Ալեքսանդր Հարությունյան

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Ալեքսանդր Հարությունյան
Ալեքսանդր Հարությունյան.jpg
ԱԱՀ՝ Ալեքսանդր Հարությունյան
Բնագիր
ԱԱՀ՝
Ալեքսանդր Գրիգորի Հարությունյան
Ծննդյան օր՝ Սեպտեմբերի 23, 1920
Ծննդավայր՝ Երևան (Հայաստան)
Վախճանի օր՝ Մարտի 28, 2012
Վախճանի վայր՝ Երևան (Հայաստան)

Ալեքսանդր Գրիգորի Հարությունյանը (ծն. 23 սեպտեմբեր, 1920, Երևան - մարտի 28, 2012, Երևան) Սովետական և հայ կոմպոզիտոր և դաշնակահար, Երևանի պետական կոնսերվատորիայի պրոֆեսոր (1977), աշխարհահռչակ հատկապես իր շեփորի կոնցերտով, որը Նյու Յորք Թայմսը նկարագրել է որպես հնչեղ։ [1] Նա պարգևատրվել է Ստալինի մրցանակով (1949) և Հայաստանի Պետական մրցանակով (1970), ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստ (1970) և Հայաստանի ժողովրդական արտիստ (1964), Արամ Խաչատրյան պատվավոր մրցանակի դափնեկիր։ (1986),[2] "Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոց" և "Խորենացի" Հայկական մեդալներ, "Ալեքսանդրովի" ոսկե մեդալ (1976), Օրֆեյ մրցանակով (Կենտուկի, ԱՄՆ)[3] և "Սուրբ Սահակ և Սուրբ Մեսրոպ" եկեղեցական պարգև , Էջմիածին (2004)։

Կենսագրություն[խմբագրել]

Հարությունյանը ծնվել է Երևանում Գրիգոր և Ելեոնորա Հարությունյանների ընտանիքում։ Նրա հայրը զինվորական էր։ Վաղ հասակում Ալեքսանդրը հանդիպում է հռչակավոր կոմպոզիտոր Ալեքսանդր Սպենդիարյանի հետ։ 1927թ. Հարությունյանը դառնում է Երևանի պետական կոնսերվատորիայի մանկական խմբի անդամ, ապա, տասնչորս տարեկանում նրան թույլատրում են ուսանել կոնսերվատորիայի ստուդիայում՝ Օ. Բաբասյան (դաշնամուր) և Ս. Բարխուդարյան և Վ Տալյան (կոմպոզիցիա)։ Նա ավարտում է Երևանի երաժշտական կոնսերվատորիան Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի նախօրեին։ Ալեքսանդր Հարությունյանը 1941 թ-ին ավարտել է Երևանի կոնսերվատորիայի ստեղծագործական և դաշնամուրի բաժինները, 1946–48 թթ-ին կատարելագործվել է Մոսկվայի Հայ մշակույթի տան ստուդիայում։ 1954–91 թթ-ին եղել է Հայֆիլհարմոնիայի գեղարվեստական ղեկավար։ 1970–2008 թթ-ին դասավանդել է Երևանի կոնսերվատորիայում (1977 թ-ից՝ պրոֆեսոր)։ Ալեքսանդր Հարությունյանը Սովետական Միության և Հայաստանի հանրապետության կոմպոզիտորների միությունների անդամ էր։

