Jump to content

Candida albicans

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Candida albicans
Սնկերի տեսակներ Խմբագրել Wikidata
տաքսոն Խմբագրել Wikidata
Միջազգային գիտական անվանումCandida albicans Խմբագրել Wikidata
Taxon rankտեսակ Խմբագրել Wikidata
Parent taxon• Saccharomycetes
 • Debaryomycetaceae
  • Կանդիդա Խմբագրել Wikidata
Has basionymOidium albicans Խմբագրել Wikidata
Taxon author citation(C.P.Robin) Berkhout Խմբագրել Wikidata

Candida albicans, օպորտունիստական ախտածին խմորասունկ[1], որը մարդու աղիքային միկրոֆլորայի բնակիչներից է։ Այն կարող է գոյատևել նաև մարդու մարմնից դուրս[2][3]: Առողջ մեծահասակների 40–60%-ի մոտ այն հայտնաբերվում է ստամոքսաղիքային ուղում և բերանի խոռոչում[4][5]: Սովորաբար կոմենսալ օրգանիզմ է՝ չի վնասում տիրոջը, սակայն տարբեր պայմաններում կարող է դառնալ ախտածին՝ իմունային անբավարարություն ունեցող անձանց մոտ[5][6]: Այն Candida ցեղի այն սակավաթիվ տեսակներից է, որոնք առաջացնում են մարդու կանդիդոզ վարակը, ինչը սնկի խթանված աճի հետևանք է[5][6]: Կանդիդոզը հաճախ նկատվում է ՄԻԱՎ-ով վարակված բուժառուների մոտ[7]: C. albicans-ը սնկային վարակների ամենատարածված տեսակն է, որը ամենուրեք է՝ ձևավորված կամ մշտական ներպատվաստված բժշկական սարքերի, մարդկային հյուսվածքների վրա[8][9]: C. albicans, C. tropicalis, C. parapsilosis և C. glabrata տեսակները միասին պատասխանատու են մարդկանց մոտ կանդիդոզի բոլոր դեպքերի 50–90%-ի համար[6][10][11]: C. albicans-ով պայմանավորված համակարգային կանդիդոզով հիվանդների մոտ գրանցվել է 40% մահացություն[12]: Ըստ որոշ գնահատականների՝ հիվանդանոցներում ձեռք բերված ինվազիվ կանդիդոզը ԱՄՆ-ում տարեկան 2,800-ից մինչև 11,200 մահվան դեպքեր պատճառ է դառնում[10]:

C. albicans-ը հաճախ օգտագործվում է որպես կենսաբանական մոդել սնկային ախտածինների հետազոտման համար[13]: Այն սովորաբար անվանում են դիմորֆ՝ երկձև սունկ, քանի որ այն աճում է և՛ որպես խմորասունկ, և՛ որպես թելանման բջիջ։ Այնուամենայնիվ, այն ունի մի քանի տարբեր մորֆոլոգիական ֆենոտիպեր, որոնցից են անթափանց, աղեստամոքսային ուղու և կեղծ հիֆային ձևերը[14][15]: Երկար ժամանակ C. albicans-ը համարվում էր դիպլոիդ օրգանիզմ՝ առանց հապլոիդ փուլի։ Սակայն դա այդպես չէ։ Հապլոիդ փուլից բացի, C. albicans-ը կարող է գոյություն ունենալ նաև տետրապլոիդ փուլում։ Վերջինս ձևավորվում է, երբ դիպլոիդ C. albicans բջիջները կրկնապատկվում են, երբ նրանք անթափանց ձևում են[16]: Դիպլոիդ գենոմի չափը մոտավորապես 29 Մբ է, և սպիտակուց կոդավորող գեների մինչև 70%-ը դեռևս բնութագրված չէ[17]: C. albicans-ը հեշտությամբ մշակվում է լաբորատորիայում և կարող է ուսումնասիրվել ինչպես փորձանոթում (լատիներեն՝ in vivo), այնպես էլ փորձանոթից դուրս (լատիներեն՝ in vitro): Կախված սննդամիջավայրից՝ կարող են իրականացվել տարբեր հետազոտություններ, քանի որ միջավայրն ազդում է սնկի մորֆոլոգիական վիճակի վրա։ Սննդամիջավայրի հատուկ տեսակ է «CHROMagar Candida»-ն, որն օգտագործվում է Candida-ի տարբեր տեսակների նույնականացման համար[18][19]:

Ստուգաբանություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

«Candida albicans» անվանումը կարող է դիտվել որպես նույնաբանություն։ «Candida»-ն առաջացել է լատիներեն candidus բառից, որը նշանակում է «փայլուն սպիտակ»։ «Albicans»-ն իր հերթին լատիներեն albicō բառի ներկա ձևն է, որը նշանակում է «սպիտակող» կամ «սպիտակ դարձող»։

Այն հաճախ կարճ անվանում են կաթնախտ (անգլ.՝ thrush), կանդիդոզ կամ կանդիդա: Ավելի քան հարյուր հոմանիշներ են օգտագործվել C. albicans-ը նկարագրելու համար[20][21]: Candida ցեղի շրջանակներում նկարագրվել է ավելի քան 200 տեսակ։ Կաթնախտի մասին ամենահին հիշատակումը, որն ամենայն հավանականությամբ հարուցված է եղել C. albicans-ի կողմից, թվագրվել է մ.թ.ա. 400 թվականին՝ Հիպոկրատի «Համաճարակների մասին» (անգլ.՝ Of the Epidemics) աշխատության մեջ, որտեղ նկարագրվում է բերանի խոռոչի կանդիդոզը[20][22]:

Գենոմ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Candida albicans-ը երևում է Գրամի ներկման և մանրադիտակի միջոցով։ Ուշադրություն դարձրեք հիֆերին և քլամիդոսպորներին, որոնք 2–4 մկմ տրամագծով են։
Candida albicans-ը աճում է Սաբուրո ագարի վրա

C. albicans-ի գենոմի հապլոիդ չափը մոտ 16 Մբ է (դիպլոիդ փուլում՝ 28 Մբ) և բաղկացած է 8 զույգ քրոմոսոմներից, դրանք են՝ chr1A, chr2A, chr3A, chr4A, chr5A, chr6A, chr7A և chrRA: Երկրորդ հավաքածուն, քանի որ C. albicans-ը դիպլոիդ է ունի նույն անվանումները, սակայն վերջում «B» տառով՝ chr1B, chr2B, ... և chrRB: Ամբողջ գենոմը պարունակում է 6,198 բաց ընթերցման շրջանակներ (ORF), որոնց 70%-ը դեռևս բնութագրված չէ։ C. albicans-ը առաջին սնկերից մեկն է, որի գենոմն ամբողջությամբ սեքվենավորվել՝ հաջորդականությունը որոշվել է (լատիներեն՝ Saccharomyces cerevisiae-ից և լատիներեն՝ Schizosaccharomyces pombe-ից հետո)[7][17]: Բոլոր բաց ընթերցման շրջանակները (ORFs) հասանելի են նաև ադապտացված վեկտորներում։ Բացի այս ORF-երի հավաքածուից, գոյություն ունի նաև GRACE (գենի փոխարինում և պայմանական էքսպրեսիա) խումբը՝ C. albicans-ի գենոմի կենսական կարևորության գեներն ուսումնասիրելու համար[23][24]: Հետազոտությունների համար ամենահաճախ օգտագործվող շտամներն են WO-1-ը և SC5314-ը։ WO-1 շտամը հայտնի է «սպիտակ-անթափանց» ձևերի միջև բարձր հաճախականությամբ անցումներով, իսկ SC5314-ը օգտագործվում է որպես հղումային շտամ գեների հաջորդականության համար[25]:

C. albicans-ի գենոմի կարևորագույն հատկանիշներից մեկը բարձր հետերոզիգոտությունն է։ Սրա հիմքում ընկած են քրոմոսոմային քանակական և կառուցվածքային վերակառուցումները, որոնք ապահովում են գենետիկական բազմազանությունը։ Դրանք ներառում են քրոմոսոմների երկարության պոլիմորֆիզմը՝ կրկնությունների կրճատում կամ ընդլայնումը, տրանսլոկացիաները, քրոմոսոմների դելեցիաները, ոչ միանման միանուկլեոտիդային պոլիմորֆիզմները և առանձին քրոմոսոմների տրիսոմիան։ Այս կարիոտիպային փոփոխությունները հանգեցնում են ֆենոտիպային փոփոխությունների, ինչը սնկի հարմարվողականության ռազմավարությունն է[26][27][28]:

Candida ցեղի անսովոր հատկանիշն այն է, որ շատ տեսակների մոտ, օրինակ՝ C. albicans և C. tropicalis, բացառությամբ C. glabrata-ն, առկա է CUG կոդոնը, որը սովորաբար կոդավորում է լեյցին ամինաթթուն, այստեղ կոդավորում է սերին ամինաթթվին։ Սա ստանդարտ գենետիկական կոդից շեղման եզակի օրինակ է[29][30][31]: Այս փոփոխությունը որոշ միջավայրերում օգնում է սնկին՝ առաջացնելով մշտական սթրեսային պատասխան, որը ջերմային շոկի պատասխանի ավելի ընդհանրացված ձևն է[32]: Սակայն այս տարբերությունը դժվարացնում է C. albicans-ի սպիտակուց-սպիտակուցային փոխազդեցությունների ուսումնասիրումը մոդելային S. cerevisiae օրգանիզմում։ Այս խնդիրը հաղթահարելու համար մշակվել է հատուկ C. albicans-ին բնորոշ երկհիբրիդային համակարգ[33]:

C. albicans-ի գենոմը խիստ դինամիկ է, ինչին նպաստում է CUG կոդոնի տրանսլյացիան։ Այս փոփոխականությունը հաջողությամբ օգտագործվում է տեսակի մոլեկուլային համաճարակաբանական և պոպուլյացիոն հետազոտություններում։ Գենոմի հաջորդականության վերլուծությունը թույլ է տվել հայտնաբերել պարասեքսուալ՝ հարսեռական ցիկլի առկայությունը ընդ որում մեյոտիկ բաժանում չի հայտնաբերվել[34]: Candida ցեղի վեց տեսակների սեռական վերարտադրության էվոլյուցիոն ուսումնասիրությունը ցույց է տվել մեյոտիկ տրամախաչման ձևավորման հիմնական ուղու բաղադրիչների կորուստ, սակայն երկրորդական ուղին պահպանվում է[34]: Հեղինակները ենթադրում են, որ եթե Candida տեսակները ենթարկվում են մեյոզի, ապա դա տեղի է ունենում կրճատված կամ այլ մեխանիզմների միջոցով, ինչը մատնանշում է շատ տեսակների մոտ չբացահայտված մեյոտիկ ցիկլերի հնարավոր առկայությունը։ Մեկ այլ էվոլյուցիոն հետազոտության մեջ CUG կոդոնի նույնականացման մասնակի վերասահմանումը Saccharomyces cerevisiae կլոնների մեջ առաջացրել է սթրեսային պատասխան, որը բացասաբար է անդրադարձել սեռական վերարտադրության վրա։ Ենթադրվում է, որ CUG-ի այս վերասահմանումը, որը տեղի է ունեցել Candida տեսակների նախնիների մոտ, «կողպել» է այս տեսակները դիպլոիդ կամ պոլիպլոիդ վիճակում՝ հնարավորինս արգելափակելով սեռական վերարտադրությունը[35]:

Ձևաբանություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

C. albicans-ը դրսևորում է մորֆոլոգիական ֆենոտիպերի լայն շրջանակ՝ շնորհիվ ֆենոտիպային փոփոխման և բողբոջից հիֆի անցման գործընթացների։ Խմորասնկից հիֆի անցումը՝ ֆիլամենտացիան արագ գործընթաց է, որը խթանվում է շրջակա միջավայրի գործոններով։ Ֆենոտիպային փոփոխումը տեղի է ունենում ինքնաբերաբար, ավելի ցածր արագությամբ, և որոշ շտամների մոտ հայտնի են մինչև յոթ տարբեր ֆենոտիպեր։ Ամենալավ ուսումնասիրված մեխանիզմը «սպիտակից անթափանց» անցումն է, որն էպիգենետիկ գործընթաց է։ Նկարագրվել են նաև այլ համակարգեր: Երկու հիմնական համակարգերը՝ բարձր հաճախականությամբ փոփոխման համակարգը և սպիտակից անթափանց անցումը բացահայտվել են Դեյվիդ Ռ. Սոլի և նրա գործընկերների կողմից[36][37]: C. albicans-ի փոփոխությունների վրա հաճախ, բայց ոչ միշտ, ազդում են շրջակա միջավայրի պայմանները, ինչպիսիք են CO2-ի մակարդակը, անաերոբ պայմանները, օգտագործվող սննդամիջավայրը և ջերմաստիճանը[38]: Խմորասունք C. albicans-ի չափսերը տատանվում են 10-ից 12 միկրոնի սահմաններում[39]: Կեղծ հիֆերի վրա կարող են ձևավորվել սպորներ, որոնք կոչվում են քլամիդոսպորներ։ Դրանք օգնում են սնկին գոյատևել անբարենպաստ պայմաններում, օրինակ՝ չոր կամ շոգ եղանակներին[40]:

C. albicans-ի անթափանց գաղութ, որը աճում է որպես խմորանման բջիջներ՝ վերևում գտնվող թելանման C. albicans բջիջներով։

Խմորասնկից հիֆի անցում

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Թեև C. albicans-ը հաճախ համարվում է դիմորֆ ձև, այն իրականում պոլիֆենիկ է: Ուստի հաճախ անվանում են նաև պլեոմորֆ[41]: Երբ C. albicans-ը մշակվում է լաբորատոր ստանդարտ սննդամիջավայրում, այն աճում է որպես ձվաձև «խմորասնկային» բջիջ։ Սակայն ջերմաստիճանի, CO2-ի, սննդանյութերի և ջրածնային ցուցիչի անգամ թեթևակի փոփոխությունները կարող են հանգեցնել մորֆոլոգիական անցմանը դեպի ֆիլամենտային աճին[42][43]: Թելանման բջիջները շատ նմանություններ ունեն խմորասնկային բջիջների հետ, սակայն երկու տիպերն էլ ունեն իրենց ուրույն դերը C. albicans-ի գոյատևման և ախտածնության մեջ: Խմորասնկային բջիջները ավելի հարմարված են արյան հոսքով տարածվելուն՝ դիսեմինացիայի համար։ Հիֆային բջիջները դիտարկվում են որպես վիրուլենտության՝ ախտածնության աստիճանի գործոն։ Դրանք ունեն ինվազիվ բնույթ և կարևոր դեր են խաղում հյուսվածքների մեջ թափանցելուն, օրգանների գաղութացման, ինչպես նաև մակրոֆագերից՝ իմունային բջիջներից պաշտպանվելու և դրանցից «փախչելու» գործում[44][45][46]: Խմորասնկային բջիջներից հիֆային բջիջների անցումը համարվում է C. albicans-ի վիրուլենտության առանցքային գործոններից մեկը, թեև այն պարտադիր չէ բոլոր դեպքերում[47]: Երբ բջիջները մշակվում են այնպիսի միջավայրում, որը նմանակում է մարդու օրգանիզմի ֆիզիոլոգիական պայմաններին, դրանք աճում են որպես թելանման բջիջներ՝ ինչպես իսկական հիֆեր, այնպես էլ կեղծ հիֆեր։ C. albicans-ը կարող է ձևավորել նաև քլամիդոսպորներ, որոնց ֆունկցիան դեռևս անհայտ է, բայց ենթադրվում է, որ դրանք դեր են խաղում դժվար պայմաններում գոյատևելու հարցում[48]:

Այս մորֆոգենեզի համար վճռորոշ նշանակություն ունի cAMP-PKA ազդանշանային կասկադը։ Իսկ խմորասնկանման բջիջներից թելանման բջիջների անցման կարևոր տրանսկրիպցիոն կարգավորիչը ՝ սպիտակուցն է[49][50]:

Կլոր, սպիտակ փուլով և երկարավուն, անթափանց փուլով Candida albicans բջիջներ. սանդղակի գիծը 5 մկմ է։
Սպիտակ-անթափանց փոխարկիչը կարգավորող գենետիկական ցանցի այս մոդելում սպիտակ և ոսկեգույն վանդակները ներկայացնում են համապատասխանաբար սպիտակ և անթափանցիկ վիճակներում հարստացված գեները: Կապույտ գծերը ներկայացնում են գենետիկական էպիստազի վրա հիմնված հարաբերությունները: Կարմիր գծերը ներկայացնում են յուրաքանչյուր գենի Wor1 վերահսկողությունը՝ քրոմատինի իմունոպրեցիպիտացիայի փորձերում Wor1 հարստացման հիման վրա: Ակտիվացումը (նետ) և ճնշումը (գծիկ) ենթադրվում են յուրաքանչյուր գենի սպիտակ և անթափանցիկ վիճակներում արտահայտման հիման վրա:

Բարձր հաճախականությամբ փոփոխում

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բացի լավ ուսումնասիրված «խմորասնկից հիֆի» անցումից, նկարագրվել են նաև փոփոխման այլ համակարգեր[51]: Դրանցից մեկը «բարձր հաճախականությամբ փոփոխման» համակարգն է։ Այս գործընթացի ժամանակ ինքնաբերաբար առաջանում են բջջային տարբեր ձևաբանություններ՝ ֆենոտիպեր։ Ի տարբերություն այլ մեխանիզմների, այս տիպի փոփոխումը տեղի չի ունենում զանգվածաբար, այլ ներկայացնում է փոփոխականության համակարգ, որն անկախ է շրջակա միջավայրի պայմաններից[38]: Օրինակ՝ 3153A շտամը կարող է առաջացնել առնվազն յոթ տարբեր գաղութային ձևաբանություններ[52][37][53]: Շատ շտամների մոտ տարբեր փուլերը ցածր հաճախականությամբ ինքնաբերաբար փոխակերպվում են մի ձևից մյուսին։ Այս փոփոխումը դարձելի է, և գաղութի տեսակը կարող է ժառանգվել սերնդեսերունդ։ Տարբեր ֆենոտիպերի միջև փոխվելու այս ունակությունը թույլ է տալիս C. albicans-ին աճել տարբեր միջավայրերում՝ և՛ որպես կոմենսալ, և՛ որպես ախտածին[54]:

3153A շտամում հայտնաբերվել է SIR2 (անգլ.՝ silent information regulator) կոչվող գենը, որը կարևոր է ֆենոտիպային փոփոխման համար[55][56]: SIR2-ն ի սկզբանե հայտնաբերվել է Saccharomyces cerevisiae-ի (գարեջրի խմորասնկի) մոտ, որտեղ այն մասնակցում է քրոմոսոմային «լռեցմանը»։ Սա տրանսկրիպցիոն կարգավորման ձև է, որի դեպքում գենոմի որոշակի հատվածներ դարձելիորեն ապաակտիվանում են քրոմատինի կառուցվածքի փոփոխությունների միջոցով։ Խմորասնկերի մոտ սեռական բազմացման տիպի վերահսկմանը մասնակցող գեները գտնվում են հենց այդ «լռեցված» հատվածներում, և SIR2-ը ճնշում է դրանց էքսպրեսիան[57]: C. albicans-ի SIR2 գենի հայտնաբերումը ենթադրում է, որ այն նույնպես ունի SIR2-ով վերահսկվող լռեցված շրջաններ, որտեղ կարող են գտնվել ֆենոտիպին բնորոշ գեները։ Այն, թե ինչպես է SIR2-ը կարգավորվում S. cerevisiae-ի մոտ, կարող է հետագա հուշումներ տալ C. albicans-ի փոփոխման մեխանիզմների վերաբերյալ:

Սպիտակ-անթափանց փոփոխում

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բացի դիմորֆիզմից և բարձր հաճախականության փոփոխման առաջին համակարգից, C. albicans-ն անցնում է ևս մեկ գործընթացով, որը կոչվում է «սպիտակ-անթափանց» փոփոխում։ Սա C. albicans-ում հայտնաբերված երկրորդ բարձր հաճախականությամբ ֆենոտիպային փոփոխման համակարգն է[36] և իրենից ներկայացնում է էպիգենետիկ փոփոխման մեխանիզմ[58]: Այս համակարգը բաղկացած է երկու հիմնական ձևերից՝ սպիտակ ձև, որի բջիջները կլոր են, առաջացնում են հարթ, սպիտակ գաղութներ։ Անթափանց ձևի բջիջները ձգված են՝ ցուպիկանման, առաջացնում են տափակ, մոխրագույն գաղութներ։

Այս անցումը վճռորոշ նշանակություն ունի C. albicans-ի վիրուլենտության և զուգավորման գործընթացի համար։ Անթափանց ձևը հանդիսանում է զուգավորման համար իրավասու ձևը: Այն միլիոն անգամ ավելի արդյունավետ է զուգավորվում, քան սպիտակ ձևը[58][59][60]: Այս փոփոխումը կարգավորվում է WOR1 (անգլ.՝ White to Opaque Regulator 1) սպիտակուցի միջոցով։ Վերջինիս էքսպրեսիան ճնշվում է զուգավորման տիպի լոկուսի (MTL) ռեպրեսորի (a1-α2) կողմից[61]: Բացի սպիտակ և անթափանց փուլերից, գոյություն ունի նաև երրորդ՝ մոխրագույն ֆենոտիպը։ Այս ֆենոտիպն ունի մաշկային վարակներ առաջացնելու ամենաբարձր հակումը։ Այս երեք ձևերը կազմում են միասնական համակարգ: Սպիտակ բջիջները կարող են անցնել անթափանց փուլի և հակառակը, սպիտակ բջիջները կարող են անդարձելիորեն վերածվել մոխրագույնի, իսկ մոխրագույն բջիջները կարող են փոխակերպվել անթափանց ձևի[54][62]: Այս ձևերը միմյանցից տարբերելու համար սննդամիջավայրին հաճախ ավելացնում են ֆլոքսին B (phloxine B) ներկանյութը[54]:

Մեկ այլ հավանական կարգավորող մոլեկուլ է Efg1p տրանսկրիպցիոն գործոնը։ Այն էքսպրեսվում է միայն սպիտակ բջիջներում և բացակայում է մոխրագույն բջիջներում։ Մոխրագույն ձևի մեջ Efg1p-ի արհեստական գերէքսպրեսիան հանգեցնում է դրա արագ վերածմանը սպիտակ ձևի[63][64][62]:

