Ֆինանսական կապիտալ
Ֆինանսական կապիտալ (նաև հայտնի է պարզապես որպես կապիտալ կամ սեփական կապիտալ ֆինանսների, հաշվապահության և տնտեսագիտության մեջ), ցանկացած տնտեսական ռեսուրս է, որը չափվում է փող և օգտագործվում է ձեռնարկատերերի և բիզնեսների կողմից՝ գնելու այն, ինչ անհրաժեշտ է իրենց ապրանքները արտադրելու կամ ծառայություններ մատուցելու համար տնտեսագիտական ոլորտում (օրինակ՝ մանրածախ առևտուր, կորպորատիվ հատված, ներդրումային բանկ)։ Այլ կերպ ասած, ֆինանսական կապիտալը կամ կազմակերպության ներսում կուտակված շահույթն է (պահպանված եկամուտը), կամ վարկատուների (և ներդրողների) կողմից ձեռնարկություններին տրամադրված միջոցներ՝ հնարավորություն տալու համար ձեռք բերել իրական կապիտալ՝ սարքավորումներ կամ ծառայություններ՝ նոր ապրանքներ կամ ծառայություններ արտադրելու նպատակով[1]։
Ի տարբերություն դրա, իրական կապիտալը (կամ տնտեսական կապիտալը) ներառում է ֆիզիկական ապրանքներ, որոնք օգնում են այլ ապրանքների և ծառայությունների արտադրությանը (օրինակ՝ բահեր՝ գերեզմանափորների համար, կարի մեքենաներ՝ դերձակների համար, կամ սարքավորումներ ու գործիքներ՝ գործարանների համար)[2]։
Կապիտալի պահպանման հայեցակարգեր ՖՀՄՍ-ում
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Ֆինանսական կապիտալը, որպես կանոն, վերաբերում է կուտակված ֆինանսական հարստությանը և հատկապես այն միջոցներին, որոնք օգտագործվում են բիզնես սկսելու կամ պահպանելու նպատակով։ Ֆինանսական կապիտալի հայեցակարգն ընդունվում է տնտեսական սուբյեկտների մեծամասնության կողմից իրենց ֆինանսական հաշվետվությունները պատրաստելիս[3]։
Ֆինանսական կապիտալի հայեցակարգի շրջանակում, ինչպիսին է ներդրված գումարը կամ գնողունակությունը, կապիտալը համարժեք է կազմակերպության զուտ ակտիվներին կամ սեփական կապիտալին։ Ֆիզիկական կապիտալի հայեցակարգի շրջանակում, ինչպիսին է գործառնական հնարավորությունը, կապիտալ համարվում է կազմակերպության արտադրողական հզորությունը, օրինակ՝ օրական արտադրման միավորներ[3]։
Ֆինանսական կապիտալի պահպանման չափումը կարող է կատարվել անվանական դրամական միավորներով կամ հաստատուն գնողունակության միավորներով[4]։ Ընդհանուր ֆինանսական հաշվետվության միջազգային ստանդարտների (անգլ.՝ IFRS) համաձայն, կապիտալի պահպանման երեք հասկացություն գոյություն ունի[4]։
- Ֆիզիկական կապիտալի պահպանում,
- Ֆինանսական կապիտալի պահպանում անվանական դրամական միավորներում և
- Ֆինանսական կապիտալի պահպանում հաստատուն գնողունակության միավորներում:
Ֆինանսական կապիտալը տրամադրվում է վարկատուների կողմից որոշակի գնով՝ տոկոսադրույքով։ Բացի այդ, ֆինանսական կապիտալը յուրաքանչյուր իրացվելի միջոց կամ մեխանիզմ է, որը ներկայացնում է հարստություն կամ կապիտալի այլ ձևեր։ Այնուամենայնիվ, այն հիմնականում գնողունակությունն է՝ փողի տեսքով, որը հասանելի է ապրանքների և այլնի արտադրության կամ գնման համար։ Կապիտալը կարող է ձեռք բերվել նաև արտադրելով ավելի շատ, քան տվյալ պահին անհրաժեշտ է, և ավելցուկը պահելով։
