Jump to content

Ֆրանցիսկա (կացին)

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Ֆրանցիսկայի տարբեր գլխիկներ
Ֆրանցիսկա ցցով

Ֆրանցիսկա (կամ ֆրանչեսկա), նետելու կացնի տեսակ, որը որպես զենք վաղ միջնադարում օգտագործել են ֆրանկները, որոնց շրջանում այն ​​բնորոշ ազգային զենք էր Մերովինգների ժամանակաշրջանում (մոտ 500-ից 750 թվականներին): Հայտնի է, որ այն օգտագործվել է Կառլոս Մեծի (768–814) գահակալության ժամանակ[1]։ Չնայած այն ընդհանուր առմամբ կապված է ֆրանկների հետ, այն օգտագործվել է նաև այդ ժամանակաշրջանի այլ գերմանական ժողովուրդների կողմից, այդ թվում՝ անգլոսաքսոնների կողմից. Անգլիայում նույնպես հայտնաբերվել են ֆրանցիսկաների մի քանի տեսակներ[2]։

Անվան ծագում

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Ֆրանցիսկա՝ ցուցադրված Քյոլնի Ռոմանո-գերմանական թանգարանում, Գերմանիա
Ֆրանցիսկայի շեղբ Վայնգարտենի ալամանյան գերեզմանոցից (6-րդ դար)

Ֆրանցիսկա տերմինն առաջին անգամ հայտնվել է Իսիդոր Սևիլյացու (մոտ 560–636) «Etymologiarum sive originum, libri XVIII» գրքում՝ որպես Հիսպանիայում այս զենքերին վերագրվող անվանում՝ «ֆրանկների կողմից դրանց օգտագործման պատճառով»[փա՞ստ]։ Պատմաբան Գրիգոր Տուրցին (մոտ 538–594) իր «Ֆրանկների պատմություն» աշխատության մեջ ֆրանկական կացնի համար օգտագործում է երկու լատիներեն տերմին՝ securis և bipennis: Ֆրանսիայի Վիշիի ռեժիմը ոճավորված երկգլխանի ֆրանցիսկայի պատկերն օգտագործում էր որպես իր պատկերագրության մաս։

Նկարագրություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ֆրանցիսկային բնորոշ է իր հստակ կամարակապ գլխիկը, որը լայնանում է դեպի կտրող եզրը և ավարտվում է վերին և ստորին անկյուններում ակնառու կետով: Գլխիկի վերին մասը սովորաբար կամ S-աձև է, կամ ուռուցիկ, որի ստորին մասը կորանում է դեպի ներս և կարճ փայտե բռնակով կազմում է արմունկ[1][2]։ Երբեմն գլխիկը ավելի վեր է թեքված՝ ձևավորելով ավելի լայն անկյուն շեղբի հետ։ Ֆրանցիսկաների մեծ մասն ունի կլոր կամ արցունքի նման աչք, որը նախատեսված է կոնաձև կացնին համապատասխանելու համար, նման վիկինգյան կացիններին։ Ժամանակակից կրկնօրինակների չափումների հիման վրա՝ ֆրանցիսկայի երկարությունը մոտ 40-45 սմ էր (16-18 դյույմ), 10 սմ (3.9 դյույմ) կտրող սայրով[3][4]՝ մոտ 600 գ միջին քաշով[1]։ Անգլիայի Նորֆոլկ կոմսության Բուրգ ամրոցում և Մորնինգ Թորփում[2] հայտնաբերված ֆրանցիսկաների գլխիկի երկարությունը եզրից մինչև խոռոչի հետևի մասը կազմել է 14-15 սմ:

Գործածություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բյուզանդացի պատմաբան Պրոկոպիոսը (մոտ 500–565) նկարագրել է ֆրանկներին և նրանց կողմից կացինների օգտագործումը.

...Յուրաքանչյուր տղամարդ կրում էր սուր, վահան և կացին։ Այս զենքի երկաթե գլխիկը հաստ էր և չափազանց սուր երկու կողմերից, մինչդեռ փայտե բռնակը շատ կարճ էր։ Եվ նրանք միշտ սովոր են այս կացինները նետել առաջին իսկ հարձակման ժամանակ մեկ ազդանշանով և այդպիսով կոտրել թշնամու վահանները և սպանել տղամարդկանց[2]։

Պրոկոպիոսը հստակեցնում է, որ ֆրանկները կացինները նետում էին ձեռնամարտից անմիջապես առաջ՝ վահանները կոտրելու և թշնամու գիծը խաթարելու նպատակով, միաժամանակ հնարավոր է՝ վիրավորելով կամ սպանելով թշնամու զինվորի։ Գլխիկի քաշը և ցցիկի երկարությունը թույլ էին տալիս կացինը նետել զգալի իմպուլսով՝ մոտ 12 մ արդյունավետ հեռավորությամբ: Նույնիսկ եթե շեղբի ծայրը չհասներ թիրախին, երկաթե գլխիկի քաշը կարող էր վնասվածք պատճառել: Ֆրանցիսկան նաև հոգեբանական ազդեցություն ուներ, քանի որ ֆրանցիսկայի նետման ժամանակ թշնամին կարող էր շրջվել և փախչել՝ վախենալով, որ մեկ այլ համազարկ է մոտենում[2]։ Որոշ աղբյուրներ, տարօրինակ կերպով, ֆրանցիսկային նկարագրում են որպես ֆրանկական հետևակի «հիմնական զենք» Քլոդվիգի ժամանակաշրջանում, և նաև նկարագրում են այն որպես մոտիկից մարտնչելու կատաղի զենք[5]։

Ծանոթագրություններ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
  1. 1 2 3 Tarassuk, Leonid; Blair, Claude (1982). The Complete Encyclopedia of Arms and Weapons: the most comprehensive reference work ever published on arms and armor from prehistoric times to the present with over 1,250 illustrations. Simon & Schuster. էջ 186. ISBN 0-671-42257-X.
  2. 1 2 3 4 5 Underwood, Richard (1999). Anglo-Saxon Weapons and Warfare. p.35-37. Tempus Publishing. 0-7524-1910-2.
  3. ↑ «TherionArms - Francisca axe».
  4. ↑ «Արխիվացված պատճենը». Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ մարտի 8. Վերցված է 2025 թ․ հունիսի 27-ին.{{cite web}}: CS1 սպաս․ bot: original URL status unknown (link)
  5. ↑ Oman, The Art of War in the Middle Ages. Pages 15-17

Արտաքին հղումներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]