Շրջակա միջավայրի սթրես

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գլյուկոզի քաղցը՝ պակասը շրջակա միջավայրի ամենատարածված սթրեսային գործոններից մեկն է, որին C. albicans-ը հանդիպում է իր բնական միջավայրում[65]: Գլյուկոզի պակասը բերում է բջջի ներսում թթվածնի ռեակտիվ ձևերի՝ օքսիդանտների ավելացմանը։ Այս սթրեսը կարող է խթանել նույն սեռական տիպն ունեցող երկու առանձնյակների միջև զուգավորումը։ Ենթադրվում է, որ նման փոխազդեցությունը բնության մեջ կարող է հաճախակի լինել հենց սթրեսային պայմանների ժամանակ[65]:

Սպիտակ-GUT փոփոխում

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ֆենոտիպային փոփոխման առանձնահատուկ տեսակ է «սպիտակ-GUT» անցումը (GUT – Gastrointestinally-IndUced Transition կամ ստամոքսաղիքային համակարգով հարուցված անցում)։ GUT բջիջները չափազանց լավ են հարմարված մարսողական ուղում գոյատևելուն՝ շնորհիվ այնտեղ առկա սննդանյութերի նկատմամբ նյութափոխանակային հարմարվողականության: GUT բջիջներն ապրում են որպես կոմենսալ օրգանիզմներ և իրենց կենսունակությամբ գերազանցում են այլ ֆենոտիպերին։ Սպիտակ բջիջներից GUT բջիջների անցումը խթանվում է աղիքային ուղով անցնելու ժամանակ, որտեղ միջավայրի պարամետրերը միացնում են այս անցումը՝ բարձրացնելով WOR1 գենի էքսպրեսիան[66][67]:

Դերը հիվանդությունների առաջացման մեջ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կանդիդոզը տարածված է ամբողջ աշխարհում, սակայն այն առավել հաճախ ախտահարում է իմունային անբավարարություն ունեցող անձանց, ովքեր տառապում են այնպիսի լուրջ հիվանդություններով, ինչպիսիք են ՄԻԱՎ-ը և քաղցկեղը: Կանդիդոզը դասվում է հիվանդանոցային վարակներ առաջացնող օրգանիզմների ամենատարածված խմբերի շարքին: Հատկապես բարձր ռիսկային խմբում են գտնվում այն բուժառուները, ովքեր վերջերս ենթարկվել են վիրահատության, օրգանների փոխպատվաստման կամ գտնվում են վերակենդանացման բաժանմունքներում[68]: C. albicans-ը սնկային վարակների հիմնական աղբյուրն է, որա հանդիպում է ծայրահեղ ծանր վիճակում գտնվող կամ իմունային անբավարարություն ունեցող հիվանդների մոտ[69]: Այս բուժառուների մոտ հիմնականում զարգանում է բերան-ըմպանային կանդիդոզ կամ կաթնախտ, ինչը կարող է հանգեցնել թերսնուցման և խաթարել դեղամիջոցների ներծծումը[70]: Փոխանցման ուղիները ներառում են՝ մորից երեխային՝ ծննդաբերության ժամանակ, մարդուց մարդ փոխանցվող վարակները, որոնք առավել հաճախ տեղի են ունենում հիվանդանոցային պայմաններում, որտեղ իմունային անբավարարություն ունեցող բուժառուները վարակվում են բուժաշխատողներից (դեպքերի մոտ 40%-ը): Վարակում սեռական ճանապարհով՝ հեշտոցային սնկային վարակ ունեցող կնոջից[68]:

Մարմնի այն մասերը, որոնք սովորաբար վարակվում են, ներառում են մաշկը, սեռական օրգանները, կոկորդը, բերանի խոռոչը և արյունը[71]: Հեշտոցային վարակի բնորոշ հատկանիշներն են արտադրությունը, հեշտոցի լորձաթաղանթի կամ մաշկի չոր ու կարմրավուն տեսքը: Candida-ն շարունակում է մնալ արյան հոսքի վարակների ժամանակ չորրորդ ամենահաճախ առանձնացվող օրգանիզմը[72]: Առողջ մարդիկ սովորաբար չեն տառապում մակերեսային վարակներից, որոնք առաջանում են տեղային բջջային իմունիտետի փոփոխության հետևանքով, ինչը նկատվում է, օրինակ, օրալ կորտիկոստերոիդներ օգտագործող ասթմայով հիվանդների մոտ:

Մակերեսային և տեղային վարակներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Այս վարակը սովորաբար հանդես է գալիս որպես բերանի խոռոչի կամ հեշտոցի լորձաթաղանթների մակերեսային ախտահարում: Կանանց մոտ 75%-ը կյանքի ընթացքում գոնե մեկ անգամ տառապել է վուլվովագինալ կանդիդոզով, և այս վարակների մոտ 90%-ը հարուցված է եղել C. albicans-ի կողմից: Այն կարող է ախտահարել նաև այլ հատվածներ: Օրինակ՝ լեզվի փիրսինգ ունեցող երիտասարդների մոտ արձանագրվել է C. albicans-ի գաղութացման ավելի բարձր տարածվածություն՝ փիրսինգ չունեցողների համեմատ[73], սակայն նման կապ չի հայտնաբերվել ներբերանային օրթոդոնտիկ ակրիլային սարքեր օգտագործողների մոտ[74]: Ընկալ հյուսվածքը վարակելու համար C. albicans-ի սովորական միաբջիջ խմորասնկանման ձևը արձագանքում է շրջակա միջավայրի ազդակներին և վերածվում ինվազիվ, բազմաբջիջ թելանման ձևի. երևույթ, որը կոչվում է դիմորֆիզմ[75]: Բացի այդ, սնկի չափազանց մեծ աճով պայմանավորված վարակը համարվում է սուպերինֆեկցիա: Այս տերմինը սովորաբար կիրառվում է, երբ վարակը դառնում է օպորտունիստական և խիստ դիմացկուն հակասնկային դեղամիջոցների նկատմամբ: Այդ դեպքում այն հեշտ ճնշվում է հակաբիոտիկների կողմից: Վարակը երկարաձգվում է, երբ նախնական զգայուն շտամը փոխարինվում է հակասնկային դեղամիջոցների նկատմամբ կայուն շտամով[76]:

Կանդիդոզը առաջացնում է ստամոքսաղիքային (ՍԱ) ախտանիշներ, հատկապես իմունային անբավարարություն ունեցող բուժառուների մոտ, կամ նրանց ովքեր ընդունում են ստերոիդներ (օրինակ՝ ասթմայի բուժման համար) կամ հակաբիոտիկներ: Վերջին շրջանում ավելանում են գիտական տվյալներն այն մասին, որ նորմալ իմունիտետ ունեցող անձանց բարակ աղիքում սնկերի չափազանց մեծ աճը կարող է առաջացնել անբացատրելի ՍԱ ախտանիշներ: Բարակ աղիքի սնկային գերաճը (SIFO) բնութագրվում է բարակ աղիքում սնկային օրգանիզմների չափազանց մեծ քանակությամբ, որն ուղեկցվում է ստամոքսաղիքային ախտանիշներով: Այս պացիենտների մոտ նկատվող ամենատարածված ախտանիշներն են՝ որոճումը, փորափքանքը (մետեորիզմ), մարսողության խանգարումը, սրտխառնոցը, լուծը և գազերը: SIFO-ի առաջացմանը նպաստող հիմնական մեխանիզմները դեռևս պարզ չեն: Անհրաժեշտ են հետագա ուսումնասիրություններ՝ թե՛ այս դիտարկումները հաստատելու, և թե՛ սնկային գերաճի կլինիկական նշանակությունը հետազոտելու համար[5][6][77]:

Համակարգային վարակներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Համակարգային սնկային վարակները՝ ֆունգեմիաները, օրինակC. albicans-ի կողմից հարուցված վարակը, դարձել է հիվանդացության և մահացության կարևոր պատճառներից մեկը իմունային անբավարարություն ունեցող պացիենտների շրջանում (օրինակ՝ ՁԻԱՀ-ի, քաղցկեղի քիմիոթերապիայի, օրգանների կամ ոսկրածուծի փոխպատվաստման ժամանակ): C. albicans-ը հաճախ մարմնի ներսում ձևավորում է կենսաթաղանթներ: Նման կենսաթաղանթները կարող են առաջանալ ներպատվաստվող բժշկական սարքերի կամ օրգանների մակերեսին: Այս կենսաթաղանթներում սունկը հաճախ հանդիպում է Ոսկեգույն ստաֆիլոկոկ բակտերիայի հետ համատեղ[8][9][78][79]: Նման բազմատեսակ վարակները հանգեցնում են մահացության ավելի բարձր ցուցանիշների[80]: Բացի այդ, C. albicans-ով պայմանավորված հիվանդանոցային վարակները դարձել են առողջապահական լուրջ խնդիր[7][81]: Հատկապես այն դեպքում, երբ կանդիդայի բջիջները թափանցում են արյան հոսքի մեջ, կարող է գրանցվել բարձր մահացություն՝ ընդհուպ մինչև 40–60%[7][82]:

Թեև Candida albicans-ը հանդիսանում է կանդիդեմիայի ամենատարածված պատճառը, վերջին տարիներին նկատվում է դեպքերի նվազում և Candida-ի այլ տեսակների մեկուսացման աճ[83]: Կանխարգելիչ միջոցառումները ներառում են՝ բերանի խոռոչի լավ հիգիենայի պահպանումը, առողջ ապրելակերպը, ներառյալ լիարժեք սնունդը, հակաբիոտիկների զգուշավոր օգտագործումը, վարակված հատվածների ժամանակին բուժումը, մաշկը չոր և մաքուր պահելը՝ զերծ բաց վերքերից[84][85]

Ախտորոշում

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

2022 թվականին ԱՄՆ-ում իրականացված հետազոտությունը ցույց է տվել, որ կանդիդոզի դեպքերի մեծ մասը բուժվում է էմպիրիկ եղանակով՝ առանց ցանքսի, մինչև ցանքսի պատասխանը ստանալը կամ ախտանիշների հիման վրա, երբ ցանքսում կանդիդա չի հայտնաբերվել։ Այս դեպքում հաճախ հայտնի չի լինում՝ հիվանդությունը հարուցված է Candida albicans-ի՞, թե՞ Candida-ի մեկ այլ տեսակի կողմից[86]: Կանդիդոզի տեսակը որոշելու համար կարող է իրականացվել սնկային ցանքս, որին հաջորդում է սաղմնային խողովակի թեստը։ Այս թեստի ընթացքում սնկային սպորների նմուշը կախույթ է ձևավորում կենդանական շիճուկում և հետազոտվում է մանրադիտակով՝ սաղմնային խողովակների առկայությունը հայտնաբերելու համար[87]: Սնկային ցանքսի վրա սպիտակ կամ սերուցքագույն գաղութների առկայությունը, որոնք տալիս են սաղմնային խողովակի դրական թեստ, հանդիսանում է Candida albicans-ի հաստատման հիմնական ցուցիչը[87]:

Բուժում

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գոյություն ունեն համեմատաբար քիչ դեղամիջոցներ, որոնք կարող են հաջողությամբ բուժել կանդիդոզը[88][89]: Բուժումը սովորաբար ներառում է[90]

Ինչպես հակաբիոտիկների դեպքում, այնպես էլ այստեղ բազմաթիվ հակասնկային դեղամիջոցների նկատմամբ կայունության՝ ռեզիստենտության ձևավորումը դառնում է լուրջ խնդիր: Անհրաժեշտ է մշակել նոր հակասնկային միջոցներ այս խնդրին դիմակայելու համար, քանի որ առկա դեղամիջոցների քանակը սահմանափակ է[88][92]: Ընդհանուր խնդիրն այն է, որ, ի տարբերություն բակտերիաների, սնկերը հաճախ անտեսվում են որպես առողջապահական պոտենցիալ վտանգ[93]:

Տնտեսական հետևանքներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հաշվի առնելով այն փաստը, որ կանդիդոզն աշխարհում չորրորդ (կամ երրորդ) ամենահաճախ հանդիպող հիվանդանոցային վարակն է, այն հանգեցնում է հսկայական ֆինանսական հետևանքների։ Միայն ԱՄՆ-ում տարեկան գրանցվող համակարգային կանդիդոզի մոտ 60,000 դեպքերը պատճառ են դառնում 2-4 միլիարդ դոլարի ծախսի[94]: Կանդիդոզի ընդհանուր ծախսերը ամենաբարձրերից են՝ համեմատած այլ սնկային վարակների հետ, ինչը պայմանավորված է դրա լայն տարածվածությամբ[95]: Այս զգալի ծախսերը մասամբ բացատրվում են վերակենդանացման բաժանմունքում կամ հիվանդանոցում բուժառուների ավելի երկար մնալով։ Հազվադեպ չեն այն դեպքերը, երբ վարակված բուժառուների հիվանդանոցային կացությունը երկարաձգվում է մինչև 21 օրով՝ չվարակված բուժառուների համեմատ[96]:

Կենսաթաղանթի մշակում

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կենսաթաղանթի ձևավորման փուլերը

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

C. albicans-ի կենսաթաղանթը ձևավորվում է չորս փուլերով։ Առաջինը ադհեզիայի փուլն է, որտեղ խմորասնկանման բջիջները կպչում են սուբստրատին։ Երկրորդը կոչվում է միջանկյալ փուլ, որի ժամանակ բջիջները բազմանում են՝ ձևավորելով միկրոգաղութներ, և առաջանում են սաղմնային խողովակներ, որոնք վերածվում են հիֆերի։ Հասունացման փուլում կենսաթաղանթի կենսազանգվածն ընդլայնվում է, կուտակվում է արտաբջջային մատրիքսը և մեծանում է դեղակայունությունը։ Կենսաթաղանթի ձևավորման վերջին փուլում խմորասնկանման բջիջներն անջատվում են՝ շրջակա միջավայրը գաղութացնելու համար։ Կենսաթաղանթից անջատված խմորասնկային բջիջներն օժտված են նոր հատկություններով, ներառյալ՝ բարձր վիրուլենտությամբ և դեղամիջոցների նկատմամբ հանդուրժողականությամբ[97][98][99]:

Zap1

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Zap1-ը, որը հայտնի է նաև որպես Csr1 և Sur1 (ցինկի նկատմամբ զգայուն ակտիվատոր սպիտակուց), տրանսկրիպցիոն գործոն է, որն անհրաժեշտ է կենսաթաղանթներում C. albicans-ի հիֆերի ձևավորման համար։ Zap1-ը վերահսկում է խմորասնկային և հիֆային բջիջների հավասարակշռությունը, ինչպես նաև ցինկի տրանսպորտային համակարգերը և ցինկով կարգավորվող գեները C. albicans-ի կենսաթաղանթներում[100]:

Ցինկ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ցինկը (Zn2+) կարևոր է C. albicans-ի բջջային գործառույթների համար, և Zap1-ը վերահսկում է բջիջներում ցինկի մակարդակը Zrt1 և Zrt2 տրանսպորտային սպիտակուցների միջոցով։ Բջիջներում ցինկի կոնցենտրացիայի կարգավորումը կենսական նշանակություն ունի բջիջների կենսունակության համար, քանի որ ցինկի չափազանց բարձր մակարդակը թունավոր է բջիջների համար։ Zrt1-ը տեղափոխում է ցինկի իոնները բարձր խնամակցությամբ, իսկ Zrt2-ը՝ ցածր խնամակցությամբ[101]:

Ախտածնության համար կարևոր մեխանիզմներ և սպիտակուցներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Թելիկավորում

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Խմորասնկային բջիջների և հիֆային բջիջների միջև փոխարկվելու ունակությունը վիրուլենտության կարևոր գործոն է։ Այս բարդ գործընթացում դեր են խաղում բազմաթիվ սպիտակուցներ[102]: Հիֆերի ձևավորումը կարող է օգնել Candida albicans-ին, օրինակ, «փախչել» մարդու օրգանիզմի մակրոֆագերից[103]: Ավելին, C. albicans-ն անցնում է խմորասնկից հիֆի փոխարկման հենց մակրոֆագի թթվային ֆագոսոմի ներսում։ Սա սկզբում առաջացնում է ֆագոսոմի թաղանթի ձգում, որն ի վերջո բերում է ֆագոսոմի հիմնայնացմանը՝ ֆիզիկական պատռման միջոցով, ինչին հաջորդում է սնկի «ազատումը»[104]:

Hwp1

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Hwp1 նշանակում է «Հիֆային պատի սպիտակուց 1» (անգլ.՝ Hyphal wall protein 1)։ Այն մաննոպրոտեին է, որը տեղակայված է C. albicans-ի հիֆային ձևի մակերեսին։ Hwp1-ը կաթնասունների տրանսգլուտամինազ ֆերմենտի սուբստրատ է։ Այս ֆերմենտը թույլ է տալիս Candida albicans-ին կայուն կերպով կպչել ընկալ էպիթելային բջիջներին[105]: C. albicans-ի ադհեզիան (կպչունությունը) հյուրընկալող բջիջներին վարակի գործընթացի առաջին և անհրաժեշտ քայլն է գաղութացման և լորձաթաղանթի հետագա վարակման համար:

Slr1

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Slr1 ՌՆԹ-կապող սպիտակուցը դեր է խաղում C. albicans-ի հիֆերի ձևավորման և վիրուլենտության խթանման գործում[106]:

Կանդիդալիզին

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կանդիդալիզինը ցիտոլիտիկ, 31 ամինաթթվից բաղկացած ալֆա-պարուրաձև պեպտիդային տոքսին է, որն արտազատվում է C. albicans-ի կողմից հիֆերի ձևավորման ժամանակ։ Այն նպաստում է վիրուլենտությանը լորձաթաղանթային վարակների ժամանակ[107]:

PRA1

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հեշտոցային վարակների ժամանակ PRA1 (pH-ով կարգավորվող անտիգեն) գենի ակտիվությունը բարձրանում է։ Դրա էքսպրեսիան ուղղակիորեն կապված է նախաբորբոքային ցիտոկինների կոնցենտրացիայի հետ[108]:

Գենետիկական և գենոմային գործիքներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հաշվի առնելով C. albicans-ի՝ որպես մոդելային օրգանիզմի նշանակությունը, դրա դերը մարդու ախտաբանության մեջ և գենետիկական կոդի առանձնահատկությունը (CUG կոդոնի թարգմանությունը սերինի փոխարեն լեյցինի), ստեղծվել են մի շարք հատուկ նախագծեր և գործիքներ այն ուսումնասիրելու համար[7]: Դիպլոիդ բնույթը և սեռական ցիկլի բացակայությունը դժվարացնում են օրգանիզմի հետազոտումը, սակայն վերջին 20 տարիների ընթացքում մշակվել են բազմաթիվ համակարգեր դրա գենետիկան դիտարկելու համար[13]:

Ընտրողական մարկերներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

C. albicans-ում ամենահաճախ օգտագործվող սելեկտիվ մարկերներն են CaNAT1 կայունության մարկերը (ապահովում է կայունություն նուրսեոտրիցինի նկատմամբ) և MPAr կամ IMH3r մարկերները (ապահովում են կայունություն միկոֆենոլաթթվի նկատմամբ)[109]: Բացի վերոհիշյալ մարկերներից, ստեղծվել են մի քանի աուքսոտրոֆ շտամներ՝ համապատասխան մարկերների հետ աշխատելու համար։ URA3 մարկերը (URA3 blaster մեթոդ) հաճախ կիրառվող ռազմավարություն է ուրիդինային աուքսոտրոֆ շտամներում, սակայն հետազոտությունները ցույց են տվել, որ գենոմում URA3-ի դիրքի տարբերությունները կարող են ազդել C. albicans-ի ախտածնության վրա[110]: Բացի URA3-ից, կարելի է օգտագործել նաև հիստիդինի, լեյցինի և արգինինի աուքսոտրոֆիան։ Սրանց առավելությունն այն է, որ մկների մոդելում դրանք դրսևորում են վայրի տիպի կամ վայրի տիպին մոտ վիրուլենտություն՝ ի տարբերություն URA3 համակարգի[111]: Լեյցինի, արգինինի և հիստիդինի ավտոտրոֆիայի կիրառություններից է, օրինակ Candida երկհիբրիդային համակարգը[33]:

Գենոմի ամբողջական հաջորդականությունը

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

C. albicans-ի ամբողջական գենոմը սեքվենավորվել է և հասանելի է Candida-ի հանրային տվյալների բազայում։ Այս նախագծի համար օգտագործվել է SC5314 լաբորատոր հետերոզիգոտ դիպլոիդ շտամը[112]:

ORFeome նախագիծ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կանխատեսված յուրաքանչյուր բաց ընթերցման շրջանակ (ORF) տեղադրվել է ադապտացված վեկտորի (pDONR207) մեջ և հասանելի է հանրությանը։ Այս վեկտորները՝ պլազմիդները կարող են բազմացվել E. coli-ի մեջ։ Այս համակարգի շնորհիվ հնարավոր է հետաքրքրող ORF-ը տեղափոխել ցանկացած այլ ադապտացված վեկտոր՝ հետագա մանրամասն հետազոտությունների համար[24][113]:

CIp10 ինտեգրատիվ պլազմիդ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ի տարբերություն S. cerevisiae խմորասնկի, էպիսոմալ պլազմիդները C. albicans-ի մեջ կայուն չեն մնում։ Հետևաբար, C. albicans-ի հետ աշխատելիս անհրաժեշտ է օգտագործել ինտեգրատիվ մոտեցում (պլազմիդի ներդրում գենոմի մեջ)։ Մեկ այլ խնդիր է այն, որ պլազմիդային տրանսֆորմացիաների մեծ մասը բավականին անարդյունավետ են այս սնկի մոտ։ Սակայն CIp10 պլազմիդը հաղթահարում է այս խնդիրները և թույլ է տալիս բարձր արդյունավետությամբ տրանսֆորմացնել C. albicans-ը։ Պլազմիդն ինտեգրվում է RP10 լոկուսում, քանի որ մեկ RP10 ալելի խաթարումը չի ազդում սնկի կենսունակության և աճի վրա[114][115]:

Կանդիդա երկհիբրիդային (C2H) համակարգ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

C. albicans-ի գենետիկական կոդի առանձնահատկության CUG կոդոնի այլընտրանքային տրանսկրիպցիայի պատճառով սովորական ընկալող օրգանիզմների, օրինակ՝ Saccharomyces cerevisiae-ի օգտագործումը երկհիբրիդային հետազոտությունների համար քիչ արդյունավետ է: Այս խնդիրը հաղթահարելու համար ստեղծվել է կանդիդա երկհիբրիդային (C2H) համակարգը:

Այս համակարգի ստեղծման համար օգտագործվել է SN152 շտամը, որն աուքսոտրոֆ է լեյցինի, արգինինի և հիստիդինի նկատմամբ: Համակարգը հարմարեցվել է գենոմում ինտեգրելով HIS1 ռեպորտերային գենը, որին նախորդում են հինգ LexAOp հաջորդականություններ:

C2H համակարգում «խայծ» պլազմիդը (անգլ.՝ bait plasmid, pC2HB) պարունակում է Staphylococcus aureus-ի LexA ԴՆԹ-կապող դոմենը (BD), իսկ «որս» պլազմիդը (անգլ.՝ prey plasmid, pC2HP) կրում է վիրուսային AD VP16 ակտիվացնող դոմենը: Երկուսն էլ ինտեգրատիվ պլազմիդներ են, քանի որ էպիսոմալ պլազմիդները C. albicans-ում կայուն չեն:

Երբ հետազոտվող սպիտակուցները փոխազդում են, HIS1 ռեպորտերային գենը ակտիվանում է, ինչը թույլ է տալիս բջիջներին աճել հիստիդինից զուրկ սննդամիջավայրում[7][33]: Այս համակարգի միջոցով արդեն հայտնաբերվել են մի շարք սպիտակուցային փոխազդեցություններ ինչպես փոքրածավալ հետազոտությունների[33][116], այնպես էլ բարձր արդյունավետությամբ սքրինինգների ժամանակ[117][118]: Փոխազդող սպիտակուցների մասին տվյալները հասանելի են BioGRID տվյալների բազայում[119]:

Բիմոլեկուլային ֆլուորեսցենտային կոմպլեմենտացիա (BiFC)

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բացի C2H համակարգից, մշակվել է նաև BiFC համակարգը՝ C. albicans-ում սպիտակուց-սպիտակուցային փոխազդեցություններն ուսումնասիրելու համար։ Այս համակարգի շնորհիվ սպիտակուցների փոխազդեցությունները կարող են հետազոտվել իրենց բնական բջջային տեղակայման մեջ, ի տարբերություն C2H համակարգի, որտեղ սպիտակուցները հարկադրաբար տեղափոխվում են կորիզ։ BiFC-ի միջոցով հնարավոր է ուսումնասիրել, օրինակ, բջջային կամ վակուոլային թաղանթի վրա տեղի ունեցող փոխազդեցությունները[118][120][121]:

Միկրոչիպեր

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նախագծվել են ինչպես ԴՆԹ, այնպես էլ սպիտակուցային միկրոչիպեր (անգլ.՝ microarrays)՝ C. albicans-ի բջջային պատի սպիտակուցների դեմ պացիենտների մոտ հակամարմինների արտադրությունը և ԴՆԹ-ի էքսպրեսիայի պրոֆիլները հետազոտելու համար[115][122]:

GRACE «գրադարան»

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Օգտագործելով տետրացիկլինով կարգավորվող պրոմոտորային համակարգը՝ ստեղծվել է գեների փոխարինման և պայմանական էքսպրեսիայի (անգլ.՝ GRACE - Gene Replacement and Conditional Expression) գրադարան 1,152 գեների համար։ Կարգավորվող պրոմոտորի կիրառմամբ և տվյալ գենի ալելներից մեկի հեռացմամբ հնարավոր է դարձել տարբերակել կենսական անհրաժեշտ և ոչ անհրաժեշտ գեները։ Թեստավորված 1,152 գեներից 567-ը նույնականացվել են որպես կենսականորեն անհրաժեշտ։ Այս գիտելիքը կարող է օգտագործվել նոր հակասնկային դեղամիջոցների հայտնաբերման համար[23]:

CRISPR/Cas9

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

CRISPR/Cas9 գենոմի խմբագրման համակարգը հարմարեցվել է C. albicans-ում կիրառելու համար[123]: Այս համակարգի օգտագործմամբ արդեն իրականացվել են մի շարք գիտական հետազոտություններ[124][125]:

Կիրառությունը ճարտարագիտության մեջ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

C. albicans-ն օգտագործվել է ածխածնային նանոխողովակների հետ համակցությամբ՝ ստեղծելու կայուն, էլեկտրահաղորդիչ բիոնանոկոմպոզիտային հյուսվածքային նյութեր։ Այս նյութերն օգտագործվել են որպես ջերմաստիճանը զգացող՝ տերմոսենսորային տարրեր[126]:

Նշանավոր C. albicans հետազոտողներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
  • Նիլ Ա. Ռ. Գոու
  • Ալեքսանդր Դ. Ջոնսոն
  • Ֆրենկ Ս. Օդս
  • Չարլզ Ֆիլիպ Ռոբին
  • Ֆրեդ Շերման
  • Դեյվիդ Ռ. Սոլ

