Աուքսոքրոմներ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search

Աուքսոքրոմներ, (հուն․՝ mjgavw – ուժեղացնում եմ), ատոմների խմբեր՝–ОН, –SH, –NH2, –NHR, որոնք օրգանական ներկանյութերին տալիս են գործվածքներին ամրանալու հատկություն՝ միաժամանակ խորացնելով նրանց գույնը։ ԱՓ, ջրավազանների (ծով, լիճ, ջրամբար), ինչպես*նաև հոսող ջրերի և ցամաքի փոխազդեցության գոտի։ Ջրի ներգործության, մակերևույթի տատանումների, ցամաքի մերձափնյա մասի տեղադրման բնույթի և այնտեղ գործող պրոցեսների պատճառով փոփոխվում է։ Աուքսոքրոմներերը լինում են՝ բարձր–զառիթափ (աբրազիոն) և ցածրատափարակ (կուտակումային)։

Աուքսոքրոմների ձևավորման առաջնահերթ գործոնը ալեբախումն է, որի քայքայիչ գործունեությամբ ծովն «Ընթանում է» դեպի ցամաք՝ իր մեջ առնելով արդեն մշակված ստորջըրյա լանջը։ Աուքսոքրոմների ձևը սերտորեն կապված է տեղանքի երկրաբանական կառուցվածքի և գետերի գործունեության հետ։ Աուքսոքրոմները լինում է երկայնակի, լայնակի, շեղ և չեզոք։ Երկայնակի աուքսոքրոմները ձգվում է ծալքերի տարածմանը զուգահեռ, լայնակիի դեպքում ծալքերն ուղղահայաց են ափագծին։ Շեղ Աուքսոքրոմներերը կազմում են որոշ անկյուն, իսկ չեզոքները հատուկ են սեղանաձև երկրներին, որտեղ շերտերն ունեն հորիզոնական տեղադրում։

Աուքսոքրոմներերի պատկերը փոփոխվում է ծովի մակերևույթի դարավոր տատանումներից։ Ծովը գետահովիտներով թափանցելով ցամաքի խորքը, ըստ լանջի թեքության առաջացնում է տարբեր խորության և երկարության խորշեր, կղզիներ։ Խորասուզվող աուքսոքրոմներերին բնորոշ են ռիսաները, ֆյորդերը, շխերները, էստուարները։ Բարձրացող աուքսոքրոմները բավական միապաղաղ է, դելտային բերվածքները նստում են ափագծից հեռու, ծովախորշերն անջատվում են ցամաքալեզվակներով և ավազաթմբերով, առաջ են գալիս ծովալճակներ։

Հայկական բարձրավանդակի լճերի (Սևան, Վան, Ուրմիա) Աուքսոքրոմներերին դիտվում են աուքսոքրոմների աբրազիոն և կուտս Այումային տիպեր։

Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից։ CC-BY-SA-icon-80x15.png