(Տես նաև Փողի ժամանակային արժեքը՝ ֆինանսական կապիտալի վերլուծության մանրամասն բացատրության համար։)
Ֆինանսական կապիտալը կարող է լինել նաև գնվող ապրանքների ձևով, օրինակ՝ համակարգիչներ կամ գրքեր, որոնք կարող են ուղղակի կամ անուղղակի կերպով նպաստել կապիտալի տարբեր այլ տեսակների ձեռքբերմանը[5][6][7]։ Ֆինանսական կապիտալը որոշ ակադեմիկոսների կողմից ենթատիպավորվել է որպես տնտեսական կամ «արտադրական կապիտալ», որը անհրաժեշտ է գործունեության համար, ազդանշանային կապիտալ, որը ցույց է տալիս ընկերության ֆինանսական ուժը բաժնետերերին, և կարգավորիչ կապիտալ, որը բավարարում է կապիտալի պահանջները[8]։
Կապիտալի աղբյուրները
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]- Երկար ժամկետ - սովորաբար ավելի քան 7 տարի[9]
- Միջնաժամկետ - սովորաբար 2-ից 7 տարի
- Կարճաժամկետ - սովորաբար 2 տարուց պակաս
Կապիտալի շուկա
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]- Երկարաժամկետ միջոցներ,որոնք գնվում և վաճառվում են՝[9]
- Բաժնետոմսեր
- Պարտատոմսեր
- Երկարաժամկետ վարկեր, հաճախ հիփոթեքային պարտատոմսերով որպես գրավ
- Պահուստային ֆոնդեր
- Եվրոպարտատոմսեր
Փողի շուկա
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]- Ֆինանսական հաստատությունները կարող են օգտագործել կարճաժամկետ խնայողություններ կարճաժամկետ վարկեր տրամադրելու համար։
- Առևտրային պարտատոմս
- Բաց հաշվի վարկ
- Բանկային օվերդրաֆտ
- Կարճաժամկետ վարկեր
- Վարկային շրջանառության և վճարման միջոցներ
- Պարտապանների ֆակտորինգ
Արժեթղթերի և պարտատոմսերի միջև տարբերությունները
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]- Բաժնետոմսերի տերերն ըստ էության սեփականատերեր են, իսկ պարտատոմսերի տերերը՝ վարկատուներ[10]։
- Բաժնետոմսերի տերերը կարող են քվեարկել տարեկան ընդհանուր ժողովներում կամ Բաժնետերերի տարեկան ժողովներում և ընտրվել որպես տնօրեններ, մինչդեռ պարտատոմսերի տերերը չեն կարող քվեարկել տարեկան ժողովներում կամ ընտրվել որպես տնօրեններ։
- Բաժնետերերը շահույթ են ստանում շահաբաժինների տեսքով․ պարտատոմսերի սեփականատերերը ստանում են ֆիքսված տոկոսադրույք:
- Շահույթի բացակայության դեպքում բաժնետերը շահաբաժին չի ստանում. տոկոսները վճարվում են պարտատերերին անկախ նրանից՝ շահույթ ստացվել է, թե ոչ:
- Կազմակերպության լուծարման դեպքում նախևառաջ վճարվում են պարտատոմսերի, ապա՝ բաժնետոմսերի տերերը[11]։
Կապիտալի տեսակները
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Հիմնական կապիտալ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Հիմնական կապիտալը այն միջոցներն են, որոնք ընկերությունները օգտագործում են այնպիսի ակտիվների ձեռքբերման համար, որոնք մնալու են բիզնեսում մշտապես և կօգնեն շահույթ ստանալ։ Հիմնական կապիտալի պահանջարկը որոշող գործոններն են՝
- Բիզնեսի բնույթ
- Բիզնեսի չափ
- Զարգացման փուլ
- Սեփականատերերի կողմից ներդրված կապիտալ
- Տարածքի գտնվելու վայր