1948թ. Հայրենիք կանտատի համար նա պարգևատրվել է Ստալինյան մրցանակով, որի վերջին հատվածը գրել էր դեռ Մոսկվայի կոնսերվատորիայի ուսանող եղած ժամանակ։ Առաջին անգամ այն կատարեց ԽՍՀՄ Ռադիոյի երգչախումբը և նվագախումբը 1948թ. նոյեմբերին։ 1949թ. Հարությունյանը գրում է «Տոնական նախերգանք»ը, որը առաջին անգամ կատարվում է Լենինգրադի ֆիլհարմոնիկի մեծ դահլիճում, Եվգենի Մռավինսկու ղեկավարությամբ։ Մոսկվայի երաժշտական կոնգրեսի ընթացքում Արամ Խաչատրյանը ներկայացնում է նրան որպես խոստումնալից սովետական կոմպոզիտոր։ [4] Նա շարունակում է իր ստեղծագործությունների հաղթական երթը հայրենիքում և արտերկրում, որոնցից շատերի համար ոգեշնչման աղբյուր էին հանդիսանում հայկական երաժշտության ազգագարական ավանդույթները։ Հարությունյանի առաջին ծավալուն երկերից են «Հանդիսավոր ձոն և քայլերգ»-ը սիմֆոնիկ նվագախմբի համար և Դաշնամուրի կոնցերտը։ 1940–50-ական թվականներին նրա ստեղծած խոշոր կտավի ստեղծագործություններից են «Հայրենիք» կանտատը, որտեղ սերտորեն միահյուսված են ազգային դասական երաժշտությունը և գեղջկական ու գուսանական երգը, «Տոնական նախերգանքը»՝ նվագախմբի, Կոնցերտը՝ շեփորի և նվագախմբի, «Հայկական ռապսոդիան» (համահեղինակ՝ Առնո Բաբաջանյան)՝ երկու դաշնամուրի, «Մեր հին երգերը» ռապսոդիան՝ դաշնամուրի և նվագախմբի համար, «Հայաստանի պարերը» սիմֆոնիկ սյուիտը և այլն։ Դրամատիզմով հագեցած «Ասք հայ ժողովրդի մասին» քառամաս վոկալ-սիմֆոնիկ պոեմը ժամանակակից հայ երաժշտության արժեքավոր ձեռքբերումներից է։ Հայկական սիմֆոնիզմի զարգացման համար կարևոր նշանակություն է ունեցել Հարությունյանի մոնումենտալ և դրամատիզմով հագեցած Սիմֆոնիան։ Նրա գործերը կատարել են Եվգենի Մռավինսկին, Վալերի Գերգիևը, Օհան Դուրյանը և այլք։ «Սայաթ-Նովա» քնարական-դրամատիկական օպերայում հեղինակն ստեղծագործաբար օգտագործել է մեծ աշուղի մի քանի երգ։ Օպերային բնորոշ են գունագեղ զանգվածային տեսարանները, երաժշտական լեզվի պարզությունը։ Փոքր կտավի երկերից են «Հայրենիքիս հետ» (ըստ Հովհաննես Թումանյանի) երգ-կանտատը, «Հուշարձան մայրիկիս» (ըստ Հովհաննես Շիրազի) վոկալ շարքը, դաշնամուրային մանրանվագներ և այլն։ Հարությունյանի ստեղծագործության մեջ առանձնանում են կոնցերտները. գրել է 13 կոնցերտ՝ տարբեր գործիքների (դաշնամուր, գալարափող, տուբա, տրոմբոն, ֆլեյտա և այլն) համար։ Լավագույն գործերից են նաև Սիմֆոնիան՝ երգչախմբի և հարվածային գործիքների, Սիմֆոնիետը՝ լարային նվագախմբի, Թեմա և վարիացիաները՝ շեփորի ու նվագախմբի, Պոեմ՝ թավջութակի և նվագախմբի, Սյուիտը՝ ջութակի, կլառնետի և դաշնամուրի, «Քարավան» պիեսը՝ կլառնետի և էստրադային նվագախմբի համար, գործիքային սոնատները և այլն։ Գրել է նաև խմբերգեր, երգեր։ 1988 թ-ին կոմպոզիտորն ստեղծել է հանրահայտ Ջութակի կոնցերտը՝ նվիրված Սպիտակի երկրաշարժին։ Նրա ստեղծագործություններին բնորոշ են մեղեդայնությունը, ճկուն և յուրահատուկ ռիթմը, ազգային վառ կոլորիտը, կառուցվածքի հստակությունը, ինքնատիպ արտահայտչամիջոցները։ Հարությունյանը գրել է երաժշտություն թատրոնի և կինոյի [«Ուրվականները հեռանում են լեռներից» (1955 թ.), «Սիրտն է երգում» (համահեղինակ՝ Կոնստանտին Օրբելյան, 1956 թ.), «Իմ ընկերոջ մասին» (1958 թ.), «Նահապետ» (1977 թ.), բոլորը՝ Հայֆիլմ] համար։ Հարությունյանն արժանացել է ԽՍՀՄ (1949 թ.), ՀՀ (1973 թ.), Պետական, ՀԽՍՀ մշակույթի նախարարության Արամ Խաչատրյանի անվան (1986 թ.) մրցանակների, Ալեքսանդր Ալեքսանդրովի անվան Ոսկե մեդալի (1977 թ., Ռուսաստան), «Օրփեոս» դիպլոմի (1983 թ., ԱՄՆ), ՀՀ Մովսես Խորենացու մեդալի (1998 թ.) և ՀՀ Սբ Մեսրոպ Մաշտոցի (2001 թ.), Հայ եկեղեցու Սբ Սահակ – Սբ Մեսրոպի (2004 թ.) շքանշանների, «Կոմիտաս» հուշամեդալի (2008 թ.)։ Գրել է «Հուշեր» (2000 թ.) գիրքը։

Ստեղծագործություններ[խմբագրել]

  • 1948թ «Հայրենիք» կանտատ
  • 1949թ «Տոնական նախերգանք»
  • 1950թ «Շեփորի կոնցերտ»
  • 1950թ «Հայկական ռապսոդիա»
  • 1951թ Դաշնամուրի և սիմֆոնիկ նվագախմբի կոնցերտ
  • 1957թ Սիմֆոնիա
  • 1961թ «Ասք հայ ժողովրդի մասին» վոկալ-սիմֆ. պոեմ
  • 1966թ Սիմֆոնիետ
  • 1968թ «Սայաթ-Նովա» օպերա
  • 1969թ «Հայրենիքիս հետ» երգ-կանտատ (Հ. Թումանյանի տեքստերով)
  • 1969թ «Հուշարձան մայրիկիս» վոկալ շարք (Հ. Շիրազի տեքստերով)
  • 1974թ «Թեմա և վարիացիաներ շեփորի և նվագախմբի համար»
  • 1974թ Թավջութակի և նվագախմբի պոեմ
  • 1986թ «Սասունցիների պարը»
  • 1989թ Ջութակի և կամերային նվագախմբի կոնցերտ
  • 1990թ Շեփորի և նվագախմբի ռապսոդիա
  • 1991թ Տրոմբոնի և նվագախմբի կոնցերտ
  • 1992թ Տուբայի և նվագախմբի կոնցերտ
  • 1998թ Սյուիտ հոբոյի, եղջերափողի և դաշնամուրի համար

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]