Չարտիզմ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից

Չարտիզմ (անգլ.՝ Chartism, charter- չարտեր), պրոլետարիատի առաջին զանգվածային շարժումը Մեծ Բրիտանիայում 19-րդ դարում 30-50-ական թվականների։ Վլադիմիր Իլիչ Լենինի բնորոշմամբ՝ չարտիզմի առաջին լայն, իսկապես զանգվածային, քաղաքականապես ձևավորված, պրոլետարական-հեղափոխական շարժում էր։ Չարտիստների կազմակերպված շարժումը սկզբնավորվել է 1836 թվականին՝ բանվորների լոնդոնյան ասոցիացիայի հիմնադրմամբ։ Չարտիզմի ծրագրային փաստաթուղթը՝ «Ժողովրդական խարտիան» [«People’s charter» (1838)], առաջադրում էր համընդհանուր ընտրական իրավունքի (տղամարդկանց համար), գաղտնի քվեարկության, աշխատանքային օրվա կրճատման, աշխատավարձի բարձրացման, գույքային ցենզի վերացման և այլ պահանջներ։ 1840 թվականին Մանչեստրում հիմնադրվել է Ազգային չարտիստական ասոցիացիան՝ բանվոր դասակարգի առաջին զանգվածային կազմակերպությունը։ 1839 թվականին, 1842 թվականին և 1848 թվականին չարտիստների պառլամենտ ներկայացրած հանրագրերը մերժվել են։ Սակայն բանվորական պայքարի վերելքի շրջանում Անգլիայի պառլամենտն ստիպված էր ընդունել 10-ժամյա աշխատանքային օր սահմանելու մասին ակտ (1847)։ Չարիտզմի առաջավոր թևի ներկայացուցիչները (Է․ Ջոնս, Ջ․ Հառնի և այլն) Մարքսի և Էնգելսի գաղափարական ազդեցությամբ ու անմիջական աջակցությամբ պաշտպանում էին բուրժուազիայի դիկտատուրայի տապալման, սոցիալիստական կարգերի հաստատման գաղափարը։ 1851 թվականին ընդունված նոր ծրագրով չարտիստներն առաջին անգամ հռչակեցին սոցիալիստական պահանջներ։ 1850-ական թվականների վերջում, բրիտանական բանվորական շարժման մեջ ռեֆորմիստական միտումների արմատավորման հետևանքով, չարտիզմը վայրէջքներից ու վերելքներից հետո պատմական ասպարեզից դուրս մղվեց։ Սակայն ժամանակի ընթացքում Մեծ Բրիտանիայի տիրող դասակարգերը ստիպված էին այս կամ այն ձևով իրականացնել չարտիստական շարժման հիմնական դեմոկրատական պահանջները։

Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 8, էջ 675 CC-BY-SA-icon-80x15.png