Շրջանառու կապիտալ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Ընկերությունները օգտագործում են շրջանառու կապիտալը իրենց բիզնեսի գործունեությունը ապահովելու համար։ Օրինակ՝ գումար, որը նրանք օգտագործում են բաժնետոմսեր ձեռք բերելու, ծախսերը վճարելու և վարկերը ֆինանսավորելու համար։ Շրջանառու կապիտալի պահանջարկը որոշող գործոններն են՝
- Բիզնեսի չափեր
- Զարգացման փուլ
- Արտադրության ժամանակը
- Պաշարների շրջանառության գործակցի արագություն
- Գնման և վաճառքի պայմաններ
- Սեզոնային սպառում
- Սեզոնային արտադրանք
- Շահույթի մակարդակ
- Աճ և ընդլայնում
- Արտադրության ցիկլ
- Գործունեության ընդհանուր բնույթը
- Բիզնես ցիկլ
- Բիզնես քաղաքականություն
- Պարտքի գործակից
Սեփական և փոխառու կապիտալ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Կապիտալը, որը տրամադրվում է ձեռնարկատիրոջ կամ բիզնեսի սեփականատիրոջ կողմից, օրինակ՝ խնայողությունների կամ ժառանգության միջոցով, հայտնի է որպես սեփական կապիտալ կամ բաժնեմաս, մինչդեռ այն, որն ապահովվում է մեկ այլ անձի կամ հաստատության կողմից պարտքի գործիքներով, կոչվում է փոխառված կապիտալ, որը սովորաբար պետք է վերադարձվի տոկոսադրույքով։ Պարտքի և սեփական կապիտալի հարաբերությունը կոչվում է լիվերաժ (անգլ.՝ leverage)։ Այն պետք է օպտիմալացվի, քանի որ բարձր լիվերաժը կարող է բերել ավելի բարձր շահույթ, բայց նաև ստեղծել լուծարման ռիսկեր[12]։
Փոխառված կապիտալը այն կապիտալն է, որը բիզնեսը փոխառում է հաստատություններից կամ անհատներից և ներառում է պարտքային պարտավորություններում։
- Ետ գնվող պարտատոմսեր
- Անժամկետ պարտատոմսեր
- Պարտատոմսեր բերման իրավունքով
- Սովորական պարտատոմսեր
- Պարտատոմսեր
- Ավանդներ
- Վարկեր
Սեփական կապիտալը այն մասնաբաժինն է, որը կազմակերպության սեփականատերերը (օրինակ՝ բաժնետերերը և գործընկերները) ներդնում են բիզնեսում, և հաճախ կոչվում է սեփականատիրոջ ակտիվ։ Սեփականատիրոջ շահը սովորաբար ներկայացվում է արտոնյալ բաժնետոմսերով, որոնք կարող են տարբեր տեսակներ ունենալ՝
- Արտոնյալ բաժնետոմսեր / հիբրիդային ֆինանսավորման աղբյուր
- Սովորական արտոնյալ բաժնետոմսեր
- Կուտակվող արտոնյալ բաժնետոմսեր
- Մասնակից արտոնյալ բաժնետոմսեր
- Սովորական բաժնետոմսեր
- Բոնուսային բաժնետոմսեր
- Հիմնադիրների բաժնետոմսեր
Ընդհանուր առմամբ, նրանք առավելություն ունեն սովորական բաժնետոմսերի նկատմամբ: Սա նշանակում է, որ բաժնետերերին կատարված վճարումները նախ վճարվում են արտոնյալ բաժնետերերին, այնուհետև սեփականության բաժնետերերին:
Գործիքներ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Կապիտալի ակտիվների ցանկացած համադրության վերաբերյալ պայմանագիր կոչվում է ֆինանսական գործիք, որը կարող է ծառայել որպես[13]՝
Ավանդական դրամական ձևերը (օրինակ՝ վամպում, կեղևներ, հաշվարկային փայտիկներ և այլն) և ժամանակակից ֆիատ փողերը միայն «խորհրդանշական» արժույթի պահոց են, և ոչ թե իրական, ինչպես ապրանքային փողը։
Գնահատում
