Jump to content

Ֆուսի

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Ֆուսի
Դիմանկար
Մասնագիտությունկառավարիչ
ԱմուսինՆյույվա
Ծնողներհայր՝ Leigong?, մայր՝ Huaxu?
 Fuxi Վիքիպահեստում

Ֆուսի (չին. 伏羲, փինյին Fúxī, հայտնի է նաև որպես Միսի[1], Փաոսի[2][3], Պաոսի[4], Սիխուան[5], Ֆուսի[6], Խուանսի և Թայխաո[7] և այլն), Չինաստանի առասպելական ժամանակաշրջանի կերպար, որը դասվում է «Պատմական գրառումներ» աշխատության մեջ հիշատակվող Երեք գերագույնների և Հինգ կայսրերի շարքին։ Ֆուսին ոչ միայն հնագույն ժամանակներում է դիտվել որպես մարդկային մշակույթի նախահայր, այլև նրա դիցաբանական կերպարն ու գործերը խոր ազդեցություն են թողել հետագա դաոսական, կոնֆուցիական և ժողովրդական հավատալիքների համակարգերի վրա։

Պատմական հիշատակումներ և ծագում

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Ֆուսի և Նյուվա

Ֆուսի անունն առաջին անգամ հայտնվել է Պատերազմող թագավորությունների ժամանակաշրջանի փաստաթղթերում, ինչպիսիք են «Փոփոխությունների գրքին կից դիտողությունները», «Ֆընշան» Կուանծը «Ճուանծը», «Չու Ցը» և «Պատերազմող թագավորությունների ռազմավարությունները»։ Նրա և Նյուվայի միջև կապի մասին առաջին անգամ գրվել է Հան դինաստիայի «Հուայնանծը»-ի «Լանմին» գլխում[8]։

Ֆուսիի մասին առասպելի տեղեկությունները տարբեր դարաշրջաններում տարբերվում են։ Արևմտյան Ցին դինաստիայի «Կայսերական դարը» նշում է, որ Ֆուսին ծնվել է Չընծիում[9]։ Ըստ ավանդության, Ֆուսին մարդկանց սովորեցրել է ձկնորսության համար ցանցեր պատրաստել և ստեղծել Ութ Տրիգրամները[10]։ Ասում են նաև, որ Ֆուսին ստեղծել է գիրը և ցիտրան[11]։ «Պայխու Թոնյին» նշում է. «Ո՞վքեր են երեք միապետները: Նրանք են Ֆուսին, Նյուվան և Շըննոնը»: Սա Ֆուսիին բարձրացնում է Երեք միապետների դիրքին: Ասում են, որ Ֆուսին և Նյուվան քույր և եղբայր էին[12],«Ֆուսին ուներ թեփուկավոր մարմին, իսկ Նյուվան՝ օձի մարմին»[13][14]։ Նրանք ամուսնացան, այդ պատճառով հետագա սերունդները նրանց անվանեցին վիշապի նախնիներ[15]։

Արևելյան Հան դինաստիայի Ցիենֆու Լուն աշխատության համաձայն՝ Կարմիր կայսր Քույվեյը, որը հայտնի է նաև որպես Շըննոն, կոչվել է Յան կայսր և փոխարինել է Ֆուսիին որպես աշխարհի տիրակալ[16]։ Սիմա Ճընը նշել է, որ Ֆուսին և Նյուվան ծնվել են Հուասյուից և դարձել թագավորներ Սուեյրընից հետո[17][18]։

Ֆուսին հնագույն ժամանակներից ի վեր մեծարվել է որպես չին ժողովրդի նախահայր[19]։ Դիցաբանության մեջ նա նաև համարվում է ողջ մարդկության նախնին։ Ֆուսին Երեք միապետներից մեկն էր, ով տեղափոխեց իր մայրաքաղաքը Չընցան և հիմնադրեց իր մայրաքաղաքը Չընվանցյոում (ներկայիս Խուայան, Խընան)։ Նա վիշապին օգտագործել է որպես իր տոտեմ, իսկ Ֆըն ազգանունը չինական լեգենդներում Ֆուսիի ազգանունն էր[20]։

