Առաքելոց վանք

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Nuvola single chevron right.svg Անվան այլ գործածումների համար տես՝ Առաքելոց վանք (այլ կիրառումներ)
Առաքելոց վանք
Առաքելոց վանքը

##Առաքելոց վանք (Հայաստան)
Set01-church1.svg
Հիմնական տեղեկություններ
Տեղագրություն Հայաստան Հայաստան Տավուշի մարզ, Կիրանց գյուղից 3 կմ հարավ-արևմուտք
Կոորդինատներ 41°02′01.96″ հս. լ. 45°03′57.61″ ավ. ե. / 41.033878, 45.06600441°02′01.96″ հս. լ. 45°03′57.61″ ավ. ե. / 41.033878, 45.066004
Թեմ Գուգարաց
Տարածք Հայաստան
Մարզ Տավուշի մարզ
Հոգևոր կարգավիճակ Կանգուն
Ներկա վիճակ Չգործող
Ճարտարապետական նկարագրություն
Ճարտարապ. ոճ Հայկական
Կառուցման ավարտ 13-րդ դար
Commons-logo.svg Վիքիպահեստում

Առաքելոց վանք, Հայ առաքելական եկեղեցու վանքային համալիր Հայաստանի Տավուշի մարզի Կիրանց (Գետաշեն) գյուղից 3 կմ արևմուտք, անտառապատ լեռների լանջերին։

Պատմություն[խմբագրել]

Ավերված գյուղատեղեր ու բնակատեղեր շատ կան Աղստևի հովտում. դրանք պատկանում են մեր պատմության ամենատարբեր ժամանակաշրջաններին։ Այդպիսի խոշոր բնակավայրերից են Առաքելոց վանքը և գյուղատեղն՝ իր հոգևոր ու աշխարհիկ բազմաթիվ շինություններով։ Դրանք գտնվում են Կիրանց (Գետաշեն)գյուղից 3 կմ արևմուտք, անտառապատ լեռների լանջերին։ Միջնադարում այս ձորը և լեռնալանջերը խիտ էին բնակեցված։ Այդ են հաստատում մի շարք բնակավայրերի, ճարտարապետական կոթողների, կամուրջների, կարավանատների և այլ կառուցվածքների բազմաթիվ մնացորդները։ Կայեն գավառի այս շրջանը իր աշխարհագրական հարմար դիրքով յուրահատուկ դարպաս էր հարևան երկրների՝ Վրաստանի և Աղվանքի առևտրական ճանապարհների համար, որոնցով այդ երկրները կապվում էին կենտրոնական Հայաստանի տնտեսական, քաղաքական ու մշակութային կենտրոնների հետ։ Մատենագիտական հիշատակություններ չեն պահպանվել այս նշանավոր բնակավայրերի ու ճարտարապետական կոթողների մասին։ Դրանց պատմական կյանքի միակ վկաները վիմական արձանագրություններն են։ Առաքելոց վանք-ամրոցի պարսպապատ տարածքում և նրա շրջակայքում պահպանվել են մի շարք հուշարձաններ։

Ճարտարապետություն[խմբագրել]

Կազմված է երկու եկեղեցիներից, փոքրը պատկանում է միանավ բազիլիկ տեսակին իսկ մեծը՝ գմբեթավոր սրահ տիպին։ Մոտավորապես 80 մ ներքև գտնվում է քարվանսարա։ Երկու կմ հյուսիս-արևելք գտնվում է Խնձորուտ փոքր եկեղեցին։

Գլխավոր եկեղեցի[խմբագրել]

Գյխավոր եկեղեցին գտնվում է հյուսիս-արևմտյան կողմում, նրա հյուսիսային պատը միաժամանակ պարսպի մի մասն էր կազմում։ Գմբեթավոր դահլիճով, ուղղանկյուն հատակագծով շինություն է, որի գմբեթը կառուցված է երկայնական երկու պատին կից որմնամույթերն իրար միացնող չորս կամարների վրա։ Միակ դուռը արևմտյան կողմից է՝ ժամատնից։ Եկեղեցին կառուցված է կանաչավուն քարերից։ Դրսից պատերը սրբատաշ են, ներսից՝ կոպտատաշ, կրաշաղախով սվաղված, պահպանվել են որմնանկարների մնացորդները։ Համեմատաբար լավ են պահպանվել եկեղեցու բեմի պատի մարդկանց դիմանկարների հետքերը։

Գավիթ[խմբագրել]