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Սովորաբար ֆինանսական գործիքի գինը որոշվում է կապիտալի շուկաների մասնակիցների կողմից դրա ակնկալվող եկամտաբերության և ռիսկի ընկալման համաձայն։ Հաշվարկային միավորի գործառույթները կարող են կասկածի տակ դրվել, եթե բարդ ֆինանսական գործիքների գնահատումները էականորեն տարբերվում են ժամանակի ընթացքում[2]։ «Գրքերի արժեքը», «շուկայի արժեքը» և «ապագայի արժեքը» մոտեցումները երեք տարբեր մոտեցումներ են, որոնք օգտագործվում են ֆինանսական կապիտալի արժեքի հաշվարկային միավորների համատեղման համար։
Տեղաբաշխում և առևտուր
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Ինչպես փողը, ֆինանսական գործիքներն էլ կարող են «ապահովված» լինել պետության զինվորական ֆիատով, վարկով (այսինքն՝ սոցիալական կապիտալով, որն առկա է բանկերի և նրանց ավանդատուների մոտ) կամ թանկարժեք մետաղների պաշարներով[14]։ Կառավարությունները սովորաբար խիստ վերահսկում են դրա առաջարկը և պահանջում են, որ վարկ տրամադրող հաստատությունները պահպանեն որոշակի «պահուստ»։ Տարբեր ազգային արժութային գործիքների միջև առևտուրը կատարվում է փողի շուկայում։ Նման առևտուրը բացահայտում է պարտքերի հավաքագրման հավանականության կամ այդ արժույթի արժեքի պահպանման գործառույթի տարբերությունները, որոնք որոշվում են առևտրականների կողմից:
Երբ ֆինանսական կապիտալը հանդես է գալիս ոչ փողային ձևով, այն կարող է վաճառվել պարտատոմսերի շուկայում կամ վերապահովագրական շուկայում՝ կախված պարտատոմսերի թողարկողների, ապահովագրողների և այլ ֆինանսական գործիքներ թողարկող կամ առևտուր իրականացնող կողմերի սոցիալական կապիտալի (ոչ միայն վարկունակության) նկատմամբ վստահության տարբեր մակարդակներից[15]։ Երբ որևէ նման գործիքի վճարումը հետաձգվում է, սովորաբար տոկոսադրույքը բարձր է, քան բանկերի կողմից վճարվող կամ կենտրոնական բանկի կողմից սահմանված ստանդարտ տոկոսադրույքները։ Այսպիսի գործիքները հաճախ անվանում են ֆիքսված եկամտով գործիքներ, եթե դրանց կցված է կանխատեսելի վճարման գրաֆիկ՝ համաչափ տոկոսադրույքով։ Փոփոխական տոկոսադրույքով գործիքները, օրինակ՝ սպառողական հիփոթեքային վարկերի շատ տեսակներ, արտացոլում են վճարման հետաձգման ստանդարտ տոկոսադրույքը, որը սահմանում է կենտրոնական բանկի հիմնական տոկոսադրույքը՝ դրա վրա հավելելով որոշակի հաստատուն տոկոս։ Այլ գործիքներ, օրինակ՝ քաղաքացիական արտոնությունները, ինչպիսիք են ԱՄՆ-ի սոցիալական ապահովագրությունը կամ այլ կենսաթոշակային ծրագրեր, կարող են ինդեքսավորվել գնաճի մակարդակին՝ ապահովելու կանխատեսելի արժեքի հոսք։
Ընդհանուր առմամբ, ապրանքային շուկաները կախված են միջազգային առևտրի վրա ազդող քաղաքականությունից, ինչպիսիք են բոյկոտը և էմբարգոն, կամ բնական կապիտալի վրա ազդող գործոններից, ինչպիսիք են եղանակը, որն ազդում է սննդի մշակաբույսերի մշակման վրա։ Մինչդեռ, ֆոնդային շուկաները հիմնականում ձևավորվում են կորպորատիվ ղեկավարների նկատմամբ վստահության հիման վրա, այսինքն՝ անհատական կապիտալ, սպառողների կողմից, այսինքն՝ սոցիալական կապիտալ կամ «բրենդային կապիտալ» (որոշ վերլուծություններում), և կազմակերպության ներքին արդյունավետությամբ, այսինքն՝ կրթական կապիտալ և ենթակառուցվածքային կապիտալ։ Որոշ ձեռնարկություններ թողարկում են ֆինանսական գործիքներ, որոնք նպատակաուղղված են մեկ ստորաբաժանման կամ ապրանքանիշի գործունեության հետևմանը։ «Ֆինանսական ֆյուչերսները», «Կարճ դիրք» և «ֆինանսական օպցիոնները» վերաբերում են այս շուկաներին և սովորաբար ներկայացնում են մաքուր ֆինանսական խաղադրույքներ արդյունքների վրա՝ առանց որևէ նյութական հիմքի ուղղակի ներկայացման։