Ծանոթագրություններ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
  1. ↑ Gow NA, Yadav B (2017 թ․ օգոստոս). «Microbe Profile: Candida albicans: a shape-changing, opportunistic pathogenic fungus of humans». Microbiology. 163 (8): 1145–1147. doi:10.1099/mic.0.000499. hdl:2164/12360. PMID 28809155.
  2. ↑ Bensasson D, Dicks J, Ludwig JM, Bond CJ, Elliston A, Roberts IN, James SA (2019 թ․ հունվար). «Diverse Lineages of Candida albicans Live on Old Oaks». Genetics. 211 (1): 277–288. doi:10.1534/genetics.118.301482. PMC 6325710. PMID 30463870.
  3. ↑ Odds FC (1988). Candida and Candidosis: A Review and Bibliography (2nd ed.). London; Philadelphia: Bailliere Tindall. ISBN 978-0-7020-1265-5.
  4. ↑ Kerawala C, Newlands C, eds. (2010). Oral and maxillofacial surgery. Oxford: Oxford University Press. էջեր 446, 447. ISBN 978-0-19-920483-0.
  5. 1 2 3 4 Erdogan A, Rao SS (2015 թ․ ապրիլ). «Small intestinal fungal overgrowth». Current Gastroenterology Reports. 17 (4) 16. doi:10.1007/s11894-015-0436-2. PMID 25786900. S2CID 3098136.
  6. 1 2 3 4 Martins N, Ferreira IC, Barros L, Silva S, Henriques M (2014 թ․ հունիս). «Candidiasis: predisposing factors, prevention, diagnosis and alternative treatment». Mycopathologia. 177 (5–6): 223–240. doi:10.1007/s11046-014-9749-1. hdl:10198/10147. PMID 24789109. S2CID 795450. «Candida species and other microorganisms are involved in this complicated fungal infection, but Candida albicans continues to be the most prevalent. In the past two decades, it has been observed that abnormal overgrowth in the gastrointestinal, urinary and respiratory tracts, not only in immunocompromised patients, but also related to nosocomial infections and even in healthy individuals. There is a wide variety of causal factors that contribute to yeast infection which means that candidiasis is a good example of a multifactorial syndrome.»
  7. 1 2 3 4 5 6 Calderone A, Clancy CJ, eds. (2012). Candida and Candidiasis (2nd ed.). ASM Press. ISBN 978-1-55581-539-4.
  8. 1 2 Kumamoto CA (2002 թ․ դեկտեմբեր). «Candida biofilms». Current Opinion in Microbiology. 5 (6): 608–611. doi:10.1016/s1369-5274(02)00371-5. PMID 12457706.
  9. 1 2 Donlan RM (2001 թ․ հոկտեմբեր). «Biofilm formation: a clinically relevant microbiological process». Clinical Infectious Diseases. 33 (8): 1387–1392. Bibcode:2001CliID..33.1387D. doi:10.1086/322972. PMID 11565080.
  10. 1 2 Pfaller MA, Diekema DJ (2007 թ․ հունվար). «Epidemiology of invasive candidiasis: a persistent public health problem». Clinical Microbiology Reviews. 20 (1): 133–163. doi:10.1128/CMR.00029-06. PMC 1797637. PMID 17223626.
  11. ↑ Schlecht LM, Peters BM, Krom BP, Freiberg JA, Hänsch GM, Filler SG, և այլք: (2015 թ․ հունվար). «Systemic Staphylococcus aureus infection mediated by Candida albicans hyphal invasion of mucosal tissue». Microbiology. 161 (Pt 1): 168–181. doi:10.1099/mic.0.083485-0. PMC 4274785. PMID 25332378.
  12. ↑ Singh R, Chakrabarti A (2017). «Invasive Candidiasis in the Southeast-Asian Region». In Prasad R (ed.). Candida albicans: Cellular and Molecular Biology (2 ed.). Switzerland: Springer International Publishing AG. էջ 27. ISBN 978-3-319-50408-7.
  13. 1 2 Kabir MA, Hussain MA, Ahmad Z (2012). «Candida albicans: A Model Organism for Studying Fungal Pathogens». ISRN Microbiology. 2012 538694. doi:10.5402/2012/538694. PMC 3671685. PMID 23762753.
  14. ↑ Kadosh D (2019 թ․ դեկտեմբեր). «Regulatory mechanisms controlling morphology and pathogenesis in Candida albicans». Current Opinion in Microbiology. 52: 27–34. doi:10.1016/j.mib.2019.04.005. PMC 6874724. PMID 31129557.
  15. ↑ Basso V, d'Enfert C, Znaidi S, Bachellier-Bassi S (2019). «From Genes to Networks: The Regulatory Circuitry Controlling Candida albicans Morphogenesis». Fungal Physiology and Immunopathogenesis. Current Topics in Microbiology and Immunology. Vol. 422. էջեր 61–99. doi:10.1007/82_2018_144. ISBN 978-3-030-30236-8. PMID 30368597.
  16. ↑ Hickman MA, Zeng G, Forche A, Hirakawa MP, Abbey D, Harrison BD, և այլք: (2013 թ․ փետրվար). «The 'obligate diploid' Candida albicans forms mating-competent haploids». Nature. 494 (7435): 55–59. Bibcode:2013Natur.494...55H. doi:10.1038/nature11865. PMC 3583542. PMID 23364695.
  17. 1 2 «Candida albicans SC5314 Genome Snapshot/Overview». www.candidagenome.org. Արխիվացված օրիգինալից 2018 թ․ նոյեմբերի 16-ին. Վերցված է 2018 թ․ մարտի 27-ին.
  18. ↑ Sevilla MJ, Odds FC (1986 թ․ նոյեմբեր). «Development of Candida albicans hyphae in different growth media--variations in growth rates, cell dimensions and timing of morphogenetic events». Journal of General Microbiology. 132 (11): 3083–3088. doi:10.1099/00221287-132-11-3083. PMID 3305781.
  19. ↑ Odds FC, Bernaerts R (1994 թ․ օգոստոս). «CHROMagar Candida, a new differential isolation medium for presumptive identification of clinically important Candida species». Journal of Clinical Microbiology. 32 (8): 1923–1929. doi:10.1128/JCM.32.8.1923-1929.1994. PMC 263904. PMID 7989544.
  20. 1 2 Kurtzman CP, Fell JW (1998). The yeasts, a taxonomic study (4 ed.). Elsevier. ISBN 978-0-444-81312-1.
  21. ↑ Simi V. «Origin of the Names of Species of Candida» (PDF). Արխիվացված (PDF) օրիգինալից 2015-06-21-ին. Վերցված է 2017-05-17-ին.
  22. ↑ McCool L. «The Discovery and Naming of Candida albicans» (PDF). Արխիվացված (PDF) օրիգինալից 2018-05-05-ին. Վերցված է 2017-05-17-ին.
  23. 1 2 Roemer T, Jiang B, Davison J, Ketela T, Veillette K, Breton A, և այլք: (2003 թ․ հոկտեմբեր). «Large-scale essential gene identification in Candida albicans and applications to antifungal drug discovery». Molecular Microbiology. 50 (1): 167–181. doi:10.1046/j.1365-2958.2003.03697.x. PMID 14507372. S2CID 6773779.
  24. 1 2 «Candida Community News». www.candidagenome.org. Արխիվացված օրիգինալից 2018 թ․ հոկտեմբերի 27-ին. Վերցված է 2018 թ․ մարտի 27-ին.
  25. ↑ «Candida Strains». www.candidagenome.org. Արխիվացված օրիգինալից 2018 թ․ հոկտեմբերի 27-ին. Վերցված է 2018 թ․ մարտի 27-ին.
  26. ↑ Rustchenko-Bulgac EP (1991 թ․ հոկտեմբեր). «Variations of Candida albicans electrophoretic karyotypes». Journal of Bacteriology. 173 (20): 6586–6596. doi:10.1128/jb.173.20.6586-6596.1991. PMC 208996. PMID 1917880.
  27. ↑ Holmes AR, Tsao S, Ong SW, Lamping E, Niimi K, Monk BC, և այլք: (2006 թ․ հոկտեմբեր). «Heterozygosity and functional allelic variation in the Candida albicans efflux pump genes CDR1 and CDR2». Molecular Microbiology. 62 (1): 170–186. doi:10.1111/j.1365-2958.2006.05357.x. PMID 16942600. S2CID 11838673.
  28. ↑ Jones T, Federspiel NA, Chibana H, Dungan J, Kalman S, Magee BB, և այլք: (2004 թ․ մայիս). «The diploid genome sequence of Candida albicans». Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America. 101 (19): 7329–7334. Bibcode:2004PNAS..101.7329J. doi:10.1073/pnas.0401648101. PMC 409918. PMID 15123810.
  29. ↑ Ohama T, Suzuki T, Mori M, Osawa S, Ueda T, Watanabe K, Nakase T (1993 թ․ օգոստոս). «Non-universal decoding of the leucine codon CUG in several Candida species». Nucleic Acids Research. 21 (17): 4039–4045. doi:10.1093/nar/21.17.4039. PMC 309997. PMID 8371978.
  30. ↑ Arnaud, MB; Costanzo, MC; Inglis, DO; Skrzypek, MS; Binkley, J; Shah, P; Binkley, G; Miyasato, SR; Sherlock, G. «CGD Help: Non-standard Genetic Codes». Candida Genome Database. Արխիվացված օրիգինալից 2018 թ․ նոյեմբերի 1-ին. Վերցված է 2011 թ․ հոկտեմբերի 30-ին.
  31. ↑ Andrzej (Anjay) Elzanowski and Jim Ostell (2010 թ․ հուլիսի 7). «The Alternative Yeast Nuclear Code». The Genetic Codes. Bethesda, Maryland, U.S.A.: National Center for Biotechnology Information (NCBI). Արխիվացված օրիգինալից 2011 թ․ մայիսի 13-ին. Վերցված է 2011 թ․ հոկտեմբերի 30-ին.
  32. ↑ Santos MA, Cheesman C, Costa V, Moradas-Ferreira P, Tuite MF (1999 թ․ փետրվար). «Selective advantages created by codon ambiguity allowed for the evolution of an alternative genetic code in Candida spp». Molecular Microbiology. 31 (3): 937–947. doi:10.1046/j.1365-2958.1999.01233.x. PMID 10048036. S2CID 28572737.
  33. 1 2 3 4 Stynen B, Van Dijck P, Tournu H (2010 թ․ հոկտեմբեր). «A CUG codon adapted two-hybrid system for the pathogenic fungus Candida albicans». Nucleic Acids Research. 38 (19): e184. doi:10.1093/nar/gkq725. PMC 2965261. PMID 20719741.
  34. 1 2 Butler G, Rasmussen MD, Lin MF, Santos MA, Sakthikumar S, Munro CA, և այլք: (2009 թ․ հունիս). «Evolution of pathogenicity and sexual reproduction in eight Candida genomes». Nature. 459 (7247): 657–662. Bibcode:2009Natur.459..657B. doi:10.1038/nature08064. PMC 2834264. PMID 19465905.
  35. ↑ Silva RM, Paredes JA, Moura GR, Manadas B, Lima-Costa T, Rocha R, և այլք: (2007 թ․ հոկտեմբեր). «Critical roles for a genetic code alteration in the evolution of the genus Candida». The EMBO Journal. 26 (21): 4555–4565. doi:10.1038/sj.emboj.7601876. PMC 2063480. PMID 17932489.
  36. 1 2 Slutsky B, Staebell M, Anderson J, Risen L, Pfaller M, Soll DR (1987 թ․ հունվար). «"White-opaque transition": a second high-frequency switching system in Candida albicans». Journal of Bacteriology. 169 (1): 189–197. doi:10.1128/jb.169.1.189-197.1987. PMC 211752. PMID 3539914.
  37. 1 2 Slutsky B, Buffo J, Soll DR (1985 թ․ նոյեմբեր). «High-frequency switching of colony morphology in Candida albicans». Science. 230 (4726): 666–669. Bibcode:1985Sci...230..666S. doi:10.1126/science.3901258. PMID 3901258.
  38. 1 2 Soll DR (1992 թ․ ապրիլ). «High-frequency switching in Candida albicans». Clinical Microbiology Reviews. 5 (2): 183–203. doi:10.1128/cmr.5.2.183. PMC 358234. PMID 1576587.
  39. ↑ Reiss E, DiSalvo A (2018). «Mycology - Yeasts». In Hunt RC (ed.). Microbiology and Immunology On-line. Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ հունվարի 3-ին. Վերցված է 2020 թ․ սեպտեմբերի 7-ին.
  40. ↑ Foss S (2013 թ․ հուլիսի 22). «Candida albicans». Արխիվացված օրիգինալից 2023 թ․ նոյեմբերի 18-ին. Վերցված է 2017 թ․ հոկտեմբերի 24-ին.
  41. ↑ Staniszewska M, Bondaryk M, Siennicka K, Kurzatkowski W (2012). «Ultrastructure of Candida albicans pleomorphic forms: phase-contrast microscopy, scanning and transmission electron microscopy». Polish Journal of Microbiology. 61 (2) 10.33073/pjm-2012-016: 129–135. doi:10.33073/pjm-2012-016. PMID 23163212.
  42. ↑ Si H, Hernday AD, Hirakawa MP, Johnson AD, Bennett RJ (2013 թ․ մարտ). «Candida albicans white and opaque cells undergo distinct programs of filamentous growth». PLOS Pathogens. 9 (3) e1003210. doi:10.1371/journal.ppat.1003210. PMC 3591317. PMID 23505370.
  43. ↑ Sudbery PE (2011 թ․ օգոստոս). «Growth of Candida albicans hyphae». Nature Reviews. Microbiology. 9 (10): 737–748. doi:10.1038/nrmicro2636. PMID 21844880. S2CID 205498076. See figure 2 Արխիվացված 2018-12-15 Wayback Machine.
