Կլիմաքս (էկոլոգիա)

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
(Վերահղված է Կլիմաքսից)

Կլիմաքս, էկոլոգիայում և գեոբոտանիկայում էկոհամակարգերի վերջնական, հարաբերական կայուն վիճակն է, որն առաջանում է հերթափոխության կամ սուկցեսիայի արդյունքում և որը զգալի չափով համապատասխանում է տվյալ միջավայրի էկոլոգիական պայմաններին։ Կլիմաքսը կախված է կլիմայական գործոններից, հողերի առանձնահատկություններից և մարդու բնության վրա ազդեցությունից։ Կլիմաքսային համակեցությունը տեսականորեն կարող է պահպանել իր գոյությունը անորոշ ժամանակահատվածում, նրա ներքին բոլոր բաղկացուցիչները հավասարակշռված են միմյանց հետ և այն հավասարակշռության մեջ է գտնվում ֆիզիկական միջավայրի հետ։ Դաշտային միջավայրում չափազանց բարդ է առանձնացնել կայուն կլիմաքսային համակեցություն։ Սովորաբար կարելի է միայն նկատել, որ սուկցեսիայի արագությունը նվազում է մինչև որոշակի մակարդակ, որից հետո որևէ այլ փոփոխություն տեղի չի ունենում։ Տարբեր համակեցություններում կլիմաքսային փուլին հասնելու ժամանակահատվածը տարբեր է։ Հաճախ կայունության հասնելու համար անհրաժեշտ է 100-300 տարի, սակայն տարերային աղետների առաջացման հավանականությունը այնքան բարձր է, որ սուկցեսիան կարող է երբեք չավարտվել։ Եթե հաշվի առնենք, որ հյուսիսային բարեխառն գոտու անտառային համակեցությունների, ինչպես նաև արևադարձային գոտիների վերականգնումը վերջին սառցե դարաշրջանից հետո մինչև հիմա շարունակվում է, ապա հարց է առաջանում արդյո±ք կլիմաքսային բուսականությունը տեսություն չէ։

Կլիմաքսի հիմնադրույթը[խմբագրել]

Կլիմաքսի հիմնադրույթը ունի ծավալուն պատմություն։ Սուկցեսիայի առաջին հետազոտողներից մեկը` Ֆեդերիկ Կլեմենտսը , հակված էր մոնոկլիմաքսի (моноклимакса) տեսությանը և պնդում էր, որ յուրաքանչյուր կլիմայական գոտում գոյություն ունի միայն մեկ իրական կլիմաքս։ Սրա առաջացմանն են ուղղված բոլոր մյուս սուկցեսիաները։ Ի վերջո բազմաթիվ էկոլոգներ, այդ թվում Թենսլին, հերքեցին այս տեսությունը և առաջարկվեց պոլիկլիմաքսի տեսությունը։ Համաձայն այս գաղափարախոսության` կլիմաքսը որոշակի տարածքում կարող է որոշվել մեկ կամ մի քանի գործոններով` կլիմա, հողաշերտի պայմաններ, տեղագրություն (տոպոգրաֆիա), հրդեհներ և այլն, այդ իսկ պատճառով էլ մեկ կլիմաքսային գոտում հնարավոր է կլիմաքսի յուրահատուկ տեսակների բազմության գոյություն։

Դասակարգումը[խմբագրել]

Համակեցության կլիմաքսային վիճակը տարբեր հեղինակների կողմից տարբեր ձևերով են ստորաբաժանվում։ Օրինակ Թենսլին առաջարկում էր դասակարգումը կատարել ըստ զսպողականության (сдерживающего ) գործոնի հետևյալ կերպ.

  • էդաֆիկ
  • ֆիզիոգրաֆիկ
  • բիոտիկ

Ռազումովսկին առաջինն էր ով մշակեց սուկցեսիայի մասին պատկերացումները և առաջարկեց կլիմաքսը դասակարգել այսպես.

  • ռեցիդիվ. առաջանում է միևնույն խախտումների կրկնման հետևանքով, որը պատճառ է դառնում բնակավայրի մեկ կամ մի քանի փուլ նահանջելուն` արդեն անցած հերթափոխության ճանապարհով
  • ռետարդացիոն. սա չափազանց դանդաղեցված հերթափոխի արդյունք է, որը տեղի է ունենում համակեցությանը չխափանող գործոնների անընդհատ ազդեցության արդյունքում
  • դիասպորիկ. Ի տարբերություն նախորդ երկուսի` կապված չէ համակեցության և բնակության միջավայրի վրա արտաքին գործոնների ուղղակի ազդեցությամբ։

Գրականություն[խմբագրել]

  • Вторичные сукцессии и климаксовые сообщества. Подвижное равновесие