Մեգաաշխարհ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search

Մեգաաշխարհ, ընդգրկում է Արեգակնային համակարգի, աստղերի, գալակտիկայի, գալակտիկաների համակարգի, մետագալակտիկայի և այլ կառուցվածքային մակարդակները: Այդտեղ ընթացող ուրույն պրոցեսների և մատերիայի վիճակների հետազոտությամբ զբաղվում է աստղաֆիզիկան: Մեգաաշխարհի հիմքը կազմում են աստղային գոյացությունները: Աստղերը սեփական ճառագայթում ունեցող երկնային մարմիններ են, շիկացած գազերի հսկայական գնդեր: Մեգաաշխարհի մեր դիտումների համար մատչելի մասում նյութի մեծ մասը հավաքված է աստղերում, որոնք կազմում են գալակտիկաների հիմնական բնակչությունը: Մեր գալակտիկայում կան շուրջ 160 մլրդ աստղեր: Մեծ հեռավորությունների պատճառով աստղերը, նույնիսկ խոշորագույն աստղադիտակներով, դիտվում են որպես պայծառ կետեր (բացառությամբ ամենամոտ աստղի՝ Արեգակի): Հաջորդ մոտակա աստղը գտնվում է շուրջ 270000 անգամ ավելի հեռու, քան Արեգակը: Աստղերի տարածական շարժումները որոշվում են աստղերի սեփական շարժումների և աստղերի տեսագծային արագությունների միջոցով: Տարածական շարժումների արագությունները հասնում են ավելի քան 100 կմ/վրկ: Աստղերի պայծառություններն արտահայտվում են աստղային մեծություններով: Անզեն աչքով դիտվում են մինչև 6-րդ մեծության աստղերը: Նրանց թիվը երկնքում (երկու կիսագնդերում) շուրջ 6000 է: Աստղերի դիտվող պայծառությունը կախված է նրանց իրական պայծառությունից և հեռավորությունից: Իրական պայծառությունները համեմատվում են բացարձակ աստղային մեծությունների միջոցով: Աստղերի իրական պայծառության չափանիշը նրանց լուսատվությունն է (ճառագայթման հզորությունը): Լուսատվությունը չափվում է Արեգակի լուսատվության միավորներով: Արեգակի բոլոմետրի լուսատվությունը կազմում է 3,8×1033 էրգ/վրկ: Ըստ լուսատվության աստղերը բաժանվում են՝ թզուկների, հսկաների և գերհսկաների: Իրենց չափերով աստղերը շատ բազմազան են, իսկ ըստ զանգվածների համեմատաբար քիչ են տարբերվում (մի քանի տասնյակից մինչև 0,01 արեգակնային զանգված): Այդ իսկ պատճառով էլ նրանք նյութի խտությամբ նույնպես խիստ բազմազան են: Բոլոր աստղերի քիմիական բաղադրությունը գրեթե նույնն է (ըստ կշռի, մոտավորապես 70% ջրածին, 28% հելիում և 2% մնացած տարրեր): Այդ պատճառով աստղերի վիճակը որոշվում է միայն երեք, իրար հետ փոխադարձաբար կապված մեծություններով՝ լուսատվություն, շառավիղ և զանգված: Աստղի քիմիական բաղադրությունը որոշվում է նրանց սպեկտրների միջոցով: Աստղերի ճնշող մեծամասնության սպեկտրները կազմում են անընդհատ հաջորդականություն: Նրանց այդ հատկության վրա է հիմնված աստղերի սպեկտրալ դասակարգումը: Ըստ դասակարգման աստղերը հիմնականում տարբերակվում են՝ ջերմային գերհսկաներ, հսկաներ, թզուկներ, գերխիտ աստղեր (որոնք բաժանվում են սպիտակ թզուկ աստղերի և բարիոնային աստղերի՝ կոչվում են նաև նեյտրոնային աստղեր, որոնք երբեմն հանդես են գալիս պուլսարների տեսքով): Աստղերից կազմված համակարգերը կոչվում են գալակտիկաներ, որոնց կենտրոնական տիրույթներում գտնվող փոքր չափերի, խիտ, պայծառ կազմավորումները կոչվում են կորիզներ: Գրեթե բոլոր գալակտիկաների պայծառությունը քիչ թե շատ սահուն կերպով աճում է դեպի գալակտիկայի կենտրոնը: Ըստ Է.Հաբելի դասակարգման գալակտիկաները արտաքին տեսքով բաժանվում են երեք հիմնական դասի՝ էլիպսաձև, պարուրաձև և անկանոն: Էլիպսաձև գալակտիկաները ունեն էլիպսի ձև և իրարից տարբերվում են սեղմվածության աստիճանով: Պարուրաձև գալակտիկաները էլիպսաձևերի նկատմամբ զգալիորեն սեղմված են, ունեն պարուրաթևեր, որոնք կամ անմիջականորեն դուրս են գալիս կենտրոնում գտնվող կորիզից, կամ էլ կորիզը հատող ուղիղ ձողի ծայրերից: Անկանոն գալակտիկաները տձև են և բաժանվում են երկու ենթադասի՝ I տիպի անկանոնները կազմված են բարձր լուսատվության ջերմ աստղերից և ունեն մակերևութային մեծ պայծառություն, իսկ II տիպի անկանոնները չունեն վառ արտահայտված կառուցվածք և օժտված են համեմատաբար փոքր պայծառությամբ: Բացի վերոհիշյալ դասերից գոյություն ունեն նաև պարուրաձև գալակտիկաների նման խիստ սեղմված և կենտրոնական կորիզով, բայց պարուրաթևերից զուրկ գալակտիկաներ, որոնք կոչվում են ոսպնյակաձև: Այն գալակտիկաները, որոնք իրենց տեսքով չեն պատկանում նշված դասերից որևէ մեկին, կոչվում են պեկուլյար գալակտիկաներ: Գալակտիկաների չափերը լինում են 0,5-ից մինչև 50 կպս (կիլոպարսեկ), զանգվածները՝ 108-1012 արեգակնային զանգված, լուսատվությունները՝ 104-1010 արեգակնային լուսատվություն: Ըստ այս պարամետրերի արժեքների գալակտիկաները լինում են՝ թզուկ, հսկա և գերհսկա: Թզուկները պարունակում են ընդամենը մի քանի միլիոն աստղ, մինչդեռ գերհսկաները պարունակում են հարյուր միլիարդավոր աստղեր:

Համատեղ առաջացած և իրար հետ փոխադարձ ձգողական ուժերով կապված գալակտիկաների խմբավորումները կազմում են գալակտիկաների կույտերը: Նրանք պարունակում են մի քանի տասնյակից մինչև մի քանի հազար և երբեմն նաև տասնյակ հազար գալակտիկաներ: Կենտրոնական գալակտիկան կույտի ամենապայծառ անդամն է (սովորաբար պատկանում է էլիպսաձև կամ ոսպնյակաձև դասին): Որոշ կույտերի կենտրոնական գալակտիկաների ճառագայթումը տասնյակ միլիարդ անգամ մեծ է Արեգակի ճառագայթումից: Գալակտիկաների կույտերը բաժանվում են երկու դասի՝ կանոնավոր և անկանոն: Կանոնավոր կույտերը գնդաձև են, հիմնականում բաղկացած էլիպսաձև և ոսպնյակային գալակտիկաներից: Նրանց խտությունը կենտրոնեզր ուղղությամբ հետզհետե նվազում է: Անկանոն կույտերը տձև են, չունեն որոշակի արտահայտված եզրեր: Այդ դասի կույտերում գերակշռում են պարուրաձև և անկանոն գալակտիկաները: Գալակտիկաների կուտակումը դեպի այդ կույտերի կենտրոնական մասերը խիստ չի արտահայտված: Գալակտիկաների բաշխման մեջ դիտվում են անհամասեռություններ՝ երկու և ավելի անդամներից կազմված ենթախմբեր:

Գալակտիկաների կույտերը իրենց հերթին խմբավորված են գալակտիկաների գերկույտերի մեջ, որոնք իրենց մեջ պարունակում են մեկ-երկու տասնյակից ոչ ավելի գալակտիկաների կույտեր: Գալակտիկաների գերկույտերն իրենցից ներկայացնում են գալակտիկաների կույտերի շղթայաձև կամ թելաձև դասավորություն, որոնք կապված են մեկը մյուսի հետ և կազմում են ցանցաձև կառուցվածք: Գերկույտերի ցանցաձև մասը կազմում է նրա զբաղեցրած ծավալի շատ փոքր մասը, իսկ ծավալի մնացած մասը բաժին է ընկնում ցանցի դատարկություններին: Գերկույտերը իրենց հերթին մտնում են Մետագալակտիկա կոչվող վիթխարի համակարգի մեջ:

Աղբյուրներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

ՀՍՍՀ ԳԱ «Հայկական Սովետական Հանրագիտարան» -1987 թ.  

Ա. Ե. Մխիթարյան «Հաբեթի սերունդները» -2002 թ.  

Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 7, էջ 181 CC-BY-SA-icon-80x15.png