Հին և ժամանակակից գրքերի ամբողջական հավաքածուն մեջբերում է Ֆուշանի նախնիների տաճարի վրա գրված արձանագրությունը (Ծին դինաստիայի Թյենան Ճաոյի կողմից). «Քաոսի սկզբում երկինքն ու երկիրը բաժանվեցին։ Մարդկանց հետ եկան կառավարիչներ, որոնք եկել էին այդքան հեռավոր և անհայտ Փանկուից։ Մանրամասներն անհայտ են։ Հեռավոր անցյալում Երեք միապետները հաջորդաբար բարձրացան հայտնվեցին։ Նրանցից առաջինը Ֆուսին էր։ Կայսերերի և թագավորների տարեգրության համաձայն՝ Ֆըսի տոհմից Ֆուսին օժտված էր մեծ առաքինությամբ, նա հաջորդեց Երկնքին որպես թագավոր և գտնվում էր արևելքում՝ խորհրդանշելով արևի պայծառությունը։ Նա կառավարում էր աշխարհը փայտ տարրի առաքինությամբ։ Նա նայում էր վերև՝ երկինքին հետևելու և ներքև՝ երկիրը ուսումնասիրելու համար։ Նա ոգեշնչվում էր իր սեփական մարմնից և բոլոր էակներից, և այդպիսով ստեղծեց Ութ Արհաթները՝ աստվածների առաքինությունները հասկանալու և բոլոր էակների բնույթը դասակարգելու համար[21]։

Լեգենդի էվոլուցիա

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Քաղաք Ֆուսի, Թյենշուեյ, Կանսու

Պատերազմող թագավորությունների ժամանակաշրջանի հնագիտական աղբյուր «Չուի մետաքսե ձեռագիր» երկի Ա բաժնի վկայությունների համաձայն՝ Ֆուսին Չու պետության դիցաբանության մեջ համարվում է նախահայր աստված և արարիչ աստված[22]։

Ոմանք կարծում են, որ Ֆուսին և Թայհաոն սկզբում երկու տարբեր մարդիկ էին։ Թայհաոն սև թռչունին որպես տոտեմ էր օգտագործում և Տոնյի ցեղի նախնիներից մեկն էր։ Օրինակ՝ *Ծուո Չուանը* նշում է. «Աշնանը Թանծըն եկավ արքունիք, և դուքսը նրա համար խնջույք կազմակերպեց։ Ճաոծըն հարցրեց նրան. «Ինչո՞ւ է շաոկաո տիտղոսը կոչվում թռչնի անունով»։ Թանծըն պատասխանեց. «Դա մեր նախահայրերից է գալիս… Երբ իմ նախապապ Շաոկաո Ճըն բարձրացավ գահ, մի փյունիկ հայտնվեց։ Այդ պատճառով տարեգրություններում ամեն ինչ նշվեց թռչունների անունով․ ստեղծվեցին թռչնապետեր, և պաշտոնների անուններն էլ դարձան թռչնանուն»։ Ավելի ուշ, Արևմտյան Հան դինաստիայի ժամանակաշրջանում Լյու Սինի «Շըծին» աշխատության մեջ, Լյու Սինը՝ նպատակ ունենալով փոխել հինգ տարրերի տեսությունը, փոփոխեց և ընդլայնեց կայսրերի հինգ տարրերի տոհմաբանությունը։ Այս գործընթացում, գոյություն ունեցող տոհմաբանական գրառումների և իր տեսության միջև հակասությունները հաշտեցնելու համար, նա հայտարարեց, որ Շըննոնը Յենտին է, իսկ Ֆուսին՝ Թայհաոն։ Այդ ժամանակից ի վեր Ֆուսին դարձավ «Թայհաո Ֆուսի Շը», և Թայհաոյի որոշ բնութագրեր, ինչպիսին է Ֆըն ազգանունը, վերագրվեցին Ֆուսիին[23]։

Որոշ գիտնականներ կարծում են, որ Ֆուսին Փանկուն է[24], կամ որ Փանկուի և Ֆուսիի առասպելը պատկանում են նույն դիցաբանական ծագմանը[25]։ Գիտնականները Փանկուն ուսումնասիրել են բանասիրական տեսանկյունից։ «Փան» կերպարի հին իմաստը «սկիզբ» է, իսկ «Կու»-ն նշանակում է դդում, որը խորհրդանշում է կյանքի տարածումը[26]։ Այն բանից հետո, երբ Խուան Տի կայսրը փոխարինեց Յան կայսրին և հաղթեց Չըյոուին, Յան կայսրի և Չըյոուի որոշ ցեղեր գաղթեցին Խուան գետի ավազանից դեպի հարավ։ Նրանց նախնին Ֆուսիի լեգենդներում վերածվեց Փանկուի, որը տարածվեց ավելի ուշ հարավային էթնիկ փոքրամասնությունների վրա՝ վերածվելով «Փանկուի կողմից աշխարհը արարելու» լեգենդի։ Փանկուի լեգենդի հայտնվելուց հետո Ֆուսիի կարգավիճակը սկսեց անկում ապրել[27]։

