Հեպատիտ B-ի պատվաստանյութ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Blue pill container spilled icon.svg
Recombivax HB

Հեպատիտ B-ի պատվաստանյութ, պատվաստանյութ, որը կանխարգելում է հեպատիտ B-ն[1]: Առաջին չափաբաժինը ներարկվում է երեխայի ծննդից հետո 24 ժամվա ընթացքում, որից հետո նշանակվում են երկու կամ երեք հավելյալ չափաբաժիններ[1]: Սա ներառում է ընկճված իմուն համակարգ ունեցող անձանց, ինչպիսիք են ՄԻԱՎ/ՁԻԱՀ-ով վարակվածները և անհաս ծնվածները[1]: Խորհուրդ է տրվում պատվաստվել նաև բուժաշխատողներին[2]: Առողջ մարդկանց սովորական պատվաստումը բերում է ավելի քան 95% մարդկանց պաշտպանված լինելուն[1]:

Խորհուրդ է տրվում բարձր ռիսկի խմբի անձանց կատարել արյան անալիզ, ստուգելու համար, արդյոք պատվաստանյութը ազդում է[1]: Լրացուցիչ չափաբաժինները կարող են անհրաժեշտ լինել իմունային անբավարարություն ունեցող մարդկանց համար, սակայն մարդկանց մեծամասնության համար այն անհրաժեշտ չէ[1]: Նրանք, ովքեր ենթարկվում են հեպատիտ B-ի վիրուսի ազդեցությանը, բայց պատվաստված չեն եղել, ապա պատվաստանյութից բացի պետք է ստանալ նաեւ հեպատիտ B-ի իմունագլոբուլինը[1]: Պատվաստանյութը ստանում են միջմկանային ներարկման միջոցով[1]:

Հեպատիտ B-ի պատվաստանյութից լուրջ կողմնակի ազդեցությունները շատ հազվադեպ են[1]: Ցավը կարող է առաջանալ ներարկման տեղում[1]: Այն անվտանգ է օգտագործման համար հղիության կամ կրծքով կերակրման ժամանակ: Դա կապված չէր Գիյեն-Բարեի համախտանիշի հետ[1]: Ժամանակակից պատվաստանյութերը արտադրվում են ռեկոմբինանտ ԴՆԹ մեթոդների կիրառմամբ[1]: Նրանք հասանելի են ինչպես ինքնուրույն, այնպես էլ այլ պատվաստանյութերի հետ համատեղ[1]:

Հեպատիտ B-ի առաջին պատվաստանյութը հաստատվել է ԱՄՆ-ում 1981 թվականին[3]: Ռեկոմբինանտ տարբերակը շուկայում հայտնաբերվել է 1986 թվականին[1]: Այն ներառված է Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության Հիմնական դեղանյութերի ցանկի մեջ, որոնք իրենց առավել արդյունավետությամբ և անվտանգությամբ անհրաժեշտ են առողջապահական համակարգում[4]: 2014 թվականի դրությամբ զարգացող աշխարհում մեծածախ արժեքը կազմում է 0.58-13.20 ԱՄՆ դոլար[5]: Միացյալ Նահանգներում այն կազմում է 50-100 դոլար[6]:

Բժշկական կիրառում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հեպատիտ B-ի պատվաստումը, հեպատիտ B-ի իմունոգոլոբուլինը և հեպատիտ B-ի պատվաստանյութի ու հեպատիտ B-ի իմունոգլոբուլինի համակցումը համարվում են կանխարգելիչ միջոցներ HBV-ով վարակված մայրերից ծնված երեխաների համար[7]: Համակցումը առավել արդյունավետ է այդ նորածինների պաշտպանության համար[7]: Հղիության ժամանակ պատվաստանյութը չի պաշտպանում երեխաներին վարակված մայրերից վարակվելուց[8]: Հեպատիտ B-ի իմունոգլոբուլինը մինչեւ ծնունդը լավ ուսումնասիրված չէ[9]:

Միացյալ Նահանգներում պատվաստումը խորհուրդ է տրվում ծնվելուց հետո գրեթե բոլոր երեխաներին[10]: Շատ երկրներում այժմ հեպատիտ B-ի դեմ պատվաստում են նորածիններին: Հեպատիտ B-ի բարձր հիվանդացությամբ երկրներում նորածինների պատվաստումը ոչ միայն նվազեցնում է վարակի վտանգը, այլև հանգեցնում է լյարդի քաղցկեղի մակարդակի զգալի կրճատմանը: Սա հայտնաբերվել է Թայվանում, որտեղ 1984 թվականին իրականացվող հեպատիտ B-ի պատվաստանյութի համընդհանուր ծրագրի իրականացումը կապվում է երեխաների մոտ հեպատոցելյուլար կարցինոմայի հիվանդացության մակարդակի նվազման հետ[11]:

Մեծ Բրիտանիայում պատվաստանյութը առաջարկվում է տղամարդկանց հետ սեռահարաբերվող տղամարդկանց (ՏՍՏ), որպես կանոն, սեռական առողջության ստուգման շրջանակներում: Նման իրավիճակ է նաև Իռլանդիայում[12]:

Շատ տարածաշրջաններում բոլոր բուժաշխատողները և լաբորատորիայի աշխատողները պարտադիր պատվաստվում են հեպատիտ B-ի դեմ[13]: Պատվաստանյութի երկու տիպն էլ՝ պլազմայից ստացվող պատվաստանյութը (ՊՍՎ) և ռեկոմբինանտ պատվաստանյութը (ՌՎ), կարծես, կարող են առաջացնել նմանատիպ պաշտպանիչ հակա-HBs մակարդակներ[2]:

Հիվանդությունների վերահսկման և կանխարգելման կենտրոնները հեպատիտ B-ի դեմ պատվաստման վերաբերյալ ներկայացրել են առաջարկներ կիրառել շաքարային դիաբետով հիվանդների շրջանում[14]: Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպությունը առաջարկում է հնգավալենտ պատվաստանյութ, որում դիֆթերիայի, փայտացման, կապույտ հազի և B տիպի հեմոֆիլային ցուպիկի դեմ պատվաստանյութը համակցված է հեպատիտ B-ի դեմ պատվաստանյութի հետ: Առայժմ չկան բավականաչափ ապացույցներ, թե որքանով է արդյունավետ այս հնգավալենտ պատվաստանյութը՝ համեմատած առանձին պատվաստանյութերի հետ[15]:

Արդյունավետություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

3 պատվաստումների հիմնական կուրսից հետո կարող է կատարվել արյան ստուգում 1-4 ամիսների ընդմիջումից հետո՝ պարզելու համար, թե արդյոք կա համապատասխան պատասխան, որը սահմանվում է՝ որպես հակա-հեպատիտ B մակերեսային անտիգենի (հակա-HBs) հակամարմինի մակարդակը ավելի քան 100 ՄՄ/ մլ: Այդպիսի լիարժեք պատասխան հանդիպում է մարդկանց մոտավորապես 85-90%-ի մոտ[16]:

Հակամարմինների մակարդակը 10-ից 100 ՄՄ/մլ համարվում է վատ պատասխան, և այդ մարդիկ պետք է ստանան միանվագ խթանող պատվաստանյութ, սակայն հետագայում կրկնակի թեստավորման կարիք չկա[16]:

Այն մարդիկ, որոնց մոտ հակա-Hbs հակամարմինների մակարդակը ցածր է 10 ՄՄ/մլ-ից, պետք է անցնեն թեստավորում, որպեսզի բացառվի հեպատիտ B-ի ընթացիկ կամ անցած վարակը, և ստանան 3 պատվաստումներից բաղկացած կրկնակի կուրս, որին հաջորդում է կրկնակի թեստավորում երկրորդ կուրսից 1-4 ամիս անց: Նրանք, ովքեր դեռեւս չեն պատասխանում պատվաստման կրկնակի կուրսին, կարող են պատասխանել ներմաշկային ներարկմանը[17] կամ բարձր չափաբաժնով պատվաստանյութին[18] կամ հեպատիտ A-ի և B-ի դեմ համակցված պատվաստանյութի երկակի չափաբաժնին[19]: Նրանց, ովքեր դեռևս չեն արձագանքում, անհրաժեշտ է հեպատիտ B-ի դեմ իմունոգլոբուլին (HBIG), եթե հետագայում ենթարկվում են հեպատիտ B-ի վիրուսի ազդեցությանը[16]:

Վատ պատասխանները հիմնականում կապված են 40-ից բարձր տարիքի, ճարպակալման և ծխելու հետ[20], ինչպես նաեւ ալկոհոլիկները, հատկապես, եթե նրանք ունեն լյարդի հիվանդություն[21]: Ճնշված իմունիտետով կամ հեմոդիալիզի ենթարկվող պացիենտները կարող են պատասխանել ավելի վատ, և նրանց անհրաժեշտ է պատվաստման ավելի մեծ կամ ավելի հաճախակի չափաբաժիններ[16]: Մի ուսումնասիրություն ցույց է տվել, որ հեպատիտ B-ի դեմ պատվաստումը ՄԻԱՎ-ով հիվանդների մոտ ավելի քիչ արդյունավետ է[22]:

Պաշպանվածության տևողություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ներկայումս ենթադրվում է, որ հեպատիտ B-ի պատվաստանյութը ապահովում է ցմահ պաշտպանություն: Այնուամենայնիվ, նախկինում համարվում և ենթադրվում էր, որ պատվաստումը ավելի մեծ արդյունավետություն է ապահովում հինգից յոթ տարեկանում[23][24], սակայն հետագայում պարզվեց, որ երկարատև իմունիտետը առաջանում է իմունոլոգիական հիշողությունից, որն արտացոլում է հակամարմինների մակարդակների կորուստը և, հետևաբար, հետագա թեստավորումը և խթանիչ չափաբաժինների ներարկումը պարտադիր չէ հաջողությամբ պատվաստված իմունոկոմպետենտ մարդկանց դեպքում[25][26]: Այսպիսով, ժամանակի և երկարատև փորձի ընթացքում վերջին 25 տարվա ընթացքում պատվաստումների առաջնային կուրսին տրվում է ադեկվատ առաջնակի պատասխան[27], և Մեծ Բրիտանիայի ուղեցույցները ներկայումս առաջարկում են, որ առաջնային աղբյուրի մասնագետների համար, որոնք ունեն մշտական պաշտպանվածության կարիք, ինչպիսիք են՝ բուժաշխատողները, ժամանակավոր պաշտպանություն պահանջող նախնական պատասխանատուների համար, առողջապահության ոլորտի աշխատակիցների համար, միայն առանձին խթանիչ պատվաստանյութը պաշտպանում է 5 տարի ժամկետով[16]:

Կողմնակի ազդեցություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հեպատիտ B-ի պատվաստանյութից լուրջ կողմնակի ազդեցությունները շատ հազվադեպ են[1]: Ցավը կարող է առաջանալ ներարկման տեղում: Այն անվտանգ է օգտագործման համար, հղիության կամ կրծքով կերակրման ժամանակ[1][28]: Դա Գիյեն-Բարեի համախտանիշի հետ կապ չունի[1]:

Ցրված սկլերոզ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մի քանի ուսումնասիրությունների արդյունքում մեծահասակների մոտ բացահայտվել է կապ հեպատիտ B-ի դեմ ռեկոմբինանտ պատվաստանյութի (ՀԲՎ) և ցրված սկլերոզի (ՑՍ) միջև[29]: Շատ հետազոտություններ չեն հաստատում պատճառահետևանքային կապը հեպատիտ B-ի դեմ պատվաստման և դեմիելինիզացնող հիվանդությունների, ինչպիսին է՝ ցրված սկլերոզի միջև[29][30]: 2004 թվականի ուսումնասիրության մեջ ասվում էր պատվաստումից հետո 3 տարվա ընթացքում ռիսկի զգալի աճի մասին: Այս ուսումնասիրություններից մի քանիսը քննադատվել են մեթոդական խնդիրների պատճառով[31]: Այս հակասությունը առաջացրեց հասարակության մոտ անվստահություն Հեպատիտ B-ի դեմ պատվաստման նկատմամբ, և հեպատիտ B-ի դեմ պատվաստման մակարդակը երեխաների շրջանում մնաց ցածր մի քանի երկրներում: 2006 թ.-ի ուսումնասիրությունը եկավ այն եզրակացության, որ փաստերը չեն հաստատում կապը Հետատիտ B-ի դեմ պատվաստման և մանկական հանկարծամահության ախտանիշի, քրոնիկ հոգնածության ախտանիշի կամ ցրված սկլերոզի միջև[32]: 2007 թ.-ի ուսումնասիրությունը պարզել է, որ պատվաստումը, կարծես, չի բարձրացնում ՑՍ-ի առաջին շրջանի առաջացման ռիսկը մանկական տարիքում[33]:

Կիրառում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ներքևում բերված է այն երկրների ցանկը՝ ըստ Հեպատիտ B-ի դեմ պատվաստման 3 չափաբաժին ստացած նորածինների տոկոսի, որը հրապարակվել է Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության կողմից 2014 թվականին[34]:

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հեպատիտ B պատվաստանյութի ստեղծված պատմությունը սկսվել է 1963 թ.-ից, երբ ամերիկացի բժիշկ-գենետիկ Բարուխ Բլեմբերգը ավստրալիացի տեղաբնիկի շիճուկում հայտնաբերեց այն, ինչը հետագայում անվանեց «Ավստրալիա Անտիգեն» (այժմ կոչվում է HBsAg[35]): 1968 թ.-ին Ալֆրեդ արքայազնը հայտնաբերել է, որ այս սպիտակուցը հանդիսանում է վիրուսի մի մասը, որն առաջացնում է «շիճուկային հեպատիտ» (հեպատիտ B)[36]: Ամերիկացի միկրոբիոլոգ, պատվաստումների մասնագետ Մորիս Հիլլեմանը Մերկում օգտագործեց արյան շիճուկի երեք բաղադրիչներ (պեպսին, միզանյութ և ֆորմալդեհիդ) մանրակրկիտ ֆիլտրման հետ զուգահեռ, որպեսզի կարողանա ստացված խառնուրդը օգտագործել որպես անվտանգ պատվաստանյութ: Հիլլեմանը կանխատեսեց, որ ինքը կարող է ստեղծել հեպատիտ B-ի դեմ պատվաստանյութ՝ պացիենտներին ներարկելով հեպատիտ B-ի մակերեսային սպիտակուց: Տեսականորեն դա շատ անվտանգ կլիներ, քանի որ այդ հավելյալ մակերեսային սպիտակուցների մոտ բացակայում էր վարակիչ վիրուսային ԴՆԹ-ն: Իմունային համակարգը ճանաչելով մակերեսային սպիտակուցները որպես օտարածին, կսկսի օգտագործել հատուկ կառուցվածքի հակամարմիններ, որոնք պատրաստվում են կապել և ոչնչացնել այդ սպիտակուցները: Այնուհետև, ապագայում, եթե հիվանդը վարակվում է HBV-ով, ապա իմունային համակարգը կարողանում է պատշաճ կերպով ստեղծել պաշտպանական հակամարմիններ՝ ոչնչացնելով վիրուսները, քանի դեռ նրանք չեն հասցրել ինչ-որ վնաս հասցնել[37]:

Հիլլեմանը հավաքել է արյուն համասեռամոլ տղամարդկանցից և ներերակային թմրամիջոցներ օգտագործողներից՝ խմբեր, որոնք, ինչպես հայտնի է, ենթարկվում են վիրուսային հեպատիտի ռիսկին: Դա 1970-ականների վերջին էր, երբ ՄԻԱՎ-ը բժշկության մեջ դեռևս հայտնի չէր: Բացի հեպատիտ B-ի մակերեսային սպիտակուցներից, արյան նմուշները, հավանաբար, ներառում էին նաև ՄԻԱՎ: Հիլլեմանը մշակեց այդ արյան մաքրման բազմափուլ գործընթաց, որպեսզի մնային միայն հեպատիտ B մակերեսային սպիտակուցները: Յուրաքանչյուր հայտնի վիրուս սպանվեց այս գործընթացով, և Հիլլեմանը վստահ էր, որ պատվաստանյութը անվտանգ է[37]:

Արյան ստացված պատվաստանյութի առաջին լայնամասշտաբ փորձարկումները կատարվել են համասեռամոլ տղամարդկանց վրա`իրենց բարձր ռիսկի կարգավիճակին համապատասխան: Ավելի ուշ, Հիլլեմանի պատվաստանյութի վերաբերյալ կեղծ մեղադրանք է առաջադրել ՁԻԱՀ-ի համաճարակի բռնկման համար (տե՛ս Ուոլֆ Սզմունեսս): Բայց չնայած մաքրված արյան պատվաստանյութը կարծես թե կասկածելի էր, որոշվեց, որ այն իսկապես զերծ է ՄԻԱՎ-ից: Մաքրման գործընթացը ոչնչացրեց բոլոր վիրուսները, ներառյալ՝ ՄԻԱՎ-ը[37]: Պատվաստանյութը հաստատվել է 1981 թվականին:

Հեպատիտ B-ի պատվաստանյութը՝ ստացված արյունից, դուրս է եկել շուկայից 1986 թ., երբ «Chiron» կազմակերպության հետազոտական գծով տնօրեն Պաբլո Դ.Տ. Վալենսուելային հաջողվեց հայտնաբերել խմորասնկերով անտիգենը եւ հորինել աշխարհում առաջին ռեկոմբինանտ պատվաստանյութը[38]: Ռեկոմբինանտ պատվաստանյութը մշակվել է HBV գենի ներմուծման ճանապարհով, որը կոդավորում է մակերեսային սպիտակուցները Saccharomyces cerevisiae խմորասնկերի մեջ: Սա թույլ է տալիս խմորասնկերին արտադրել միայն ոչ վարակիչ մակերեսային սպիտակուցներ՝ առանց վերջնական նյութի մեջ իրական վիրուսային ԴՆԹ-ի ներմուծման[37]: Սա պատվաստանյութը մինչ այսօր դեռևս օգտագործվում է:

1976 թ. Բլումբերգը ստացել է Նոբելյան մրցանակ Ֆիզիոլոգիայի և բժշկության ոլորտում`հեպատիտ B-ի աշխատանքի համար (կիսվելով այն Դանիել Կարլեթոն Գայդուսեկի հետ` կուրուի իր աշխատանքի համար): 2002 թ. Բլումբերգը հրատարակել է գիրք «Հեպատիտ В: մարդասպան-վիրուսի որսը»[39]: Գրքում, ըստ Հիլլեմանի կենսագրությունը գրող և Բլումբերգի ամենահայտնի պատվաստանյութի մասնագետ Պոլ Ա. Օֆֆիտի խոսքերի.

Aquote1.png .. պնդում էր, որ հեպատիտ B-ի պատվաստանյութը նրա գյուտն էր: Մորիս Հիլլեմանի անունը հիշատակվում է մեկ անգամ... Բլումբերգը չհիշատակեց, որ Հիլլեմանն էր, որն ի սկզբանե հասկացել էր, թե ինչպես կարելի է ապաակտիվացնել հեպատիտ B-ի վիրուսը, ինչպես կարելի է սպանել մարդու արյան մեջ հայտնաբերված բոլոր մյուս հնարավոր վիրուսները, և ինչպես անել այս ամենը՝ պահպանելով մակերեսային սպիտակուցի կառուցվածքային ամբողջականությունը: Բլումբերգը հայտնաբերել է ավստրիալիական անտիգենը. դա առաջին կարևոր քայլն էր: Սակայն մյուս բոլոր քայլերը, որոնք ունեին որոշիչ նշանակություն պատվաստանյութի ստեղծման համար, պատկանում էին Հիլլեմանին: Հետագայում Հիլլեմանը հիշեց. «Կարծում եմ, որ Բլյումբերգը արժանի է մեծ հարգանքի, բայց նա չի ցանկանում այդ հարգանքը կիսել մեկ ուրիշի հետ»[40] Aquote2.png


Վիրուսոլոգ Ռոբերտ Պուրսելլը ընդգծել է հեպատիտ B-ի դեմ պատվաստանյութի կարևորությունը հեպատիտի վիրուսների հայտնաբերման հարցում ընդհանրապես[41][42]:

2017 թ.-ին երկու չափաբաժինով HBV պատվաստանյութը չափահասների համար՝ HEPLISAV-B-Ն, հաստատվել է ԱՄՆ-ի Սննդամթերքի և դեղերի վարչության (ՍԴՎ) կողմից: Այն կիրառում է ռեկոմբինանտ HB մակերեսային անտիգեն, ինչպես և նախորդ պատվաստանյութերը, բայց ներառում է նաև CBG 1018 օգնական՝ 22-ծավալային ֆոսֆորոտիոատով կապված օլիգոդեօքսինուկլեոտիդ: Այն իմունոգենության առումով ոչ պակաս էր[43]:

Արտադրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պատվաստանյութը պարունակում է վիրուսային պատիճային սպիտակուցներից մեկը՝ հեպատիտ B-ի մակերեսային անտիգենը (HBsAg): Այն այժմ արտադրվում է խմորասնկերի բջիջներով, որոնց մեջ ներառվել է HBsAg-ի համար գենետիկական կոդը[44]: Այնուհետև, արյան շրջանառության համակարգում ստեղծվում է իմուն համակարգի հակամարմին HBsAg-ին: Հակամարմինը հայտնի է որպես հակա-HBs: Այս հակամարմինը և իմունային համակարգի հիշողությունը այնուհետեւ ապահովում են իմունիտետ HBV վարակի նկատմամբ[45]:

Վաճառքային անվանումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Twinrix պատվաստանյութը

Տարածված ապրանքանիշներ են հանդիսանում Recombivax HB-ն (Merck), Engerix-B-ն (GSK), Elovac B-ն (Մարդու կենսաբանության ինստիտուտ, Հնդկական Իմունոլոգիական կազմակերպության մասնաճյուղ), Genevac B (Շճաբանական ինստիտուտ), Shanvac B-ն և այլն: Այս պատվաստանյութերը ներարկվում են միջմկանային եղանակով: 2017 թ.-ի վերջին Սննդամթերքի և դեղերի վարչության (ՍԴՎ) կողմից հաստատվեց Heplisav-B անվանումով նոր պատվաստանյութ՝ արտադրված Dynavax Technologies Corps-ի կողմից: Այս երկու չափաբաժնով պատվաստանյութը կմրցի երեք չափաբաժնով Engerix-B պատվաստանյութի հետ[46]:

Twinrix-ը պատվաստանյութ է հեպատիտ A-ի և հեպատիտ B-ի դեմ:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,00 1,01 1,02 1,03 1,04 1,05 1,06 1,07 1,08 1,09 1,10 1,11 1,12 1,13 1,14 1,15 1,16 «Hepatitis B vaccines WHO position paper»։ Weekly epidemiological record 40 (84): 405–420։ 2 Oct 2009։ Արխիվացված օրիգինալից 2015-12-02-ին 
  2. 2,0 2,1 «Vaccines for preventing hepatitis B in health-care workers»։ The Cochrane Database of Systematic Reviews (4): CD000100։ October 2005։ PMID 16235273։ doi:10.1002/14651858.CD000100.pub3 
  3. Moticka E։ A Historical Perspective on Evidence-Based Immunology։ էջ 336։ ISBN 9780123983756 
  4. «WHO Model List of Essential Medicines (19th List)»։ World Health Organization։ April 2015։ Արխիվացված օրիգինալից 13 December 2016-ին։ Վերցված է 8 December 2016 
  5. «Vaccine, Hepatitis B»։ International Drug Price Indicator Guide։ Վերցված է 6 December 2015 (չաշխատող հղում)
  6. Hamilton R (2015)։ Tarascon Pocket Pharmacopoeia 2015 Deluxe Lab-Coat Edition։ Jones & Bartlett Learning։ էջ 314։ ISBN 9781284057560 
  7. 7,0 7,1 «Hepatitis B immunisation for newborn infants of hepatitis B surface antigen-positive mothers»։ The Cochrane Database of Systematic Reviews (2): CD004790։ April 2006։ PMID 16625613։ doi:10.1002/14651858.CD004790.pub2 
  8. «Hepatitis B vaccination during pregnancy for preventing infant infection»։ The Cochrane Database of Systematic Reviews (11): CD007879։ November 2014։ PMID 25385500։ doi:10.1002/14651858.CD007879.pub3 
  9. «Hepatitis B immunoglobulin during pregnancy for prevention of mother-to-child transmission of hepatitis B virus»։ The Cochrane Database of Systematic Reviews 2: CD008545։ February 2017։ PMID 28188612։ doi:10.1002/14651858.CD008545.pub2 
  10. Committee On Infectious Diseases; Committee On Fetus And Newborn (September 2017)։ «Elimination of Perinatal Hepatitis B: Providing the First Vaccine Dose Within 24 Hours of Birth»։ Pediatrics 140 (3): e20171870։ PMID 28847980։ doi:10.1542/peds.2017-1870 
  11. «Universal hepatitis B vaccination in Taiwan and the incidence of hepatocellular carcinoma in children. Taiwan Childhood Hepatoma Study Group»։ The New England Journal of Medicine 336 (26): 1855–9։ June 1997։ PMID 9197213։ doi:10.1056/NEJM199706263362602 
  12. «Hepatitis B vaccine»։ Nhs.uk։ Արխիվացված օրիգինալից 2017-06-28-ին։ Վերցված է 2017-04-27 
  13. Joint Committee on Vaccination and Immunisation (2006)։ «Chapter 12 Immunisation of healthcare and laboratory staff—Hepatitis B» (PDF)։ Immunisation Against Infectious Disease 2006 ("The Green Book") (3rd ed.)։ Edinburgh: Stationery Office։ էջ 468։ ISBN 0-11-322528-8 
  14. Centers for Disease Control and Prevention (CDC) (December 2011)։ «Use of hepatitis B vaccination for adults with diabetes mellitus: recommendations of the Advisory Committee on Immunization Practices (ACIP)»։ MMWR. Morbidity and Mortality Weekly Report 60 (50): 1709–11։ PMID 22189894 
  15. «Combined DTP-HBV-HIB vaccine versus separately administered DTP-HBV and HIB vaccines for primary prevention of diphtheria, tetanus, pertussis, hepatitis B and Haemophilus influenzae B (HIB)»։ The Cochrane Database of Systematic Reviews 4 (4): CD005530։ April 2012։ PMID 22513932։ doi:10.1002/14651858.CD005530.pub3 
  16. 16,0 16,1 16,2 16,3 16,4 Joint Committee on Vaccination and Immunisation (2006)։ «Chapter 18: Hepatitis B» (PDF)։ Immunisation Against Infectious Disease 2006 ("The Green Book") (3rd edition (Chapter 18 revised 10 October 2007) ed.)։ Edinburgh: Stationery Office։ էջ 468։ ISBN 0-11-322528-8։ Արխիվացված է օրիգինալից 7 January 2013-ին 
  17. «Comparison of the immunogenicity of hepatitis B vaccine administered intradermally and intramuscularly»։ Reviews of Infectious Diseases 12 (6): 1035–43։ 1990։ PMID 2148433։ doi:10.1093/clinids/12.6.1035 
  18. «Immunization with high-dose intradermal recombinant hepatitis B vaccine in healthcare workers who failed to respond to intramuscular vaccination»։ Infection Control and Hospital Epidemiology 16 (2): 88–91։ February 1995։ PMID 7759824։ doi:10.1086/647062 
  19. «Excellent response rate to a double dose of the combined hepatitis A and B vaccine in previous nonresponders to hepatitis B vaccine»։ The Journal of Infectious Diseases 198 (3): 299–304։ August 2008։ PMID 18544037։ doi:10.1086/589722 
  20. «Hepatitis B vaccine responsiveness in Connecticut public safety personnel»։ JAMA 270 (24): 2931–4։ 1993։ PMID 8254852։ doi:10.1001/jama.270.24.2931 
