Ֆրանսիական գաղութային կայսրություն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search

Ֆրանսիական գաղութային կայսրություն (ֆր՝. L’Empire colonial français) - 1534-1980 թթ. Ֆրանսիայի տիրապետության տակ գտնված գաղութների ամբողջությունը

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ֆրանսիական գաղութային կայսրության պատմության մեջ մասնագետներն առանձնացնում են երկու փուլ. առաջին փուլն ավարտվում է 1814 թվականով, երբ Ֆրանսիան արդեն կորցրել էր մինչ այդ նվաճած գաղութների մեծ մասը, երկրորդ փուլն սկսվում է 1830 թվականին Ալժիրի նվաճումով և ավարտվում գաղութների բացարձակ մեծամասնության՝ 20-րդ դարի կեսերին պատերազմով կամ խաղաղ ճանապարհով կորուստով:

16-րդ դարի կեսերից մրցակցության մեջ մտնելով Իսպանիայի, Պորտուգալիայի, Նիդերլանդների, ավելի ուշ՝ նաև Մեծ Բրիտանիայի հետ՝ Ֆրանսիան գաղութներ է նվաճել Հյուսիսային Ամերիկայում, Կարիբյան ավազանում, Հնդկաստանում (տարածքների մեծ մասը նվաճվել է 17-րդ դարում): Ի տարբերություն իր հարավային հարևան մրցակիցների՝ Իսպանիայի ու Պորտուգալիայի, Ֆրանսիան տարածքներ է գրավել ոչ միայն արևադարձային գոտում, այլև բարեխառն կլիմա ունեցող երկրամասերում: Այսպես. 1535 թվականին ֆրանսիացի Ժակ Կարտիեն սկսել է հետազոտել Սուրբ Լավրենտիոս գետի ակունքների շրջանը՝ դրանով իսկ հիմքեր նախապատրաստելով Նոր Ֆրանսիա գաղութի ստեղծման համար, գաղութ, որը մի ժամանակ գրեթե ամբողջությամբ զբաղեցնում էր Հյուսիսային Ամերիկա մայրցամաքի կենտրոնը:

Ֆրանսիացիները իրենց հետագա գլխավոր մրցակիցներից՝ բրիտանացիներից շուրջ 70 տարով առաջ էին անցել նվաճած տարածքների ուսումնասիրության գործում: Կարևոր հանգամանք էր նաև այն, որ Ֆրանսիան այդ ժամանակներում բնակչության թվով գրեթե երեք անգամ գերազանցում էր Մեծ Բրիտանիային: Վերջինիս պես՝ Ֆրանսիան գաղութներ ուներ աշխարհի բոլոր տարածաշրջաններում: Սակայն ներքաղաքական անկայուն վիճակը, առևտրատնտեսական ենթակառուցվածքների տկարությունը, կորստաբեր պատերազմները Մեծ Բրիտանիայի և եվրոպական զորեղ այլ պետությունների դեմ հանգեցրել են նրան, որ 18-րդ դարի վերջին և 19-րդի սկզբներին կորցրել է գրեթե բոլոր նվաճումները:

Գաղութային նոր կայսրություն ֆրանսիացիներն սկսել են ստեղծել հիմնականում 1850 թվականից հետո՝ կենտրոնանալով գլխավորապես Աֆրիկայի, Հնդկաչին թերակղզու և Խաղաղ օվկիանոսի հարավային տարածաշրջանի վրա: Հանրապետականները, որ սկզբնապես թշնամաբար էին տրամադրված գաղութացման քաղաքականության նկատմամբ, տրամագծորեն փոխել են իրենց վերաբերմունքը, երբ հարևան Գերմանիան ձեռնամուխ է եղել իր գաղութային կայսրության ստեղծմանը:

Տարեցտարի ընդարձակվող գաղութները առևտուր էին անում մայր երկրի հետ՝ վերջինիս համար չափազանց շահավետ պայմաններով. մատակարարում էին էժան հումք և գնում պատրաստի արտադրանքը: Բացի այդ, ֆրանսիացիները աշխարհով մեկ տարածում էին իրենց լեզուն, մշակույթը, քաղաքակրթությունը և, իհարկե, կաթոլիկ կրոնը: Խիստ կարևոր հանգամանք էր նաև այն, որ պատերազմների ժամանակ գաղութների բնակչությունը մարդկային ուժ էր տրամադրում:[1]