Այնուամենայնիվ, որոշ գիտնականներ կարծում են, որ Փանկուի և Ֆուսիի առասպելը պատկանում են երկու տարբեր դիցաբանական ծագման[28]։ Փանկուի և Փանխուի առասպելները միմյանց հետ կապ չունեն[29]։

Ազդեցություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Խընան նահանգի Խուայյան քաղաքում կա Թայհաո դամբարան (Ֆուսի դամբարան):

Պատկերասրահ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ֆիլմեր և հեռուստասերիալներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հեռուստասերիալներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
  • 2000 թվականի չինական հեռուստասերիալ «Ֆուսի և Նյուվա». Ֆուսիի դերում՝ Խուան Ճըճոն
  • 2003 թվականի չին-հոնկոնգյան համատեղ հեռուստասերիալ «Լուսնի լեգենդը». Ֆուսիի դերում՝ Ճըն Ծըշը
  • 2004 թվականի հոնկոնգյան հեռուստասերիալ ATV-ի եթերում «Իմ հանդիպումը վապիրի հետ 3։ Հավերժ թագավորություն»․ Ֆուսիի դերում՝ Չըն Խո-Նամ
  • 2005 թվականի չինական հեռուստասերիալ «Երկնքի և երկրի լեգենդը»․ Ֆուսիի դերում՝ Ծյաո Ընծուն
  • 2009 թվականի չինական հեռուստասերիալ «Չինական պալադին 3»․ Երկնային կայսր Ֆուսիի դերում՝ Ֆանմին
  • 2010 թվականի չինական հեռուստասերիալ «Լեգենդը». Ֆուսիի դերում՝ Լյո Տըքայ
  • 2014 թվականի չինական հեռուստասերիալ «Հերոսական դարաշրջան։ Խուան կայսրը»․ Ֆուսիի դերում՝ Ճան Ծիճան

Ֆիլմեր

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
  • 2009 թվականի «Կայսեր Ֆուսի» վեպի էկրանավորում․ Ֆուսիի դերում՝ Պատրիկ Թամ

Խաղեր

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
  • «Օրոչիի զինվորներ» շարքը, հնչյունավորված Հիրոկի Յասումոտոյի կողմից
  • «Սուրի և փերիի լեգենդը» 4
  • «Սուրի և փերիի լեգենդը» 5
  • «Սուրի և փերիի լեգենդը» 5 նախապատմություն