  21. «Efficacy of a high and accelerated dose of hepatitis B vaccine in alcoholic patients: a randomized clinical trial»։ The American Journal of Medicine 103 (3): 217–22։ September 1997։ PMID 9316554։ doi:10.1016/S0002-9343(97)00132-0 
  22. «Immune responses in patients with HIV infection after vaccination with recombinant Hepatitis B virus vaccine»։ BMC Infectious Diseases 6: 65։ March 2006։ PMC 1525180։ PMID 16571140։ doi:10.1186/1471-2334-6-65  Cold or Flu like symptoms can develop after receiving the vaccine, but these are short lived. As with any injection, the muscle can become tender around the injection point for some time afterwards
  23. «Hepatitis B vaccine: prospects for duration of immunity»։ The Yale Journal of Biology and Medicine 60 (4): 333–9։ 1987։ PMC 2590237։ PMID 3660859 
  24. «Duration of hepatitis B immunity in low risk children receiving hepatitis B vaccinations from birth» (Free full text)։ The Pediatric Infectious Disease Journal 23 (7): 650–5։ July 2004։ PMID 15247604։ doi:10.1097/01.inf.0000130952.96259.fd։ Արխիվացված օրիգինալից 2015-06-05-ին 
  25. «Long-term immunogenicity of hepatitis B vaccination in a cohort of Italian healthy adolescents»։ Vaccine 25 (16): 3129–32։ April 2007։ PMID 17291637։ doi:10.1016/j.vaccine.2007.01.045 
  26. «Are booster immunisations needed for lifelong hepatitis B immunity? European Consensus Group on Hepatitis B Immunity»։ Lancet 355 (9203): 561–5։ February 2000։ PMID 10683019։ doi:10.1016/S0140-6736(99)07239-6 
  27. «A review of the long-term protection after hepatitis A and B vaccination»։ Travel Medicine and Infectious Disease 5 (2): 79–84։ March 2007։ PMID 17298912։ doi:10.1016/j.tmaid.2006.04.004 
  28. «Hepatitis B in pregnancy»։ World Journal of Gastroenterology 18 (34): 4677–83։ September 2012։ PMC 3442205։ PMID 23002336։ doi:10.3748/wjg.v18.i34.4677 
  29. 29,0 29,1 «Central nervous system demyelinating diseases and recombinant hepatitis B vaccination: a critical systematic review of scientific production»։ Journal of Neurology 260 (8): 1951–9։ August 2013։ PMID 23086181։ doi:10.1007/s00415-012-6716-y 
  30. «CDC – Hepatitis B and Multiple Sclerosis ( MS) – Vaccine Safety»։ cdc.gov։ Արխիվացված օրիգինալից 2009-11-10-ին 
  31. «Recombinant hepatitis B vaccine and the risk of multiple sclerosis: a prospective study»։ Neurology 63 (5): 838–42։ September 2004։ PMID 15365133։ doi:10.1212/01.WNL.0000138433.61870.82 
  32. «Protective efficacy, immunotherapeutic potential, and safety of hepatitis B vaccines»։ Journal of Medical Virology 78 (2): 169–77։ February 2006։ PMID 16372285։ doi:10.1002/jmv.20524 
  33. «Hepatitis B vaccination and the risk of childhood-onset multiple sclerosis»։ Archives of Pediatrics & Adolescent Medicine 161 (12): 1176–82։ December 2007։ PMID 18056563։ doi:10.1001/archpedi.161.12.1176 
  34. «Hepatitis B (HepB3) Data by country»։ WHO։ Արխիվացված օրիգինալից 24 June 2016-ին։ Վերցված է 8 June 2016 
  35. «A "NEW" ANTIGEN IN LEUKEMIA SERA»։ JAMA 191: 541–6։ February 1965։ PMID 14239025։ doi:10.1001/jama.1965.03080070025007 
  36. Howard, Colin, Zuckerman, Arie J. (1979)։ Hepatitis viruses of man։ Boston: Academic Press։ էջեր 16–18։ ISBN 0-12-782150-3 
  37. 37,0 37,1 37,2 37,3 «World Hepatitis Day: The History of the Hepatitis B Vaccine | Planned Parenthood Advocates of Arizona»։ Blog.advocatesaz.org։ 2012-07-26։ Արխիվացված օրիգինալից 2016-04-05-ին։ Վերցված է 2017-04-27 
  38. Fisher LM (October 13, 1986)։ «Biotechnology Spotlight Now Shines On Chiron»։ New York Times։ Արխիվացված օրիգինալից August 26, 2017-ին 
  39. Blumberg, Baruch (2002), Hepatitis B: The Hunt for a Killer Virus, Princeton: Princeton University Press.
  40. Offit PA (2007)։ Vaccinated:One Man's Quest to Defeat the World's Deadliest Diseases։ New York: Smithsonian Books/Collins։ էջեր 135–136 
  41. «Medical virology of hepatitis B: how it began and where we are now»։ Virology Journal 10: 239։ July 2013։ PMC 3729363։ PMID 23870415։ doi:10.1186/1743-422X-10-239 
  42. «Profile: Biochemist Barush S. Blumberg: The Search for Extreme Life» (PDF)։ Scientific American: 31–32։ July 2000 
  43. Dynavax TechnologiesCorporation։ «HEPLISAV-B [Hepatitis B Vaccine (Recombinant), Adjuvanted]»։ FDA։ Վերցված է 27 November 2018 
  44. «Hepatitis B Vaccine from Merck»։ Արխիվացված օրիգինալից 2010-04-21-ին։ Վերցված է 2010-05-09 
  45. «CDC Viral Hepatitis»։ Atlanta, Georgia: Centers for Disease Control and Prevention։ 2009-07-24։ Արխիվացված օրիգինալից 2009-10-20-ին։ Վերցված է 2009-10-22 
  46. Grover D (9 November 2017)։ «Dynavax's hepatitis B vaccine gets FDA nod on third try, shares up»։ Thomson Reuters