Ֆրանսիական վերնախավը բարձրագոչ հայտարարում էր, որ իրենց համար բարոյական առաքելություն է դարձել ֆրանսիական մշակույթն ու կաթոլիկությունը տարածելու միջոցով աշխարհը ֆրանսիական չափանիշների մակարդակին բարձրացնելը: 1884 թվականին Ժյուլ Ֆերին՝ գաղութատիրության առաջատար գաղափարախոսներից մեկը, պնդում էր, հռչակում, թե՝ «վերին ռասաներն իրավունք ունեն իշխելու ստորին ռասաներին, քանի որ վերջիններիս քաղաքակրթելու պարտականություն են ստանձնել»: Հայտարարվում էր, որ գաղութների տեղաբնիկներին կտրվեն ամբողջական, լիարժեք քաղաքացիություն և իրավունքներ, սակայն իրականում նրանց հետ վարվում, վերաբերվում էին որպես ոչ քաղաքացիների և ոչ իրավահավասարների:"[2]

Ֆրանսիան, ի տարբերություն Մեծ Բրիտանիայի, Իսպանիայի, Պորտուգալիայի, որպես կանոն՝ սեփական ակավաթիվ քաղաքացիների էր ուղարկում գաղութներ՝ մշտական բնակություն հաստատելու:

Ֆրանսիական գաղութային կայսրությունը իր վերելքի ժամանակաշրջանում մարդկության պատմության ընթացքում եղած ամենաընդարձակ կայսրություններից մեկն էր. 1920 թվականին Ֆրանսիայի տիրապետության տակ գտնված տարածքների (ներառյալ մետրոպոլիան) ընդհանուր մակերեսը կազմել է 11,5 միլիոն քառակուսի կիլոմետր՝ շուրջ 110 միլոն ընդհանուր բնակչությամբ: Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին Շառլ դը Գոլը և Free French-ը գաղութացված տարածքները օգտագործել են որպես բազա՝ գերմանացի ֆաշիստներից Ֆրանսիայի ազատագրումը կազմակերպելու նպատակով: Պատմաբան Թոնի Չաֆերը նշում է. «Գերմանացիներից կրած պարտության պատճառով նվաստացած Ֆրանսիան պատերազմի ավարտին ամեն ջանք գործադրում էր իր գաղութային կայսրությունը պահպանելու համար»:[3]

Սակայն 1945 թվականից հետո թափ առած հակագաղութային հզոր շարժումը ահեղ մի մարտակոչ էր՝ ուղղված եվրոպական զորեղ պետությունների իշխանություններին: Ֆրանսիական չորրորդ հանրապետության հիմնադրման ժամանակներում՝ 1946 թվականի հոկտեմբերի 27-ին ընդունված սահմանադրությունը գործածության մեջ էր դնում «Ֆրանսիական միություն» եզրույթը, բայց այն գոյատևեց մինչև 1958 թվականը. Վիետնամի ու Ալժիրի պատերազմներում կրած պարտություններից և դրանց՝ որպես գաղութ կորցնելուց հետո ֆրանսիական գաղութային երկրորդ կայսրության փլուզումն անխուսափելի ու անկասելի դարձավ: Ներկայումս այդ կայսրությունից պահպանվել է ընդամենը նրա մեկ տոկոսը՝ 119,394 հազար քառակուսի կիլոմետր ընդհանուր մակերեսով և 2,7 միլիոն ընդհանուր բնակչությամբ (2013 թվականի մարդահամարի տվյալներով) տարածքներ (հիմնականում Հարավային Ամերիկայում), որոնք Ֆրանսիայի կազմի մեջ են մտած «Անդրծովյան դեպարտամենտ» անվան տակ: Հակառակ երբեմն-երբեմն հնչող այն կարծիքի, թե իբր նախկին գերընդարձակ կայսրության այդ չնչին մնացորդները մեծ հետաքրքրություն չեն ներկայացնում Ֆրանսիայի համար, պատմաբան Ռոբերտ Օլդրիչը պնդում է, որ Ֆրանսիան նկատելի ջանքեր է գործադրում դրանք պահելու նպատակով:"[4]

