Էլ Նինյո հարավային տատանում
| Ենթակատեգորիա | • մթնոլորտի շրջանառություն • teleconnection  | |
|---|---|---|
| Բնաշխարհագրական օբյեկտի տարածքում | South Pacific Ocean | |
| Կազմված է | El Niño, La Niña, Southern Oscillation | |
Էլ Նինյո Հարավային տատանում (ԷՆՀՏ), Խաղաղ Օվկիանոսի արևելյան արևադարձի ծովի մակերևույթի ջերմաստիճանի և քամիների անկանոն պարբերական տատանումներ, որոնք ազդում են արևադարձային և ենթաարևադարձային գոտիների մեծ մասի վրա։ Տաքացման փուլը կոչվում է Էլ-Նիյնո, իսկ սառեցման փուլը՝ Լա-Նինյա։ Հարավային տատանումը մթնոլորտային ուղեկցող բաղադրիչ է՝ կապված ծովի ձերմաստիճանի փոփոխության հետ։ Էլ-Նինյոն ուղեկցվում է բարձր, իսկ Լա-Նինյան՝ ցածր մթնոլորտային ճնշմամբ՝ Խաղաղ Օվկիանոսի արևմտյան արևադարձային մասում[1][2]։ Երկու փուլերը տևում են յուրաքանչյուրը մի քանի ամիս (սովորաբար՝ մի քանի տարին մեկ անգամ) և նրանց ազդեցությունները տարբերվում են ուժեղությամբ[3]։
Այս երկու փուլերը վերաբերում են Ուոքերի շրջապտույտին, որը հայտնաբերել է Հիլբերթ Ուոքերը 20-րդ դարի սկզբին։ Ուոքերի շրջապտույտը պայմանավորված է ճնշման գրադիենտի ուժով, որն առաջանում է Արևելյան Խաղաղ Օվկիանոսի բարձր ճնշման և Ինդոնեզիայի՝ ցածր ճնշման գոտիներում։ Երբ Ուոքերի շրջապտույտը թուլանում կամ փոխում է ուղղությունը, արդյունքում Էլ Նինյոն հանգեցնում է նրան, որ օվկիանոսի մակերևույթը միջինից ավելի տաք է դառնում, քանի որ ստորջրյա սառը ջրի՝ մակերևույթ բարձրանալը դանդաղում կամ կանգնում է։ Հատկապես՝ Ուժեղ Ուոքերի շրջապտույտը առաջացնում է Լա Նինյո, որի արդյունքում օվկիանոսի ջերմաստիճանն ավելի ցածր է դառնում սառը ստորջրյա ջրերի՝ մակերևույթ բարձրանալու պատճառով։
Տատանումներ առաջացնող մեխանիզմները շարունակվում են ուսումնասիրվել։ Կլիմայի ծայրահեղ տատանումներն առաջացնում են աննախադեպ եղանակ (օրինակ՝ ջրհեղեղ և երաշտ) աշխարհի բազմաթիվ տարաշածրջաններում։ Առավել տուժած երկրները, որոնք կախված են գյուղատնտեսությունից և ձկնորսությունից, Խաղաղ Օվկիանոսին սահմանակից երկրներն են։
Գաղափար
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Էլ Նինյո Հարավային տատանումը կլիմայական մեկ երևույթ է, որը պարբերաբար տատանվում է երեք փուլերի միջև. չեզոք, Լա Նինյա և Էլ Նինյա[4]։ Լա Նինյան և Էլ Նինյան հակադիր երևույթներ են, որոնք պահանջում են թե մթնոլորտում, և թե օվկիանոսում տեղի ունեցող որոշակի փոփոխություններ, մինչև իրադարձության հայտարարումը[4]։
Սովորաբար՝ Հյուսիսից փչող համբոլդտի հոսանքը սառը ջուրը Հարավային Օվկիանոսից բերում է դեպի հյուսիս՝ Հարավային Ամերիկայի արևմտյան ափով դեպի արևադարձային գոտիներ, որտեղ այն ուժեղանում է Պերուի ափի երկարությամբ վեր բարձրացող հոսանքով[5][6]։ Հասարակածի երկարությամբ փչող պասսատները օվկիանոսային հոսանքներ են առաջացնում Խաղաղ Օվկիանոսի արևելյան մասում, որպեսզի ջուրը բարձրացնեն խորքերից դեպի մակերևույթ, որի շնորհիվ մակերևույթը հովանում է[6]։ Հասարակածային պասսատների ազդեցությամբ այդ սառը ջուրը հասարակածով հոսում է դեպի արևմուտք, որտեղ այն դանդաղ տաքանում է Արեգակի ազդեցությամբ[5]։ Այս երևույթի ուղղակի հետևանքով Խաղաղ օվկիանոսի արևմտյան մասի մակերևույթի ջերմաստիճանը, սովորաբար, ավելի բարձր է 8–10 °C (14–18 °F), քան Խաղաղ Օվկիանոսի արևելյան մասում[5]։ Օվկիանոսի այդ ավելի տաք մասը կոնվեկցիայի աղբյուր է և կապված է ամպամածության և տեղումների հետ[6]։ Էլ Նինյոյի ընթացքում սառը ջուրը տաքանում է, քանի որ Խաղաղ օվկիանոսի Կենտրոնական և Արևելյան մասերի ջուրը դառնում է նույնքան տաք, որքան Խաղաղ օվկիանոսի արևմտյան մասինը[5]։
Ուոքերի շրջապտույտ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Ծանոթագրություններ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]- ↑ Climate Prediction Center (2005 թ․ դեկտեմբերի 19). «Frequently Asked Questions about El Niño and La Niña». National Centers for Environmental Prediction. Արխիվացված է օրիգինալից 2009 թ․ օգոստոսի 27-ին. Վերցված է 2009 թ․ հուլիսի 17-ին.
- ↑ Solomon, S., D. Qin, M. Manning, Z. Chen, M. Marquis, K.B. Averyt, M. Tignor and H.L. Miller (ed.). «Observations: Surface and Atmospheric Climate Change». Climate Change 2007: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Fourth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change. Cambridge, UK: Cambridge University Press. էջեր 235–336. Արխիվացված է օրիգինալից 2017 թ․ սեպտեմբերի 24-ին. Վերցված է 2018 թ․ փետրվարի 17-ին.
{{cite book}}: Cite uses deprecated parameter|authors=(օգնություն)CS1 սպաս․ բազմաթիվ անուններ: editors list (link) - ↑ «El Niño, La Niña and the Southern Oscillation». MetOffice. Վերցված է 2015 թ․ օգոստոսի 18-ին.
- 1 2 L'Heureux, Michelle (2014 թ․ մայիսի 5). «What is the El Niño–Southern Oscillation (ENSO) in a nutshell?». ENSO Blog. Արխիվացված է օրիգինալից 2016 թ․ ապրիլի 10-ին. Վերցված է 2018 թ․ փետրվարի 17-ին.
- 1 2 3 4 «El Niño, La Niña and Australia's Climate» (PDF). Australian Bureau of Meteorology. 2005 թ․ մայիսի 6. Արխիվացված (PDF) օրիգինալից 2016 թ․ ապրիլի 17-ին.
- 1 2 3 «El Niño Southern Oscillation (ENSO)». Australian Bureau of Meteorology. 2008 թ․ ապրիլի 2. Արխիվացված (PDF) օրիգինալից 2016 թ․ ապրիլի 17-ին.
 | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Էլ Նինյո հարավային տատանում» հոդվածին։ |
|
