Միր-Կասիմով
  • «Ամրոց» (2008)- ռեժիսոր Շամիլ Նաջաֆզադե

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]