Որոշ ուսումնասիրողներ ֆրանսիական գաղութային կայսրությունից մնացած ժառանգություն են համարում նաև ֆրանսախոս երկրների միությունը՝ Ֆրանկոֆոնիան:

Տեղեկատվություն ֆրանսիական հիմնական գաղութային նվաճումների մասին[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ֆրանսիական զորքերը 1894 թ. նվաճում են Դահոմեան /Սենեգալ/
Նախագահական պալատը Հանոյում /Վիետնամ/
Մեքսիկական Պուեբլա քաղաքի պաշարումը ֆրանսիական զորքերի կողմից /1863 թ. մարտի 29/
Ալժիրի նվաճումը
Ֆրանսիական գաղութային զորքը Բեյրութում /1860 թ. օգոստոսի 16/
Նապոլեոն 3-րդը Ֆոնտենբլոյի պալատում ընդունում է սիամական պատվիրակությանը /1864 թ./

Առաջին գաղութային կայսրության ժամանակաշրջան[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Նոր Ֆրանսիա(Աքադիա, Հուդզոնի ծոց, Կանադա, Նյուֆաունդլենդ, Լուիզիանա) - 1534-1763 թթ.
  • Ֆրանսիական Անթիլյան կղզիներ ( Սենթ Դոմինիգ, Դոմինիկա, Գրենադա, Գրենադիններ, Սեն Կրուա, Սենթ Քից, Սենթ Լյուսիա, Սենթ Վինսենթ, Տոբագո, Գվադելուպա, Մարտինիկա, Սուրբ Բարդուղիմեոս, Սեն Մարտին) - 1635-1946 թթ.
  • Հարավային Ամերիկայում՝
    • Արևադարձային Ֆրանսիա - 1604- 1946 թթ.
    • Անտարկտիկական Ֆրանսիա - 1555-1560 22.
  • Աֆրիկայում՝
    • Իլ դը Ֆրանս, Իլ Բուրբոն - 1642-1810 թթ.
    • Սենտ Լյուիս դյու Սենռգալ, Իլ Բուրբոն, Ռյուֆիսկ - 1677-1960 թթ.
  • Ֆրանսիական Հնդկաստան - Փոնդիչերի, Չանդեմագոր, Կարիկալա, Մաե, Յանաոն - 1668-1954 թթ.
  • Ֆրանսիական Հնդկաչին - Կոն Դաո -1787-1954 թթ.

