Վիքիպեդիա:Արևելահայերենի և արևմտահայերենի տարբերությունների ձեռնարկ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search

Գոյական անուն[խմբագրել կոդը]

Արևելահայերենում ուղիղ խնդիր կատարող անձ գոյականները սովորաբար դրվում են սեռական-տրականով, իսկ ոչ անձ ցույց տվողները՝ ուղղական հայցական հոլովներով։

Արևմտահայերենում այդ տարբերությունը բացակայում է, անձ և ոչ անձ ցույց տվող գոյականները ուղիղ խնդիր-հայցականում նման են ուղղական ձևին։

Օրինակ՝ Դավիթը սիրում է ծնողներին/հայրենիքը։ | Դաւիթ կը սիրէ ծնողքը/հայրենիքը։

Արևելահայերենում անձ ցույց տվող գոյականները և ոչ անձ ցույց տվողների մի մասը չունեն ներգոյական հոլով, արևմտահայերենում ներգոյական հոլով չկա։

Հատուկ և հասարակ գոյականներ[խմբագրել կոդը]

Արևելահայերենում ենթակայի պաշտոնում հատուկ գոյականները սովորաբար գործածվում են որոշյալ առումով, արևմտահայերենում կարող են գործածվել և' որոշյալ, և՛ անորոշ առումներով, հատուկ անունը, եթե պատմական անուն է կամ անձնանուն, հոդ չի ստանում։

Օրինակ՝ Մեսրոպ Մաշտոցը տեսավ Սահակ Պարթևին։ | Մեսրոպ Մաշտոց տեսաւ Սահակ Պարթեւը։

Հատուկ անունների ուղղագրություն[խմբագրել կոդը]

Հարադրավոր հատուկ անունների գրությունը տարբերվում է։ Արևմտահայերենում սովորաբար հարադրավոր բառերի բոլոր բաղադրիչները մեծատառ են, այդ թվում՝

  • Բարեգործական, կրոնական և այլ կենտրոնների անունները։ Օրինակ՝ Գալուստ Կիւլպէնկեան Հիմնադրամ, Բերիոյ Թեմի Առաջնորդարան
  • Կազմակերպությունների, կուսակցությունների, պաշտոնական մարմինների, խորհուրդների անունները։ Օրինակ՝ Հայ Բարեգործական Ընդհանուր Միութիւն
  • Անձերի տիտղոսներ։ Օրինակ՝ Նորայր Վրդ․ Նահապետեան

Եթե երկրորդ բաղադրիչը հասարակ անուն է՝ գրվում է փոքրատառով։ Օրինակ՝ Արարատեան դաշտ

Մեծատառերով են գրվում ազգերի, շաբաթվա օրերի, ամսանունների։ Արևմտահայերենում մեծատառերի գործածության ավելի մեծ ազատություն է տրված։ Մեծատառների գործածությունը արևմտահայերենում կանոնակարգված չէ։

Թիվ[խմբագրել կոդը]

Գործում է նույն սկզբունքը, միավանկ գոյականները ստանում են՝ -եր, բազմավանկերը՝ -ներ վերջավորությունը։ Կան, սակայն, որոշ տարբերություններ՝

  • Մարդ - մարդիկ|մարդեր (հազվադեպ` մարդիկներ(ը)), կին - կանայք|կիներ
  • Արևելահայերենում մի շարք բառերի հոգնակին կազմվում է գրաբարյան ն հնչյունի վերականգնումով, արևմտահայերենում այդ բառերի հոգնակիի կազմության մեջ տարբերություններ կան։ Փակ վանկում ու ունեցող և ն-ով կազմվող բառերի հոգնակին կազմվում է առանց ն-ի։ Օրինակ՝ մուկ-մկներ|մուկ-մուկեր, ծունկ-ծնկներ|ծունկ-ծունկեր։ Արևմտահայերենում փակ ձայնով, թույլ ձայնավորով միավանկ գույականների հոգնակին կազմվում է անհնչյունափոխ կերպով՝ գիրք-գիրքեր, խումբ-խումբեր։
  • Արևելահայերենում -ցի, -ացի վերջավորությունների հոգնակին կազմվում է -ք մասնիկով (վանաձորցիք, երևանցիք և այլն): Արևմտահայերենում այս ձևը քիչ է կիրառվում։ Տղայ բառի հոգնակին արևմտահայերենում տղաք-ն է, -ք հոգնակերտ մասնիկը պահպանվել է նաև ծնող և որդի բառերի հոգնակին կազմելիս (ծնող-ծնողք, որդի-որդիք):
  • Արևմտահայերենում կանոնակարգված չէ միավանկ վերնաբաղադրիչով բազմավանկ բառերի հոգնակիի կազմությունը։ Արևմտահայերենում հաճախ են հանդիպում նույն կազմությամբ գոյականների հոգնակիի տարբեր ձևեր։

Առկայացում[խմբագրել կոդը]

Ստացական հոդեր[խմբագրել կոդը]

Եթե արևելահայերենում կրկնակի ստացականը գրականում չի օգտագործվում, արևմտահայերենում ընդունված է կրկնակի ստացականի օգտագործումը (իմ գիրքս, քո տետրդ)։ Կանոնական է համարվում նաև ստացական դերանվան հետ՝ կապի հոդով գործածությունը՝ քո մասիդ, իմ մասիս։