Հայեցակարգի ընդլայնում
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Ֆինանսական կապիտալի, փողի և բոլոր կապիտալների տեսակների, հատկապես մարդկային կապիտալի կամ աշխատուժի միջև հարաբերությունները ենթադրվում են կենտրոնական բանկի քաղաքականության և կարգավորումների շրջանակում վերոնշյալ գործիքների վերաբերյալ։ Այսպիսի հարաբերությունները և քաղաքականությունները բնութագրվում են քաղաքական տնտեսությամբ՝ ֆեոդալիստական, սոցիալիստական, կապիտալիստական, կանաչներ, անարխիստական կամ այլ կերպ։ Իրականում, փողի առաջարկը և ֆինանսական կապիտալը կարգավորող այլ կանոնակարգեր ներկայացնում են հասարակության արժեքային համակարգի տնտեսական ըմբռնումը, քանի որ դրանք որոշում են աշխատուժի բաշխումը այդ հասարակությունում։
Այսպիսով, օրինակ, փողի առաջարկը ավելացնելու կամ նվազեցնելու կանոնները՝ հիմնված ենթադրյալ գնաճի վրա կամ կյանքի որակի չափման վրա, արտացոլում են այդպիսի արժեքները՝ ցույց տալով ֆինանսական կապիտալը (բոլոր ձևերով) որպես արժեքի կայուն պահպանման միջոց օգտագործելու կարևորությունը։ Եթե սա չափազանց կարևոր է, ապա գնաճի վերահսկումը դառնում է առաջնային՝ քանի որ ցանկացած չափով գնաճը նվազեցնում է ֆինանսական կապիտալի արժեքը՝ համեմատած կապիտալի մյուս բոլոր տեսակների հետ։
Եթե, սակայն, փոխանակման միջոցի գործառույթն ավելի վճռորոշ է, ապա նոր փողի թողարկումը կարող է իրականացվել ավելի ազատ, անկախ նրանից՝ դա ինչ ազդեցություն կունենա գնաճի կամ բարեկեցության վրա։
Տնտեսական դերը
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Սոցիալիզմը, կապիտալիզմը, ֆեոդալիզմը, անարխիզմը և այլ քաղաքացիական տեսություններ ֆինանսական կապիտալի դերի վերաբերյալ սոցիալական կյանքում ունեն էականորեն տարբեր մոտեցումներ և առաջարկում են տարբեր քաղաքական սահմանափակումներ՝ այդ դերը կարգավորելու նպատակով[16]։
Արդյունաբերական կապիտալիզմը շահույթի ստացումն է ֆինանսական կապիտալի մանիպուլյացիայի միջոցով։ Այն հակադրվում է արդյունաբերական կապիտալիզմին, որտեղ շահույթը գոյանում է ապրանքների արտադրությունից։
Մարքսիստական հեռանկարներ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Մարքսիստական տեսության մեջ սովորական է ֆինանսական կապիտալի դերին անդրադառնալ որպես որոշող և իշխող դասակարգի շահերին կապիտալիստական հասարակությունում, մասնավորապես վերջին փուլերում[17][18]:
Տես նաև
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Ծանոթագրություններ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]- ↑ «Financial Structure». Investopedia (անգլերեն). Վերցված է 2025 թ․ ապրիլի 30-ին.