Ծանոթագրություններ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
  1. ↑ 《漢書·古今人表》
  2. ↑ 《漢書·律歷誌下》
  3. ↑ 《水经注·渭水》
  4. ↑ 《易傳·繫辭下》： 古者包-{犧}-氏之王天下也，仰則觀象於天，俯則觀法於地，觀鳥獸之文，與地之宜，近取諸身，遠取諸物，於是始作八卦，以通神明之德，以類萬物之情。
  5. ↑ 《文選·揚雄〈劇秦美新〉》：“厥有雲者，上罔顯於羲皇。”李善註：“伏羲為三皇，故曰羲皇。”唐杜甫《醉時歌》：“先生有道出羲皇，先生有才遇屈宋。”
  6. ↑ 《史記·封禅书》-{云}-：“昔无怀氏封泰山，禅云云；虙羲封泰山，禅云云；神农封泰山，禅云云；黄帝封泰山，禅云云。”
  7. ↑ 《汉书·律历志》引刘歆《世经》之語：“庖牺继天而王，为百王先。首德始于木，故帝为太昊。”
  8. ↑ 闻一多 (2005). «伏羲考». 神话与诗. 上海人民出版社. էջեր 1–49. ISBN 9787208058514.
  9. ↑ 《易·係辭》-{云}-：“古者包犧氏之王天下也，仰則觀象于天，俯則觀法于地，觀烏獸之文與地之宜，近取諸身，遠取諸物。於是始作八卦，以通神明之德，以類萬物之情。”
  10. ↑ 《繹史》引《古史考》-{云}-：“伏羲制嫁娶，以儷皮（鹿皮）為禮”。《抱朴子·對俗篇》-{云}-：“太昊（伏羲）師蜘蛛而結網。”《楚辭·大招》-{云}-：“伏羲作瑟，造《駕辯》之曲”。《易·系辞下》记载伏羲功业最完整：“古者包牺氏之王天下也，仰则观象于天，俯则观法于地。观鸟兽之文与地之宜，近取诸身，远取诸物，于是始作八卦，以通神明之德，以类万物之情。作结绳而为网罟，以佃以渔，盖取诸离。包牺氏没，神农氏作，……神农氏没，黄帝尧舜氏作，通其变，使民不倦，神而化之，使民宜之。”
  11. ↑ 《后汉书人表考》卷二引《春秋世谱》-{云}-：“华胥生男子为伏羲，女子为女娲。”
  12. ↑ 《文選·魯靈光殿賦》
  13. ↑ 敦煌《天地开辟以来帝王纪》載：“尔时人民死，惟有伏羲、女娲姊弟二人衣龙上天，得存其命。恐绝人种，即为夫妇。”
  14. ↑ 《全唐诗》卷三八八卢仝诗《与马异结交》说：“女媧本是伏羲婦。”
  15. ↑ 《独异志》-{云}-：“昔宇宙初开之时，有女娲姊弟二人，在昆仑山，而天下未有人民。议以为夫妻，又自羞耻。弟即与其姊上昆仑山，咒曰：‘天若遣我二人为，而烟悉合；若不，使烟散。’于烟即合。其姊即来就弟，乃结草为扇，以障其面。”《淮南子·說林篇》載：“黃帝生陰陽，上駢生耳目，桑林生臂手，此女媧所以七十化也”。皇甫谧《帝王世纪》说：“女娲氏……承庖牺制度。……及女娲氏没，次有大庭氏、柏皇氏、中央氏、栗陆氏、骊连氏、赫胥氏、尊卢氏、浑混氏、昊英氏、有巢氏、朱襄氏、葛天氏、阴康氏、无怀氏，凡十五世，皆袭庖牺之号。”
  16. ↑ 《潛夫論》〈五德志〉：「有神龍首出，常感妊姒，生赤帝魁隗，身號炎帝，世號神農。代伏羲氏。」
  17. ↑ 司马贞《补史记·三皇本纪》：“太庖牺氏，风姓，代燧人氏继天而王。母曰华胥，履大人迹于雷泽，而生庖牺于成纪。蛇身人首，有圣德。”
  18. ↑ 唐太宗《修晋书诏》谓：“伏羲以降，因秦斯及，两汉继绪，三国并命，迄于晋宋，载笔备焉”。
  19. ↑ 《帝王世纪》：“伏羲氏，風姓也。”《竹书纪年》：“太昊伏羲氏，以木德王，为风姓。”
  20. ↑ Կաղապար:Citebook
  21. ↑ Կաղապար:Citebook
  22. ↑ 张开焱 (2014). «楚帛书甲篇创世神话研究述评». 湖北师范学院学报(哲学社会科学版). 34 (1): 63–68.
  23. ↑ 郭延坡 (2020). «伏羲形象和"伏羲传说"的再考证». 天水行政学院学报. 21 (1): 118–124.
  24. ↑ 徐松石《伏牺盘古考》一文考证：“盘古王和伏羲氏原是一个人”。
  25. ↑ 韩湖初《闻一多“盘古即伏羲” 说难以动摇-兼评盘古神话由印度传入“已作结论” 说》
  26. ↑ 徐松石：《盘古与伏牺》
  27. ↑ 《闻一多全集》卷一《神话与诗》第16页
  28. ↑ 蓝阳春 (2007). «伏羲神话、女娲神话与盘古神话是三个不同的神话谱系——盘古神话来源问题研究之七». 广西民族研究 (3): 123–129.
  29. ↑ 蓝阳春 (2007). «论盘瓠、盘王非盘古——盘古神话来源问题研究之九». 广西民族研究 (4): 105–109.

Տե՛ս նաև

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Ֆուսի» հոդվածին։
Ստացված է «https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=Ֆուսի&oldid=10697876» էջից