Երկրորդ գաղութային կայսրության ժամանակաշրջան[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Վեյլի գաղութներ - Սեն Պիեռ և Միքելոն - 1763-1946 թթ.
    • Գվադելուպա, Մարտինիկա, Սուրբ Բարդուղիմեոս, Սեն Մարտին - 1635-1946 թթ.
    • Արևադարձային Ֆրանսիա - 1604-1946 թթ.
    • Իլ Բուրբոն - 1642-1946 թթ.
    • Սենտ Լյուիս դյու Սենեգալ, Իլ Բուրբոն, Ռյուֆիսկ - 1677-1960 թթ.
    • Փոնդիչերի, Չանդեմագոր, Կարիկալա, Մաե, Յանաոն - 1668-1954 թթ.
    • Կոն Դաո - 1787-1954 թթ.
  • Ֆրանսիական Հյուսիսային Աֆրիկա
    • Ֆրանսիական Ալժիր - 1830-1962 թթ.
    • Մարոկկոյի ֆրանսիական պրոտեկտորատ - 1912-1956 թթ.
    • ֆրանսիական պրոտեկտորատ Թունիսում - 1881-1956 թթ.
  • Ֆրանսիական Արևադարձային Աֆրիկա - Գաբոն, Ներքին Կոնգո, Ուբանգի-Շարի, Չադ - 1910-1958 թթ.
  • Ֆրանսիական Արևմտյան Աֆրիկա - Կոտ դ՛Իվուար, Դագոմեա, Գվինեա, Վերին Վոլտա, Մավրիտանիա, Նիգեր, Սենեգալ, Ֆրանսիական Սուդան - 1895-1958 թթ.
  • Աֆրիկա -
    • Ֆրանսիական Կամերուն, 1916-1960 թթ.
    • Ֆրանսիական Սոմալի, 1896-1977 թթ.
    • Ֆրանսիական Տոգո, 1916-1960 թթ.
    • Կոմորյան կղզիներ, 1843-1975 թթ.
    • Մադագասկար - 1895-1960 թթ.
  • Սիրիայի և Լիբանանի ֆրանսիական մանդատ - Դրուզի, Հալեպի, Դամասկոսի նահանգներ, Հաթայի մարզ, Մեծ Լիբանան - 1920-1946 թթ.
  • Ֆրանսիական Հնդկաչին - Աննամ, Կոչինչին, Տոնկին (Վիետնամի նահանգ), Կամբոջա, Լաոս - 1887-1954 թթ.
  • Օվկիանիա և Խաղաղ Օվկիանոս
    • Ֆրանսիական Պոլինեզիա - 1843-1946 թթ.
    • Նոր Կալեդոնիա - 1853-1956 թթ.
    • Կլիպերտոն 1858-1946 թթ.
    • Ուոլիս և Ֆութունա - 1887-1946 թթ.
    • Նոր Հիբրիդներ - 1906-1980 թթ.
  • Անտարկտիդա և Հնդկական օվկիանոս - Հնդկական օվկիանոսում՝ մի քանի կղզի և Մոզամբիկի նեղուցը, Անտարկտիդայում՝ Ադելի երկիրը:

Ֆրանսիական գաղութային ընկերություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • 1614 Compagnie de Rouen (Nouvelle-France), սեփականատեր՝ Samuel de Champlain
  • 1621 Compagnie de Montmorency սեփականատեր՝ Henri II de Montmorency
  • 1626 Compagnie de Saint-Christophe, սեփականատեր՝ Armand Jean du Plessis de Richelieu
  • 1626 Compagnie normande սեփականատեր՝ Richelieu
  • 1627 Compagnie de la Nouvelle-France սեփականատեր՝ Armand Jean du Plessis de Richeli
  • 1635 Compagnie des îles d'Amérique
  • 1651 Première compagnie de la France uinoxiale
  • 1658 Compagnie du Cap-Vert et du Sénégal սեփականատեր՝ Mazarin
  • 1660 Compagnie de Chine սեփականատեր՝ Mazarin
  • 1664 Compagnie française des Indes orientales, սեփականատեր՝ Jean-Baptiste Colbert]]
  • 1664 Compagnie française des Indes occidentales]] par Jean-Baptiste Colbert
  • 1663 Compagnie de la France équinoxiale, սեփականատեր՝ Jean-Baptiste Colbert
  • 1670 Compagnie du Levant, սեփականատեր՝ Jean-Baptiste Colbert
  • 1673 Compagnie du Sénégal, սեփականատեր՝ Louis XIV
  • 1682 Compagnie de la Baie du Nord սեփականատեր՝ Louis XIV
  • 1685 Compagnie de Guinée սեփականատեր՝ Louis XIV
  • 1698 Compagnie de Saint-Domingue սեփականատեր՝ Louis XIV
  • 1701 Compagnie de l'Asiento, սեփականատեր՝ Louis XIV
  • 1712 Compagnie de la Louisiane սեփականատեր՝ Louis XIV
  • 1717 Compagnie d'Occident սեփականատեր՝ John Law de Lauriston
  • 1717 Compagnie du Mississippi սեփականատեր՝ John Law
  • 1741 Compagnie royale d'Afrique սեփականատեր՝ Louis XV de France
  • 1748 Société d’Angola (կամ compagnie d’Angola), սեփականատեր՝ Antoine Walsh
  • Début du s-|XVIII|e société Grou et Michel