- 1 2 Instrument: Definition in Finance, Economics, and Law. «Instrument: Definition in Finance, Economics, and Law».
{{cite web}}: CS1 սպաս․ բազմաթիվ անուններ: authors list (link) - 1 2 «Financial Capital vs. Economic Capital: What's the Difference?». Investopedia (անգլերեն). Վերցված է 2025 թ․ ապրիլի 30-ին.
- 1 2 Constant item purchasing power accounting#CIPPA as per the IASB's Framework.5B14.5D .5B15.5D Constant item purchasing power accounting
- ↑ Spillane, James P., Tim Hallett, and John B. Diamond. 2003. "Forms of Capital and the Construction of Leadership: Instructional Leadership in Urban Elementary Schools." Sociology of Education 76(1):1–17. .
- ↑ Spillane, James P., Tim Hallett, and John B. Diamond. 2003. "Forms of Capital and the Construction of Leadership: Instructional Leadership in Urban Elementary Schools." Sociology of Education 76 (January): 1-17 Կաղապար:Verify source
- ↑ The Risk Report, April 2009. Volume XXXI No. 8. IRMI Արխիվացված 2009-04-10 Wayback Machine. Կաղապար:Verify source
- ↑ The Risk Report, April 2009. Volume XXXI No. 8. IRMI Արխիվացված 2009-04-10 Wayback Machine.
- 1 2 «Long-term and Short-term sources of Finance» (ամերիկյան անգլերեն). Վերցված է 2025 թ․ ապրիլի 30-ին.
- ↑ «How Do Cost of Debt Capital and Cost of Equity Differ?».
- ↑ adila (2014 թ․ հունվարի 9). «Difference Between Shares and Debentures» (ամերիկյան անգլերեն). Վերցված է 2025 թ․ ապրիլի 30-ին.
- ↑ «How Does a Company's Capitalization Structure Affect Its Profitability?».
- ↑ «Financial Instruments Explained: Types and Asset Classes».
- ↑ «Financial Markets: Role in the Economy, Importance, Types, and Examples». Investopedia (անգլերեն). Վերցված է 2025 թ․ ապրիլի 30-ին.
- ↑ «Capital: Definition, How It's Used, Structure, and Types in Business». Investopedia (անգլերեն). Վերցված է 2025 թ․ ապրիլի 30-ին.
- ↑ «What Is Capitalism? History, Pros & Cons, vs. Socialism». Investopedia (անգլերեն). Վերցված է 2025 թ․ ապրիլի 30-ին.
- ↑ Imperialism, the Highest Stage of Capitalism ibid. Finance Capital and the Finance Oligarchy Արխիվացված 2015-04-02 Wayback Machine
- ↑ «Monopoly-Finance Capital and the Paradox of Accumulation - John Bellamy Foster - Monthly Review». monthlyreview.org. 2009 թ․ հոկտեմբերի 1. Արխիվացված օրիգինալից 2011 թ․ մարտի 17-ին. Վերցված է 2018 թ․ մայիսի 3-ին.
Արտաքին հղումներ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]- F. Boldizzoni, Means and Ends: The Idea of Capital in the West, 1500-1970, New York: Palgrave Macmillan, 2008, chapters 7-8
