Եբրայական այբուբեն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից

Եբրայական այբուբենը կամ հրեական գիրը բաղկացած է արամեական ծագում ունեցող 22 տառերից, որոնք հայտնի են նաև «քառակուսի գիր» անունով։ Գործածվում է եբրայերենում, իդիշում և հրեական այլ լեզուներում։ Ինչպեսև սեմական լեզուների մեծամասնության գիրը, եբրայական գրի ուղղությունն աջից ձախ է։ Արդյունքում եբրայերեն գրքերը սկսվում են այնտեղ, որտեղ այլ լեզուներով գրվածներն ավարտվում են։

Այբուբեն[խմբագրել]

Եբրայական գիրը բաղաձայնային է՝ տառերը մեծ մասամբ նշում են բաղաձայն հնչյունները, նաև այն ձայնավորները, որոնք հին եբրայերենում երկար էին։ Եբրայերեն տառերը չեն բաժանվում մեծատառերի ու փոքրատառերի, սակայն մեծապես տարբերվում են տպագիր ու ձեռագիր տառերը։ Տառերն ունեն նաև թվային արժեք։ Հին եբրայերենի հետ համեմատած՝ տառերի հնչյունական որակն արդի եբրայերենում կրել է որոշ փոփոխություններ, քանի որ արդի եբրայերենն ամբողջությամբ չի պահպանել հին եբրայերենի հնչյունական համակարգը։

Ձայնավորներ[խմբագրել]

Եբրայերենի մնացած ձայնավորները նշվում են կետերից ու գծիկներից կազմված հատուկ նշաններով՝ ձայնանիշերով (եբրայերեն՝ նեկուդոթ), որոնք, բացի մեկից, դրվում են տառի տակ և ընթերցվում նրանից հետո։ Ձայնանիշերով գրությունը կոչվում է ձայնավորված գրություն։ Այս գրությամբ, որպես կանոն, տպվում են բանաստեղծական ժողովածուները, կրոնական ու մանկական գրքերը, եբրայերեն լեզվի ուսումնական ձեռնարկներն ու բառարանները։ Այդուհանդերձ, տեքստերի մեծ մասը ձայնանիշեր չունի, իսկ այսպիսի գրությունը կոչվում է չձայնավորված։

Տառերի անուններն ու արտասանությունը[խմբագրել]

Ստորև բերված աղյուսակում ներկայացվում են տառերի անվանումները՝ ըստ արդի եբրայերենում ընդունված արտասանության (թեև հին եբրայերենում տառերի անվանումներն էապես չեն տարբերվում արդի եբրայերենում ընդունված ձևերից), ինչպես նաև տառերի արտասանությունը հին եբրայերենում և արդի եբրայերենում։ Աղյուսակից հետո բերված են ծանոթագրություններ, որոնցում բացատրվում են տառերի արտասանական առանձնահատկությունները հին եբրայերենում։


{{{1}}}

Տառը Անունը Արտասանությունը
(հին եբրայերենում) (արդի եբրայերենում)
א Ա՛լեֆ [1] -, ’
ב Բեթ (վեթ) վ վ
בּ բ բ
ג Գի՛մել ղ գ
גּ գ
ד Դա՛լեթ դ[2] դ
דּ դ
ה Հե հ հ
ו Վավ վ (օ, ու) վ (օ, ու)
ז Զա՛յին զ զ
ח Խեթ խ[3] խ
ט Տեթ տ[4] տ
י Յոդ (յուդ) յ (ի, է) յ (ի, է)
כ Կաֆ (խաֆ) խ խ
כּ կ կ
ל Լա՛մեդ լ լ
מ Մեմ մ մ
נ Նուն ն ն
ס Սա՛մեխ ս ս
ע Ա՛յին [5] -
פ Պե (ֆե) ֆ ֆ
פּ պ պ
צ Ցա՛դի ց[6] ց
ק Կոֆ կ[7] կ
ר Ղեշ ղ ղ
שׁ Շին (սին) շ շ
שׂ ս ս
ת Տավ թ[8] տ, թ
תּ տ

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

  1. Պատկանում է կոկորդային հնչյունների խմբին։ Հին եբրայերենում այն նշում էր սեմական լեզուներին բնորոշ կոկորդային հնչյուն` այսպես կոչված «կոկորդային պայթյունը»։ Արդի եբրայերենում կոկորդային պայթյունը մասամբ վերականգնվում է բառամիջում` բաղաձայնի ու ձայնավորի միջև` առաջացնելով խոսքային հոսքի ընդհատում։
  2. Հին եբրայերենում սա միջատամնային դ էր, ինչպես անգլերեն th հնչյունը this բառում։
  3. Հին եբրայերենում սա կոկորդային հ էր, որը մոտ է հայերեն խ–ին։
  4. Հին եբրայերենում սա կոշտ տ էր և ուղեկցվում էր կոկորդային հնչյունով, այսինքն` տ–ի արտասանության ժամանակ ըմպանը նեղանում էր։
  5. Պատկանում է կոկորդային հնչյունների խմբին։ Հին եբրայերենում այն արտահայտում էր սեմական լեզուներին բնորոշ կոկորդային խոր հնչյուն, որն արդի եբրայերենում չի պահպանվել և հանդիպում է միայն եբրայախոս արաբների և արաբական երկրներից ներգաղթած հրեաների խոսքում։
  6. Հին եբրայերենում սա կոկորդային հնչյունով ուղեկցվող ս կամ ց էր, այսինքն` արտասանության ժամանակ ըմպանը նեղանում էր։
  7. Հին եբրայերենում սա կոկորդային հնչյունով ուղեկցվող կ էր, հնչում էր մոտավորապես ինչպես կղ, այսինքն` կ–ի արտասանության ժամանակ ըմպանը նեղանում էր։
  8. Հին եբրայերենում սա միջատամնային թ էր, ինչպես անգլերեն th հնչյունը thing բառում։

Աղբյուրներ[խմբագրել]

  1. Արման Հակոբյան (2003)։ Արդի եբրայերեն։ Երևան: «Զանգակ-97»։ ISBN 99930-2-712-x։ 
  2. Томас О. Ламбдин։ թարգմանել է՝ Яков Эйделькинд-ը (2000)։ խմբ․ Михаил Селезнев: Учебник древнееврейского языка։ Մոսկվա: Российское Библейское общество։ ISBN 5855241033։ 
  3. «Omniglot»։ http://www.omniglot.com/writing/hebrew.htm։ 

Տես նաև[խմբագրել]