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Mickaël Augeron et Robert DuPlessis, dir., Fleuves, rivières et colonies. La France et ses empires, Կաղապար:XVIIe-Կաղապար:XXe siècle, Paris, Les Indes savantes, 2010.
  • Dimitri Casali, L'Empire colonial français. Quand la France rayonnait dans le monde 1608-1931, Grund, 2015
  • Jules Duval, Les Colonies et la Politique coloniale de la France, Arthus Bertrand, 1864. Consultable en ligne : http://www.manioc.org/patrimon/FRA11039 (consulté le 25 février 2012)
  • Gabriel Hanotaux, Alfred Martineau, Histoire des colonies françaises et de l’expansion française dans le monde, Paris, Plon, 6 vol., 1930-1934
  • Jacques Marseille, Empire colonial et capitalisme français, histoire d'un divorce, Albin Michel, 1984.
  • Jean Meyer, Jean Tarrade, Annie Rey-Goldzeiguer, Jacques Thobie, Gilbert Meynier, Catherine Coquery-Vidrovitch, Charles-Robert Ageron, Histoire de la France coloniale, Paris, Armand Colin, 2 vol., 1991 (vol. 1, «Des origines à 1914») et 1990 (vol. 2, «1914-1990»)
  • Olivier Le Cour Grandmaison Coloniser, exterminer : sur la guerre et l’État colonial, Paris, Fayard, 2005
  • Fatima Besnaci-Lancou, Gilles Manceron, Les harkis dans la colonisation et ses suites, Paris, Atelier, 2008
  • Sébastien Jahan, Alain Ruscio, Histoire de la colonisation. Réhabilitations falsifications et instrumentalisations, Les Indes savantes, 2008
  • Dimitri Casali et Nicolas Cadet, L'Empire colonial français, Gründ, 2015, 208 pages.
  • Bernard Gainot, L'Empire colonial français - De Richelieu à Napoléon, Édition Armand Colin, 2015, 240 pages.
  • Oissila Saaidia, Laurick Zerbini (dir.), La construction du discours colonial : L'empire français aux XIXe et XXe siècles, Édition Karthala, 2009, 252 pages.
  • Jacques Cantier, Eric Jennings, L'Empire colonial sous Vichy , Édition Odile Jacob, 2004, 398 pages.
  • Feriel Ben Mahmoud, Jacques Frémeaux (Préface), Voyage dans l'empire colonial français, Édition Place des Victoires, 2007, 239 pages.
  • Alain Frerejean, Charles-Armand Klein (Préface), L'Appel de l'Afrique : Les pionniers de l'Empire colonial français, Édition Perrin, 2002, 306 pages.
  • Pierre Montagnon, La France coloniale, la gloire de l'Empire : Du temps des croisades à la seconde guerre mondiale, Édition Pygmalion, 1997, 508 pages.
  • Pierre Montagnon, La France coloniale. Retour à l'hexagone, Édition Pygmalion, 1997, 497 pages.
  • Pierre Montagnon, Dictionnaire de la colonisation française, Édition Pygmalion, 2010, 866 pages.
  • Hutton, Patrick H. ed. Historical Dictionary of the Third French Republic, 1870–1940 (2 vol 1986)
  • Northcutt, Wayne, ed. Historical Dictionary of the French Fourth and Fifth Republics, 1946- 1991 (1992)
  • Aldrich, Robert. Greater France: A History of French Overseas Expansion (1996)
  • Anderson, Fred. Crucible of War: The Seven Years' War and the Fate of Empire in British North America, 1754–1766 (2001)
  • Baumgart, Winfried. Imperialism: The Idea and Reality of British and French Colonial Expansion, 1880–1914 (1982)
  • Betts, Raymond. Tricouleur: The French Overseas Empire (1978), 174pp
  • Betts, Raymond. Assimilation and Association in French Colonial Theory, 1890–1914 (2005) excerpt and text search
  • Burrows Mathew (1986)։ «'Mission civilisatrice': French Cultural Policy in the Middle East, 1860–1914»։ The Historical Journal 29 (1): 109–135։ doi:10.1017/S0018246X00018641 .
  • Chafer, Tony (2002)։ The End of Empire in French West Africa: France's Successful Decolonization?։ Berg 
  • Clayton, Anthony. The Wars of French Decolonization (1995)