  44. ↑ Sudbery P, Gow N, Berman J (2004 թ․ հուլիս). «The distinct morphogenic states of Candida albicans». Trends in Microbiology. 12 (7): 317–324. Bibcode:2004TrMic..12..317S. doi:10.1016/j.tim.2004.05.008. PMID 15223059.
  45. ↑ Jiménez-López C, Lorenz MC (2013). «Fungal immune evasion in a model host-pathogen interaction: Candida albicans versus macrophages». PLOS Pathogens. 9 (11) e1003741. doi:10.1371/journal.ppat.1003741. PMC 3836912. PMID 24278014.
  46. ↑ Berman J, Sudbery PE (2002 թ․ դեկտեմբեր). «Candida Albicans: a molecular revolution built on lessons from budding yeast». Nature Reviews. Genetics. 3 (12): 918–930. doi:10.1038/nrg948. PMID 12459722. S2CID 29341377.
  47. ↑ Shareck J, Belhumeur P (2011 թ․ օգոստոս). «Modulation of morphogenesis in Candida albicans by various small molecules». Eukaryotic Cell. 10 (8): 1004–1012. doi:10.1128/EC.05030-11. PMC 3165445. PMID 21642508.
  48. ↑ Staib P, Morschhäuser J (2007 թ․ հունվար). «Chlamydospore formation in Candida albicans and Candida dubliniensis--an enigmatic developmental programme». Mycoses. 50 (1): 1–12. doi:10.1111/j.1439-0507.2006.01308.x. PMID 17302741. S2CID 7387908.
  49. ↑ Sohn K, Urban C, Brunner H, Rupp S (2003 թ․ հունվար). «EFG1 is a major regulator of cell wall dynamics in Candida albicans as revealed by DNA microarrays». Molecular Microbiology. 47 (1): 89–102. doi:10.1046/j.1365-2958.2003.03300.x. PMID 12492856. S2CID 23743789.
  50. ↑ Shapiro RS, Robbins N, Cowen LE (2011 թ․ հունիս). «Regulatory circuitry governing fungal development, drug resistance, and disease». Microbiology and Molecular Biology Reviews. 75 (2): 213–267. doi:10.1128/MMBR.00045-10. PMC 3122626. PMID 21646428.
  51. ↑ Soll DR (2014 թ․ հունվար). «The role of phenotypic switching in the basic biology and pathogenesis of Candida albicans». Journal of Oral Microbiology. 6 (2): 895–9. doi:10.3402/jom.v6.22993. PMC 3895265. PMID 24455104.
  52. ↑ Alby K, J R (2009 թ․ նոյեմբեր). «To switch or not to switch?: Phenotypic switching is sensitive to multiple inputs in a pathogenic fungus». Communicative & Integrative Biology. 2 (6): 509–511. doi:10.4161/cib.2.6.9487. PMC 2829826. PMID 20195457.
  53. ↑ Vargas K, Wertz PW, Drake D, Morrow B, Soll DR (1994 թ․ ապրիլ). «Differences in adhesion of Candida albicans 3153A cells exhibiting switch phenotypes to buccal epithelium and stratum corneum». Infection and Immunity. 62 (4): 1328–1335. doi:10.1128/IAI.62.4.1328-1335.1994. PMC 186281. PMID 8132340.
  54. 1 2 3 Tao L, Du H, Guan G, Dai Y, Nobile CJ, Liang W, և այլք: (2014 թ․ ապրիլ). «Discovery of a "white-gray-opaque" tristable phenotypic switching system in candida albicans: roles of non-genetic diversity in host adaptation». PLOS Biology. 12 (4) e1001830. doi:10.1371/journal.pbio.1001830. PMC 3972085. PMID 24691005.
  55. ↑ Pérez-Martín J, Uría JA, Johnson AD (1999 թ․ մայիս). «Phenotypic switching in Candida albicans is controlled by a SIR2 gene». The EMBO Journal. 18 (9): 2580–2592. doi:10.1093/emboj/18.9.2580. PMC 1171338. PMID 10228170.
  56. ↑ Dean L, McEntyre J (1999 թ․ նոյեմբերի 24). «How Candida albicans switches phenotype - and back again». Coffee Break: Tutorials for NCBI Tools (անգլերեն). National Center for Biotechnology Information (US). Արխիվացված օրիգինալից 2022 թ․ հուլիսի 8-ին. Վերցված է 2020 թ․ հունվարի 7-ին.
  57. ↑ «SIR2 | SGD». www.yeastgenome.org. Արխիվացված օրիգինալից 2023-11-18-ին. Վերցված է 2020-01-07-ին.
  58. 1 2 Rikkerink EH, Magee BB, Magee PT (1988 թ․ փետրվար). «Opaque-white phenotype transition: a programmed morphological transition in Candida albicans». Journal of Bacteriology. 170 (2): 895–899. doi:10.1128/jb.170.2.895-899.1988. PMC 210739. PMID 2828333.
  59. ↑ Lohse MB, Johnson AD (2009 թ․ դեկտեմբեր). «White-opaque switching in Candida albicans». Current Opinion in Microbiology. 12 (6): 650–654. doi:10.1016/j.mib.2009.09.010. PMC 2812476. PMID 19853498.
  60. ↑ Hnisz D, Tscherner M, Kuchler K (2011). «Morphological and Molecular Genetic Analysis of Epigenetic Switching of the Human Fungal Pathogen Candida albicans». Yeast Genetic Networks. Methods in Molecular Biology. Vol. 734. էջեր 303–315. doi:10.1007/978-1-61779-086-7_15. ISBN 978-1-61779-085-0. PMID 21468996.
  61. ↑ Morschhäuser J (2010 թ․ օգոստոս). «Regulation of white-opaque switching in Candida albicans». Medical Microbiology and Immunology. 199 (3): 165–172. doi:10.1007/s00430-010-0147-0. PMID 20390300. S2CID 8770123.
  62. 1 2 SLiang SH, Anderson MZ, Hirakawa MP, Wang JM, Frazer C, Alaalm LM, Thomson GJ, Ene IV, Bennett RJ (2019 թ․ մարտ). «Hemizygosity enables a mutational transition governing fungal virulence and commensalism». Cell Host Microbe. 25 (3): 418–431.e6. doi:10.1016/j.chom.2019.01.005. PMC 6624852. PMID 30824263.
  63. ↑ Sonneborn A, Tebarth B, Ernst JF (1999 թ․ սեպտեմբեր). «Control of white-opaque phenotypic switching in Candida albicans by the Efg1p morphogenetic regulator». Infection and Immunity. 67 (9): 4655–4660. doi:10.1128/IAI.67.9.4655-4660.1999. PMC 96790. PMID 10456912.
  64. ↑ Srikantha T, Tsai LK, Daniels K, Soll DR (2000 թ․ մարտ). «EFG1 null mutants of Candida albicans switch but cannot express the complete phenotype of white-phase budding cells». Journal of Bacteriology. 182 (6): 1580–1591. doi:10.1128/JB.182.6.1580-1591.2000. PMC 94455. PMID 10692363.
  65. 1 2 Guan G, Tao L, Yue H, Liang W, Gong J, Bing J, և այլք: (2019 թ․ մարտ). «Environment-induced same-sex mating in the yeast Candida albicans through the Hsf1-Hsp90 pathway». PLOS Biology. 17 (3) e2006966. doi:10.1371/journal.pbio.2006966. PMC 6415874. PMID 30865631.
  66. ↑ Pande K, Chen C, Noble SM (2013 թ․ սեպտեմբեր). «Passage through the mammalian gut triggers a phenotypic switch that promotes Candida albicans commensalism». Nature Genetics. 45 (9): 1088–1091. doi:10.1038/ng.2710. PMC 3758371. PMID 23892606.
  67. ↑ Noble SM, Gianetti BA, Witchley JN (2017 թ․ փետրվար). «Candida albicans cell-type switching and functional plasticity in the mammalian host». Nature Reviews. Microbiology. 15 (2): 96–108. doi:10.1038/nrmicro.2016.157. PMC 5957277. PMID 27867199.
  68. 1 2 Brosnahan M (2013 թ․ հուլիսի 22). «Candida Albicans». MicrobeWiki. Kenyon College. Արխիվացված օրիգինալից 2023 թ․ նոյեմբերի 18-ին. Վերցված է 2016 թ․ հոկտեմբերի 24-ին.
  69. ↑ Sydnor ER, Perl TM (2011 թ․ հունվար). «Hospital epidemiology and infection control in acute-care settings». Clinical Microbiology Reviews. 24 (1): 141–173. Bibcode:2011CliMR..24..141S. doi:10.1128/CMR.00027-10. PMC 3021207. PMID 21233510.
  70. ↑ Sardi JC, Scorzoni L, Bernardi T, Fusco-Almeida AM, Mendes Giannini MJ (2013 թ․ հունվար). «Candida species: current epidemiology, pathogenicity, biofilm formation, natural antifungal products and new therapeutic options». Journal of Medical Microbiology. 62 (Pt 1): 10–24. doi:10.1099/jmm.0.045054-0. PMID 23180477.
  71. ↑ Tortora, Funke, Case. Microbiology, An Introduction 10th Edition. Pearson Benjamin Cummings. 2004, 2007, 2010.
  72. ↑ Vazquez J (2016-04-16). «Epidemiology, Management, and Prevention of Invasive Candidiasis». Medscape.org. Medscape. Արխիվացված օրիգինալից 2014-03-08-ին. Վերցված է 2016-04-16-ին.
  73. ↑ Zadik Y, Burnstein S, Derazne E, Sandler V, Ianculovici C, Halperin T (2010 թ․ մարտ). «Colonization of Candida: prevalence among tongue-pierced and non-pierced immunocompetent adults». Oral Diseases. 16 (2): 172–175. doi:10.1111/j.1601-0825.2009.01618.x. PMID 19732353.
  74. ↑ Yitschaky O, Katorza A, Zini A, Yitschaky M, Zadik Y (2016 թ․ հունվար). «Acrylic orthodontic retainer is not a risk factor for focal Candida colonization in young healthy patients: a pilot study». Oral Surgery, Oral Medicine, Oral Pathology and Oral Radiology. 121 (1): 39–42. doi:10.1016/j.oooo.2015.10.001. PMID 26679358.
  75. ↑ Ryan KJ, Ray CG, eds. (2004). Sherris Medical Microbiology (4th ed.). McGraw Hill. ISBN 978-0-8385-8529-0.
  76. ↑ Tortora GJ (2010). Microbiology: an Introduction. San Francisco, CA: Pearson Benjamin Cummings. էջեր 759.
  77. ↑ Mukherjee PK, Sendid B, Hoarau G, Colombel JF, Poulain D, Ghannoum MA (2015 թ․ փետրվար). «Mycobiota in gastrointestinal diseases». Nature Reviews. Gastroenterology & Hepatology. 12 (2): 77–87. doi:10.1038/nrgastro.2014.188. PMID 25385227. S2CID 5370536.
  78. ↑ Peters BM, Jabra-Rizk MA, Scheper MA, Leid JG, Costerton JW, Shirtliff ME (2010 թ․ օգոստոս). «Microbial interactions and differential protein expression in Staphylococcus aureus -Candida albicans dual-species biofilms». FEMS Immunology and Medical Microbiology. 59 (3): 493–503. doi:10.1111/j.1574-695X.2010.00710.x. PMC 2936118. PMID 20608978.
  79. ↑ Jey Lin Y (2013). «Interactions between Candida albicans and Staphylococcus aureus within mixed species biofilms». BIOS. 84: 30–39. doi:10.1893/0005-3155-84.1.30.
  80. ↑ Zago CE, Silva S, Sanitá PV, Barbugli PA, Dias CM, Lordello VB, Vergani CE (2015). «Dynamics of biofilm formation and the interaction between Candida albicans and methicillin-susceptible (MSSA) and -resistant Staphylococcus aureus (MRSA)». PLOS ONE. 10 (4) e0123206. Bibcode:2015PLoSO..1023206Z. doi:10.1371/journal.pone.0123206. PMC 4395328. PMID 25875834.
  81. ↑ Tortora GJ (2010). Mibrobiology:an Introduction. San Francisco, CA: Pearson Benjamin Cummings. էջ 758.
  82. ↑ Weinberger M, Leibovici L, Perez S, Samra Z, Ostfeld I, Levi I, և այլք: (2005 թ․ հոկտեմբեր). «Characteristics of candidaemia with Candida-albicans compared with non-albicans Candida species and predictors of mortality». The Journal of Hospital Infection. 61 (2): 146–154. doi:10.1016/j.jhin.2005.02.009. PMID 16009456.
  83. ↑ Yapar N (2016-04-16). «Epidemiology and risk factors for invasive candidiasis». Therapeutics and Clinical Risk Management. 10: 95–105. doi:10.2147/TCRM.S40160. PMC 3928396. PMID 24611015.
  84. ↑ "Fungal Diseases." Centers for Disease Control and Prevention, Centers for Disease Control and Prevention, 12 June 2015, www.cdc.gov/fungal/diseases/candidiasis/invasive/diagnosis.html.
  85. ↑ «Yeasts». www.microbiologybook.org. Արխիվացված օրիգինալից 2018 թ․ մարտի 14-ին. Վերցված է 2018 թ․ մարտի 27-ին.
  86. ↑ Eguiguren L, Lee BR, Newland JG, Kronman MP, Hersh AL, Gerber JS; և այլք: (2022). «Characteristics of antifungal utilization for hospitalized children in the United States». Antimicrob Steward Healthc Epidemiol. 2 (1) e190. doi:10.1017/ash.2022.338. PMC 9726632. PMID 36505943.{{cite journal}}: CS1 սպաս․ բազմաթիվ անուններ: authors list (link)