Արևմտահայերենում հոգնակի ստացականը կազմվում է նի մասնիկով և համապատասխան հոդով՝ -ս կամ -դ։ Հոգնակի ստացականի կազմության մեջ որևէ սահմանափակում չկա։ Օրինակ՝ ժամեր-նի-ս, ժամեր-նի-դ, ժամեր-նի-ն։ Մեր գրիչը՝ գրիչնիս, մեր գրիչները՝ գրիչներնիս և այլն։

Որոշիչ հոդեր, մի անորոշ հոդը[խմբագրել կոդը]

Անորոշ առումը արևելահայերենում չունի քերականական մասնիկ, բացասական կամ զրո ձևը հենց հակադրվում է որոշյալ առմանը։ մարդ-մարդը

Մի-ն արևմտահայերենում հոդ է և օգտագործվում է հնչյունափոխված ձևով մի>մը։ Եմ օժանդակ բայից և ալ-ից առաջ կարող է գործածվել նաև մըն։ Ձայնավորից առաջ ը-ն սղվում է և դրվում է ապաթարց մ': Մը-ն ունի դիրքային տարբերություն, դրվում է լրացյալից հետո (մարդ մը, գիրք մը):

Մը-ն արևմտահայերենում ունի ավելի լայն կիրառություն։

  • Կարող է գործածվել գոյականի հոգնակի թվի հետ՝ մարդեր մը, գրքեր մը։
  • Դրվում է ինչպես գոյականների, այնպես էլ այլ խոսքի մասերի հետ՝ գեղեցիկ մը, կամաց մը։
  • Կարող է հանդես գալ որպես երանգավորիչ։
  • Կարող է ունենալ որոշչային կիրառություն՝ ինչ-որ դերանվան նշանակությամբ։

Մը-ն արևմտահայերենում ունի շատ ավելի մեծ կիրառություն։

Ցուցական և դիմորոշ հոդեր[խմբագրել կոդը]

Երկու լեզուներում էլ -ս հոդը շատ սահմանափակ գործածություն ունի։ -ս-ն արտահայտում է շատ թույլ ցուցականություն։

Ցուցական և դիմորոշ հոդերի կիրառության մեջ արևելահայերենը և արևմտահայերենը որևէ տարբերություն չունեն։

Հոլով[խմբագրել կոդը]

Հոլովների կազմության ընդհանուր պատկերը հետևյալն է՝

Արևելահայերեն Արևմտահայերեն
  • ուղղական - 0
  • սեռական - տրական - ի, ու, ան, ոջ, վա, ց և ա, ո
  • բացառական - ից, ուց
  • գործիական - ով, բ
  • ներգոյական - ում
  • ուղղական - 0
  • սեռական - տրական - ի, ու, ան, ոջ, ուան (վան), ոյ, ց և ա, օ
  • բացառական - է, մէ
  • գործիական - ով, բ, մով
  • ներգոյական - բացակայում է

Ուղղական հոլով[խմբագրել կոդը]

Ձևային առումով երկու լեզուներում էլ նույնն են։

  • Եթե արևելահայերենում ուղղական հոլովով է արտահայտվում միայն իրի կամ իրի առում ունեցող գոյականների ուղիղ խնդիրը, ապա արևմտահայերենում և անձի, և իրի գոյականների ուղիղ խնդիրն էլ արտահայտվում է։
  • Արևմտահայերոնում ուղղականով է արտահայտվում ոչ միայն տեղը դեպի ուր որ շարժվում է, այլ տեղի ներսը։ (Երեւան կը գնամ, Երեւան եմ)

Սեռական-տրական հոլով[խմբագրել կոդը]

Սեռական-տրականի կազմության մասնիկային ձևերը տարբեր են, արևելահայերեն՝ ի, ու, ան, ոջ, վա, ց, ա, ո, արևմտահայերեն՝ ի, ու, ան, ոջ, ուան (վան), ոյ, ց և ա, օ։

Արևելահայերեն Արևմտահայերեն
  • գիրք-գրքի
  • սինի-սինու
  • հայ-հայի
  • ձմեռ-ձմռան
  • տիկին-տիկնոջ
  • օր-օրվա
  • Վարդանանք-Վարդանանց
  • մայր-մոր
  • տուն-տան
  • գիրք-գրքի
  • սինի-սինիի
  • հայ-հայու
  • ձմեռ-ձմրան
  • տիկին-տիկնոջ
  • օր-օրուան
  • Վարդանանք-Վարդանանց
  • մայր-մօր
  • տուն-տան

Արևելահայերենի համակարգային հոլովակազության մեջ, սեռական-տրականը կազմվում է ուղղական+ի ձևով, արևմտահայերենում կազմվում է ուղղական+ու ձևով։ Օրինակ՝ քաղաքներ-քաղաքների, քաղաքներ-քաղաքներու

Ներգոյական հոլով[խմբագրել կոդը]

Արևմտահայերենում ներգոյական հոլովը բացակայում է։ Այստեղ այն արտահայտվում է երեք ձևով՝

  • Սեռական-տրական ձևով և մեջ կապով, օրինակ՝ գրքի մէջ-գրքին մէջը։
  • Ուղղական-հայցական ձևով, օրինակ՝ Վրաստան հանդիպեցինք։
  • Առանձին ժամանակ ցույց տվող կառույցներում ուղղականի սեռականի-տրականի ձևով։ Օրինակ՝ ընթացքին, յառաջիկային, անցեալին և այլն։