  • Conklin, Alice L. A Mission to Civilize: The Republican Idea of Empire in France and West Africa, 1895-1930 (1997) online
  • Evans, Martin. "From colonialism to post-colonialism: the French empire since Napoleon." in Martin S. Alexander, ed., French History since Napoleon (1999) pp: 391-415.
  • Jennings, Eric T. Imperial Heights: Dalat and the Making and Undoing of French Indochina (2010).
  • Lawrence, Adria. Imperial rule and the politics of nationalism: anti-colonial protest in the French empire (Cambridge UP, 2013).
  • Newbury C. W., Kanya-Forstner A. S. (1969)։ «French Policy and the Origins of the Scramble for West Africa»։ The Journal of African History 10 (2): 253–276։ doi:10.2307/179514 .
  • Klein, Martin A. Slavery and colonial rule in French West Africa (Cambridge University Press, 1998)
  • Manning, Patrick. Francophone Sub-Saharan Africa 1880-1995 (Cambridge UP, 1998). online
  • Neres, Philip. French-speaking West Africa: From Colonial Status to Independence (1962) online
  • Priestley, Herbert Ingram. France overseas: a study of modern imperialism (1938) 464pp.
  • Quinn, Frederick. The French Overseas Empire (2000) online
  • Pakenham Thomas (1991)։ The Scramble for Africa, 1876–1912։ New York: Random House։ ISBN 0-394-51576-5 .
  • Petringa Maria (2006)։ Brazza, A Life for Africa։ Bloomington, IN: AuthorHouse։ ISBN 1-4259-1198-6 .
  • Priestley, Herbert Ingram. (1938) France overseas;: A study of modern imperialism 463pp; encyclopedic coverage as of late 1930s
  • Roberts, Stephen H. History of French Colonial Policy (1870-1925) (2 vol 1929) vol 1 online also vol 2 online; Comprehensive scholarly history
  • Segalla Spencer (2009)։ The Moroccan Soul: French Education, Colonial Ethnology, and Muslim Resistance, 1912–1956։ Lincoln: Nebraska UP։ ISBN 978-0-8032-1778-2 .
  • Strother, Christian. "Waging War on Mosquitoes: Scientific Research and the Formation of Mosquito Brigades in French West Africa, 1899–1920." Journal of the history of medicine and allied sciences (2016): jrw005.
  • Thomas, Martin. The French Empire Between the Wars: Imperialism, Politics and Society (2007) covers 1919–1939
  • Thompson, Virginia, and Richard Adloff. French West Africa (Stanford UP, 1958).
  • Wellington, Donald C. French East India companies: A historical account and record of trade (Hamilton Books, 2006)
  • Wesseling, H.L. and Arnold J. Pomerans. Divide and rule: The partition of Africa, 1880–1914 (Praeger, 1996.) online
  • Wesseling, H.L. The European Colonial Empires: 1815-1919 (Routledge, 2015).
  • Betts, Raymond F. Decolonization (2nd ed. 2004)
  • Betts, Raymond F. France and Decolonisation, 1900-1960 (1991)
  • Chafer, Tony. The end of empire in French West Africa: France's successful decolonization (Bloomsbury Publishing, 2002).
  • Chamberlain, Muriel E. ed. Longman Companion to European Decolonisation in the Twentieth Century (Routledge, 2014)
  • Clayton, Anthony. The wars of French decolonization (Routledge, 2014).
  • Cooper, Frederick. "French Africa, 1947–48: Reform, Violence, and Uncertainty in a Colonial Situation." Critical Inquiry (2014) 40#4 pp: 466-478. in JSTOR
  • Ikeda, Ryo. The Imperialism of French Decolonisation: French Policy and the Anglo-American Response in Tunisia and Morocco (Palgrave Macmillan, 2015)
  • Jansen, Jan C. & Jürgen Osterhammel. Decolonization: A Short History (princeton UP, 2017). online
  • Jones, Max, et al. "Decolonising imperial heroes: Britain and France." Journal of Imperial and Commonwealth History 42#5 (2014): 787-825.