Գավիթը կամ Ժամատունը Առաքելոց վանքի առավել կարևոր և միջնադարյան հայ ճարտարապետության ուշագրավ հուշարձաններից մեկն է։ Քառակուսի հատակագծով առանց սյուների, կամարածածկ շինություն է, եզակի է իր յուրահատուկ հորինվածքով։ Ծածկը կառուցվել է փոխադարձաբար հատվող երկու զույգ կամարների վրա։ Մի ծայրում հենարան են ծառայում որմնապատերը, իսկ մյուսում՝ գեղեցիկ ձևավորված և խնամքով պատրաստված պահունակները։ Ծածկի համակարգում ամենահետաքրքիրը այն է, որ սկսվում է չորս կամարներն իրար հետ հատվելուց առաջացած քառակուսու վրա։ ժողովրդական գլխատների հազարաշեն կոչվող ծածկից տարբերվում է նրանով, որ փայտյա գերանների փոխարեն օգտագործել են մշակված և գերանների ձև տված քարե հեծաններ։ Գավթի հարավային դռան ճակատակալ կիսակլոր բարավորի վրա Ստեփան գծողի ձեռքով փորագրված է նվիրատվական արձանագրություն, որում հիշատակվում է Խաչենիսենց Գրիգորի անունը։

Զանգակատուն[խմբագրել]

Զանգակատունը կիսավեր, քառակուսի հատակագծով, թաղակապ ծածկ ունեցող շինություն է, կից է գավթի հարավ–արևմտյան անկյանը։ Պահպանվել են որմնասյուներն ու կամարները։ Հարավ-արևմտյան որմնասյան վրա փորագրված են նվիրատվական արձանագրություններ։

Երկրորդ եկեղեցի[խմբագրել]

Երկրորդ եկեղեցին գտնվում է ամրոցի գլխավոր մուտքից հարավ, արևելյան պարսպին կից։ Փոքր, միանավ բազիլիկ տիպի թաղածածկ և երկթեք կտուր ունեցող շինություն է։ Նրանից մի քանի մետր հարավ, ընդարձակ շինության ավերակներ են։ Ենթադրվում է, որ դա եղել է Առաքելոց վանքի սեղանատուն-խոհանոցը։ Մի ուրիշ շինություն ծառայել է որպես ընդունարան-դահլիճ։

Այլ կառույցներ[խմբագրել]

Վանքի պարիսպը շրչափակում է մի մեծ ժայռ, որի վրա տեղադրված են վանքի կառուցվածքները։ Կանգուն են հյուսիսային և արևմտքւսն հատվածների մի մասը 4 աշտարակներով և երեք դարպասներից երկուսը։

Առաքելոց վանքի շրջակայքում պահպանվել են մի շարք շինություններ, որոնք վկայում են, որ այստեղ XII - XIII դդ. աշխույժ կյանքով է ապրել Սահկանաբերդի գավառի բնակավայրերից մեկը։ Այստեղ պահպանված Սրանոցի կամուրջը, կարավանատան և մաքսատան շենքերը ապացուցում են, որ այս բնակավայրը անցյալում եղել է բանուկ ճանապարհների հանգույցի վրա հիմնադրված գյուղաքաղաք։ Առաքելոց ավանն իր բազմաթիվ հոգևոր և աշխարհիկ կառուցվածքներով ծաղկման է հասել XIII դարի վերջին։ Այդ են հաստատում Առաքելոց վանքից 2 կմ արևելք, Կիրանց գետակի երկու ափերին տարածված հին Կունեն գյուղատեղի ավերակները, դեռևս կանգուն եկեղեցիները և նրանց շուրջը տարածված ընդարձակ գերեզմանոցը՝ XIV– - XVII ղդ, տապանաքարերով ու խաչքարերով։ Հին Կունեն գյուղատեղում պահպանվել են հինգ եկեղեցական շինությունները (2-ը կանգուն են, իսկ 3-ի միայն պատերն են մնացել), բաղնիքի և բազմաթիվ բնակելի տների մնացորդները։ Կանգուն մնացած եկեղեցիները կառուցել են Մելիք Շահնազար և Խան-Զադե, Ավետիս և Մլքան ամուսինները։ Ոճական առանձնահատկություններով հիշեցնում են XVII - XVIII դդ. թաղակապ եկեղեցիներին։ Գյուղատեղից ոչ հեռու գերեզմանոցներ են. մեկը Աստվածածին եկեղեցու մոտ, մյուսը՝ նրանից 50 մ արևելք, Կիրանց գետի աջ ափին։ Պահպանվել են տապանաքարեր և բազմաթիվ քանդակազարդ խաչքարեր։

Արտաքին հղումներ[խմբագրել]

Գրականություն[խմբագրել]

  • Ի.Բ. Էլլարյան // Աղստևի հովտի պատմության և կուլտուրայի հուշարձաններ // Երևան: Հայաստան, 1980. — 62-65. — 62-65. — 154 էջ.