  87. 1 2 Chapter IV. Germ Tube Test in YEAST IDENTIFICATION Արխիվացված 2011-09-27 Wayback Machine document at doctorfungus.org. Retrieved July 2011
  88. 1 2 Sellam A, Whiteway M (2016). «Recent advances on Candida albicans biology and virulence». F1000Research. 5: 2582. doi:10.12688/f1000research.9617.1. PMC 5089126. PMID 27853524.
  89. ↑ «Stop neglecting fungi». Nature Microbiology. 2 (8) 17120. 2017 թ․ հուլիս. Bibcode:2017NatMb...217120.. doi:10.1038/nmicrobiol.2017.120. PMID 28741610.
  90. ↑ Rambach G, Oberhauser H, Speth C, Lass-Flörl C (2011 թ․ նոյեմբեր). «Susceptibility of Candida species and various moulds to antimycotic drugs: use of epidemiological cutoff values according to EUCAST and CLSI in an 8-year survey». Medical Mycology. 49 (8): 856–863. doi:10.3109/13693786.2011.583943. PMID 21619497.
  91. ↑ Tortora GJ, Funke BR, Case CL (2002). Microbiology an Introduction (10th ed.). San Francisco, CA.: Pearson Benjamin Cummings. էջեր 759.
  92. ↑ «Antifungal Resistance – Fungal Diseases – CDC». www.cdc.gov. 2017 թ․ հունիսի 26. Արխիվացված օրիգինալից 2017 թ․ մայիսի 19-ին. Վերցված է 2018 թ․ մարտի 27-ին.
  93. ↑ «Stop neglecting fungi». Editorial. Nature Microbiology. 2 (8) 17120. 2017 թ․ հուլիս. Bibcode:2017NatMb...217120.. doi:10.1038/nmicrobiol.2017.120. PMID 28741610.
  94. ↑ Uppuluri P, Khan A, Edwards JE (2017). «Current Trends in Candidiasis». In Prasad R (ed.). Candida albicans: Cellular and Molecular Biology. Switzerland: Springer International Publishing AG. էջ 6. ISBN 978-3-319-50408-7.
  95. ↑ Wilson LS, Reyes CM, Stolpman M, Speckman J, Allen K, Beney J (2002). «The direct cost and incidence of systemic fungal infections». Value in Health. 5 (1): 26–34. doi:10.1046/j.1524-4733.2002.51108.x. PMID 11873380.
  96. ↑ Rentz AM, Halpern MT, Bowden R (1998 թ․ հոկտեմբեր). «The impact of candidemia on length of hospital stay, outcome, and overall cost of illness». Clinical Infectious Diseases. 27 (4): 781–788. doi:10.1086/514955. PMID 9798034.
  97. ↑ McCall AD, Pathirana RU, Prabhakar A, Cullen PJ, Edgerton M (2019 թ․ օգոստոսի 23). «Candida albicans biofilm development is governed by cooperative attachment and adhesion maintenance proteins». npj Biofilms and Microbiomes. 5 (1) 21. doi:10.1038/s41522-019-0094-5. PMC 6707306. PMID 31452924.
  98. ↑ Chandra J, Kuhn DM, Mukherjee PK, Hoyer LL, McCormick T, Ghannoum MA (2001 թ․ սեպտեմբեր). «Biofilm formation by the fungal pathogen Candida albicans: development, architecture, and drug resistance». Journal of Bacteriology. 183 (18): 5385–5394. doi:10.1128/jb.183.18.5385-5394.2001. PMC 95423. PMID 11514524.
  99. ↑ Gulati M, Nobile CJ (2016 թ․ մայիս). «Candida albicans biofilms: development, regulation, and molecular mechanisms». Microbes and Infection. 18 (5): 310–321. doi:10.1016/j.micinf.2016.01.002. PMC 4860025. PMID 26806384.
  100. ↑ Finkel JS, Mitchell AP (2011 թ․ փետրվար). «Genetic control of Candida albicans biofilm development». Nature Reviews. Microbiology (անգլերեն). 9 (2): 109–118. doi:10.1038/nrmicro2475. PMC 3891587. PMID 21189476.
  101. ↑ Claus J, Chavarría-Krauser A (2012-06-08). «Modeling regulation of zinc uptake via ZIP transporters in yeast and plant roots». PLOS ONE. 7 (6) e37193. arXiv:1202.4335. Bibcode:2012PLoSO...737193C. doi:10.1371/journal.pone.0037193. PMC 3371047. PMID 22715365.
  102. ↑ Azadmanesh J, Gowen AM, Creger PE, Schafer ND, Blankenship JR (2017 թ․ նոյեմբեր). «Filamentation Involves Two Overlapping, but Distinct, Programs of Filamentation in the Pathogenic Fungus Candida albicans». G3. 7 (11): 3797–3808. doi:10.1534/g3.117.300224. PMC 5677161. PMID 28951491.
  103. ↑ Lorenz MC, Bender JA, Fink GR (2004 թ․ հոկտեմբեր). «Transcriptional response of Candida albicans upon internalization by macrophages». Eukaryotic Cell. 3 (5): 1076–1087. doi:10.1128/EC.3.5.1076-1087.2004. PMC 522606. PMID 15470236.
  104. ↑ Westman J, Moran G, Mogavero S, Hube B, Grinstein S (2018 թ․ սեպտեմբեր). «Candida albicans Hyphal Expansion Causes Phagosomal Membrane Damage and Luminal Alkalinization». mBio. 9 (5) e01226-18: e01226–18. doi:10.1128/mBio.01226-18. PMC 6134096. PMID 30206168.
  105. ↑ Staab JF, Bradway SD, Fidel PL, Sundstrom P (1999 թ․ մարտ). «Adhesive and mammalian transglutaminase substrate properties of Candida albicans Hwp1». Science. 283 (5407): 1535–1538. Bibcode:1999Sci...283.1535S. doi:10.1126/science.283.5407.1535. PMID 10066176.
  106. ↑ Ariyachet C, Solis NV, Liu Y, Prasadarao NV, Filler SG, McBride AE (2013 թ․ ապրիլ). «SR-like RNA-binding protein Slr1 affects Candida albicans filamentation and virulence». Infection and Immunity. 81 (4): 1267–1276. doi:10.1128/IAI.00864-12. PMC 3639594. PMID 23381995.
  107. ↑ Wilson D, Naglik JR, Hube B (2016 թ․ հոկտեմբեր). «The Missing Link between Candida albicans Hyphal Morphogenesis and Host Cell Damage». PLOS Pathogens. 12 (10) e1005867. doi:10.1371/journal.ppat.1005867. PMC 5072684. PMID 27764260.
  108. ↑ Roselletti, Elena; Pericolini, Eva; Nore, Alexandre; Takacs, Peter; Kozma, Bence; Sala, Arianna; De Seta, Francesco; Comar, Manola; Usher, Jane; Brown, Gordon D.; Wilson, Duncan (2023-12-06). «Zinc prevents vaginal candidiasis by inhibiting expression of an inflammatory fungal protein». Science Translational Medicine (անգլերեն). 15 (725) eadi3363. doi:10.1126/scitranslmed.adi3363. hdl:10871/134775. ISSN 1946-6234. PMC 7616067. PMID 38055800.
  109. ↑ Shen J, Guo W, Köhler JR (2005 թ․ փետրվար). «CaNAT1, a heterologous dominant selectable marker for transformation of Candida albicans and other pathogenic Candida species». Infection and Immunity. 73 (2): 1239–1242. doi:10.1128/IAI.73.2.1239-1242.2005. PMC 547112. PMID 15664973.
  110. ↑ Cheng S, Nguyen MH, Zhang Z, Jia H, Handfield M, Clancy CJ (2003 թ․ հոկտեմբեր). «Evaluation of the roles of four Candida albicans genes in virulence by using gene disruption strains that express URA3 from the native locus». Infection and Immunity. 71 (10): 6101–6103. doi:10.1128/IAI.71.10.6101-6103.2003. PMC 201070. PMID 14500538.
  111. ↑ Noble SM, Johnson AD (2005 թ․ փետրվար). «Strains and strategies for large-scale gene deletion studies of the diploid human fungal pathogen Candida albicans». Eukaryotic Cell. 4 (2): 298–309. doi:10.1128/EC.4.2.298-309.2005. PMC 549318. PMID 15701792.
  112. ↑ van het Hoog M, Rast TJ, Martchenko M, Grindle S, Dignard D, Hogues H, և այլք: (2007). «Assembly of the Candida albicans genome into sixteen supercontigs aligned on the eight chromosomes». Genome Biology. 8 (4) R52. doi:10.1186/gb-2007-8-4-r52. PMC 1896002. PMID 17419877.
  113. ↑ Cabral V, Chauevl M, Firon A, Legrand M, Nesseir A, Bachellier-Bassi S, և այլք: (2012). «Modular Gene Over-expression Strategies for Candida albicans». In Brand AC, MacCallum DM (eds.). Host-Fungus Interactions. Methods in Molecular Biology. Vol. 845. էջեր 227–244. doi:10.1007/978-1-61779-539-8_15. ISBN 978-1-61779-538-1. PMID 22328378.
  114. ↑ Chauvel M, Nesseir A, Cabral V, Znaidi S, Goyard S, Bachellier-Bassi S, և այլք: (2012). «A versatile overexpression strategy in the pathogenic yeast Candida albicans: identification of regulators of morphogenesis and fitness». PLOS ONE. 7 (9) e45912. Bibcode:2012PLoSO...745912C. doi:10.1371/journal.pone.0045912. PMC 3457969. PMID 23049891.
  115. 1 2 Walker LA, Maccallum DM, Bertram G, Gow NA, Odds FC, Brown AJ (2009 թ․ փետրվար). «Genome-wide analysis of Candida albicans gene expression patterns during infection of the mammalian kidney». Fungal Genetics and Biology. 46 (2): 210–219. doi:10.1016/j.fgb.2008.10.012. PMC 2698078. PMID 19032986.
  116. ↑ Legrand M, Bachellier-Bassi S, Lee KK, Chaudhari Y, Tournu H, Arbogast L, և այլք: (2018 թ․ օգոստոս). «Generating genomic platforms to study Candida albicans pathogenesis». Nucleic Acids Research. 46 (14): 6935–6949. doi:10.1093/nar/gky594. PMC 6101633. PMID 29982705.
  117. ↑ Schoeters F, Munro CA, d'Enfert C, Van Dijck P (2018 թ․ օգոստոս). «A High-Throughput Candida albicans Two-Hybrid System». mSphere. 3 (4) e00391-18. doi:10.1128/mSphere.00391-18. PMC 6106057. PMID 30135223.
  118. 1 2 Schoeters F, Van Dijck P (2019). «Protein-Protein Interactions in Candida albicans». Frontiers in Microbiology. 10 1792. doi:10.3389/fmicb.2019.01792. PMC 6693483. PMID 31440220.
  119. ↑ Tyers M. «BioGRID - Database of Protein, Chemical, and Genetic Interactions». thebiogrid.org. Արխիվացված օրիգինալից 2017-09-11-ին. Վերցված է 2018-08-25-ին.
  120. ↑ Subotić A, Swinnen E, Demuyser L, De Keersmaecker H, Mizuno H, Tournu H, Van Dijck P (2017 թ․ հոկտեմբեր). «A Bimolecular Fluorescence Complementation Tool for Identification of Protein-Protein Interactions in Candida albicans». G3. 7 (10): 3509–3520. doi:10.1534/g3.117.300149. PMC 5633398. PMID 28860184.
  121. ↑ Mamouei Z, Zeng G, Wang YM, Wang Y (2017 թ․ դեկտեմբեր). «Candida albicans possess a highly versatile and dynamic high-affinity iron transport system important for its commensal-pathogenic lifestyle». Molecular Microbiology. 106 (6): 986–998. doi:10.1111/mmi.13864. PMID 29030877.
  122. ↑ Mochon AB, Jin Y, Kayala MA, Wingard JR, Clancy CJ, Nguyen MH, և այլք: (2010 թ․ մարտ). «Serological profiling of a Candida albicans protein microarray reveals permanent host-pathogen interplay and stage-specific responses during candidemia». PLOS Pathogens. 6 (3) e1000827. doi:10.1371/journal.ppat.1000827. PMC 2845659. PMID 20361054.
  123. ↑ Dean N, Ng H (2018 թ․ ապրիլ). «Method for CRISPR/Cas9 Mutagenesis in Candida albicans». Bio-Protocol. 8 (8) e2814. doi:10.21769/BioProtoc.2814. PMC 8275232. PMID 34286028. S2CID 90620202.
  124. ↑ Vyas VK, Barrasa MI, Fink GR (2015). «A Candida albicans CRISPR system permits genetic engineering of essential genes and gene families». Science Advances. 1 (3) e1500248. Bibcode:2015SciA....1E0248V. doi:10.1126/sciadv.1500248. PMC 4428347. PMID 25977940.
  125. ↑ Min K, Ichikawa Y, Woolford CA, Mitchell AP (2016). «Candida albicans Gene Deletion with a Transient CRISPR-Cas9 System». mSphere. 1 (3) e00130-16. doi:10.1128/mSphere.00130-16. PMC 4911798. PMID 27340698.
  126. ↑ Di Giacomo R (2013). «Candida albicans/MWCNTs: A Stable Conductive Bio-Nanocomposite and Its Temperature-Sensing Properties». IEEE Transactions on Nanotechnology. 12 (2): 111–114. Bibcode:2013ITNan..12..111D. doi:10.1109/TNANO.2013.2239308.

Արտաքին հղումներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Վիքիցեղերն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Candida albicans» հոդվածին։
Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Candida albicans» հոդվածին։
Ստացված է «https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=Candida_albicans&oldid=10729630» էջից