  • Lawrence, Adria K. Imperial Rule and the Politics of Nationalism: Anti-Colonial Protest in the French Empire (Cambridge UP, 2013) online reviews
  • McDougall, James. "The Impossible Republic: The Reconquest of Algeria and the Decolonization of France, 1945–1962," The Journal of Modern History 89#4 (December 2017) pp 772-811 excerpt
  • Rothermund, Dietmar. Memories of Post-Imperial Nations: The Aftermath of Decolonization, 1945-2013 (2015) excerpt; Compares the impact on Great Britain, the Netherlands, Belgium, France, Portugal, Italy and Japan
  • Rothermund, Dietmar. The Routledge companion to decolonization (Routledge, 2006), comprehensive global coverage; 365pp
  • Shepard, Todd. The Invention of Decolonization: The Algerian War and the Remaking of France (2006)
  • Simpson, Alfred William Brian. Human Rights and the End of Empire: Britain and the Genesis of the European Convention (Oxford University Press, 2004).
  • Smith, Tony. "A comparative study of French and British decolonization." Comparative Studies in Society and History (1978) 20#1 pp: 70-102. online
  • Smith, Tony. "The French Colonial Consensus and People's War, 1946-58." Journal of Contemporary History (1974): 217-247. in JSTOR
  • Thomas, Martin, Bob Moore, and Lawrence J. Butler. Crises of Empire: Decolonization and Europe's imperial states (Bloomsbury Publishing, 2015)
  • Von Albertini, Rudolf. Decolonization: the Administration and Future of the Colonies, 1919-1960 (Doubleday, 1971), scholarly analysis of French policies, pp 265-469..
  • Andrew C. M., Kanya-Forstner A. S. (1976)։ «French Business and the French Colonialists»։ The Historical Journal 19 (4): 981–1000։ doi:10.1017/S0018246X00010803 .
  • August, Thomas G. The Selling of the Empire: British and French Imperialist Propaganda, 1890–1940 (1985)
  • Chafer, Tony, and Amanda Sackur. Promoting the Colonial Idea: Propaganda and Visions of Empire in France (2002) online
  • Confer Vincent (1964)։ «French Colonial Ideas before 1789»։ French Historical Studies 3 (3): 338–359։ doi:10.2307/285947 .
  • Conkin, Alice L. A Mission to Civilize: The Republican Idea of Empire in France and West Africa, 1895-1930 (1997) online
  • Dobie, Madeleine. Trading Places: Colonization & Slavery in 18th-Century French Culture (2010)
  • Freundschuh, Aaron. The Courtesan and the Gigolo: The Murders in the Rue Montaigne and the Dark Side of Empire in Nineteenth-Century Paris, Stanford University Press (2017). 1-50360-082-3
  • Martin Guy (1985)։ «The Historical, Economic, and Political Bases of France's African Policy»։ The Journal of Modern African Studies 23 (2): 189–208։ doi:10.1017/S0022278X00000148 .
  • Rosenblum, Mort. Mission to Civilize: The French Way (1986) online review
  • Rothermund, Dietmar. Memories of Post-Imperial Nations: The Aftermath of Decolonization, 1945-2013 (2015) excerpt; Compares the impact on Great Britain, the Netherlands, Belgium, France, Portugal, Italy and Japan
  • Singer, Barnett, and John Langdon. Cultured Force: Makers and Defenders of the French Colonial Empire (2008)
  • Thomas, Martin, ed. The French Colonial Mind, Volume 1: Mental Maps of Empire and Colonial Encounters (France Overseas: Studies in Empire and D) (2012); The French Colonial Mind, Volume 2: Violence, Military Encounters, and Colonialism (2012)
  • Bennington, Alice. "Writing Empire? The Reception of Post-Colonial Studies in France." Historical Journal (2016) 59#4: 1157-1186. abstract
  • Dubois, Laurent. "The French Atlantic," in Atlantic History: A Critical Appraisal, ed. by Jack P. Greene and Philip D. Morgan, (Oxford UP, 2009) pp 137–61
  • Dwyer, Philip. "Remembering and Forgetting in Contemporary France: Napoleon, Slavery, and the French History Wars," French Politics, Culture & Society (2008) 26#3 pp 110–122.
  • Emerson Rupert (1969)։ «Colonialism»։ Journal of Contemporary History 4 (1): 3–16։ doi:10.1177/002200946900400101 .
  • Greer, Allan. "National, Transnational, and Hypernational Historiographies: New France Meets Early American History," Canadian Historical Review, (2010) 91#4 pp 695–724, in Project MUSE
  • Hodson, Christopher, and Brett Rushforth, "Absolutely Atlantic: Colonialism and the Early Modern French State in Recent Historiography," History Compass, (January 2010) 8#1 pp 101–117
  • Lawrence, Adria K. Imperial Rule and the Politics of Nationalism: Anti-Colonial Protest in the French Empire (Cambridge UP, 2013) online reviews
  • Керов В. Л. Французская колонизация островов Индийского океана. XVII—XVIII вв. — М.: Наука, 1990. — ISBN 5-02-016922-6
  • Субботин В. А. Французская колониальная экспансия в конце XIX в.: экваториальная Африка и острова Индийского океана. — М.: Издательство восточной литературы, 1962.
  • Черкасов П. П. Судьба империи: очерк колониальной экспансии Франции в XVI—XX вв. — М.: Наука, 1983.
  • Черкасов П. П. Распад колониальной империи Франции: кризис французской колониальной политики в 1939—1985 гг. — М.: Наука, 1985
  • Andrew |nombre2=A. S. |apellido2=Kanya-Forstner |title=French Business and the French Colonialists |pub-periódica=The Historical Journal |volumen=19 |número=4 |año=1976 |páginas=981–1000 |doi=10.1017/S0018246X00010803}}.
  • Mathew |apellido=Burrows |title='Mission civilisatrice': French Cultural Policy in the Middle East, 1860-1914 |pub-periódica=The Historical Journal |volumen=29 |número=1 |año=1986 |páginas=109–135 |doi=10.1017/S0018246X00018641 }}.
  • Vincent |apellido=Confer |title=French Colonial Ideas before 1789 |pub-periódica=French Historical Studies |volumen=3 |número=3 |año=1964 |páginas=338–359 |doi=10.2307/285947}}.
  • Rupert |apellido=Emerson |title=Colonialism |pub-periódica=Journal of Contemporary History |volumen=4 |número=1 |año=1969 |páginas=3–16 |doi=10.1177/002200946900400101}}.
  • Guy |apellido=Martin |title=The Historical, Economic, and Political Bases of France's African Policy |pub-periódica=The Journal of Modern African Studies |volumen=23 |número=2 |año=1985 |páginas=189–208 |doi=10.1017/S0022278X00000148}}.
  • C. W. |apellido=Newbury |nombre2=A. S. |apellido2=Kanya-Forstner |title=French Policy and the Origins of the Scramble for West Africa |pub-periódica=The Journal of African History |volumen=10 |número=2 |año=1969 |páginas=253–276 |doi=10.2307/179514}}.
  • Thomas |apellido=Pakenham |title=The Scramble for Africa, 1876–1912 |año=1991 |lugar=New York |editorial=Random House |isbn=0394515765}}.
  • Maria |apellido=Petringa |title=Brazza, A Life for Africa |año=2006 |lugar=Bloomington, IN |editorial=AuthorHouse |isbn=1425911986}}.

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Tony Chafer (2002)։ The End of Empire in French West Africa: France's Successful Decolonization?։ Berg։ էջեր 84–85 
  2. Julian Jackson, The Other Empire, Radio 3
  3. Tony Chafer, The end of empire in French West Africa: France's successful decolonisation? (2002)see Chafer abstract Archived 14 March 2017 at the Wayback Machine.
  4. Robert Aldrich, Greater France: A History of French Overseas Expansion (1996) p 305. His section on "Ending the Empire" closes in 1980 with the independence of New Hebrides, p. 304.

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]