Ֆելիքս Զանդման

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Ֆելիքս Զանդման
լեհ.՝ Feliks Zandman
Ծնվել էմայիսի 7, 1928(1928-05-07)[1] կամ մայիսի 7, 1927(1927-05-07)[2]
ԾննդավայրԳրոդնո, Białystok Voivodeship, Լեհաստանի Երկրորդ Հանրապետություն[2]
Մահացել էհունիսի 4, 2011(2011-06-04)[3][1]
Մահվան վայրՖիլադելֆիա, Փենսիլվանիա, ԱՄՆ
ՔաղաքացիությունFlag of Poland (1928–1980).svg Լեհաստանի Երկրորդ Հանրապետություն, Flag of France.svg Ֆրանսիա, Flag of the United States.svg ԱՄՆ և Flag of Israel.svg Իսրայել
ԿրթությունՓարիզի համալսարան
Մասնագիտությունգյուտարար և ճարտարագետ
ԱշխատավայրVishay Intertechnology?
Felix Zandman Վիքիպահեստում

Ֆելիքս Զանդման ((լեհ.՝ Feliks Zandman, մայիսի 7, 1928(1928-05-07)[1] կամ մայիսի 7, 1927(1927-05-07)[2], Գրոդնո, Białystok Voivodeship, Լեհաստանի Երկրորդ Հանրապետություն[2] - հունիսի 4, 2011(2011-06-04)[3][1], Ֆիլադելֆիա, Փենսիլվանիա, ԱՄՆ), գիտնական և ինժեներ, «Vishay Intertechnology» միջազգային ընկերության հիմնադիր և գլխավոր տեխնիկական տնօրեն, որն աշխարհում էլեկտրոնային բաղադրիչների խոշորագույն մատակարարներից մեկն է։ 

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին Ֆելիքս Զանդմանը և հինգ այլ հրեաներ փրկվել են աղետից՝ աշխարհի արդարակյացների՝ Աննա և Յան Պուխալսկիների օգնության շնորհիվ։

1946-1949 թվականներին սովորել է Ֆրանսիայի Նանսիի համալսարանում՝ ֆիզիկա և տեխնիկա մասնագիտությունների գծով, զուգահեռաբար՝ Grande école d’ingénieurs տեխնիկական համալսարանում։ Փիլիսոփայության դոկտորի աստիճան է ստացել Սորբոնի համալսարանում՝ պաշտպանելով ֆոտոառաձգականության թեմայով դիսերտացիա։

Ֆելիքս Զանդմանը պարգևատրվել է Է.Լոնգստրետի մեդալով (Ֆրանկլինի ինստիտուտ, 1962) և այլ մրցանակներով։

Կենսագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ֆելիքս Զանդմանը ծնվել է Ահարոն և Գենի Զանդմանի ընտանիքում՝ Գրոդնո քաղաքում 1927 թվականին (որոշ տվյալներով՝ 1928 թվականին[4][5])։ Սովորել է լեհական գիմնազիայում՝ եբրայերեն լեզվով հիմնական առարկաների ուսուցմամբ[6][7][8][9]։

1941 թվականի հոկտեմբերին նացիստական զորքերի կողմից քաղաքի բռնազավթումից հետո նրանց ամբողջ մեծ ընտանիքը տեղափոխվել է Գրոդնոյի գետտո, ապա տեղափոխվել է Կելբասինի տարանցիկ համակենտրոնացման ճամբար գետտոյի ոչնչացումից առաջ՝ 1942 թվականին։ Ավելի ուշ Ֆելիքսի ողջ ընտանիքը մահացել է, իսկ նա ողջ է մնացել միայն աշխարհի արդարակյացներ Աննա և Յան Պուխալսկիների շնորհիվ և ապրել մեծ Լոսոսնա գյուղում (այժմ Լեհաստանում, Բելառուսի հետ սահմանից 20 կմ հեռավորության վրա)։ Աննան՝ 5 երեխաների մայրը, պատերազմից առաջ աշխատել է որպես Ֆրեյդովիչեի ընտանիքի ամառանոցի պահակ և 1943 թվականի փետրվարին թաքցրել է Ֆելիքսին՝ ի նշան երախտագիտության նրա տատիկի, որը անցյալում փրկել էր նրա երեխային։ Բացի Ֆելիքսից, Պուխալսկիները փրկել են նրա հորեղբայր Սենդեր Ֆրեյդովիչին և չորս լեհ հրեաների։ Հիմնական վայրը, որտեղ նրանք անցկացրել են 17 ամիս, դարձել է փորված փոս-ապաստանը, որի չափերն էին 1.7 x 1.5, իսկ խորությունը 1.2 մետր։ Չնայած ծանրագույն պայմաններին՝ փրկվածները կարողացել են լավ հարաբերություններ պահպանել միմյանց հետ, նույն տեղում Սենդերը մթության մեջ սովորեցրել է Ֆելիքսին եռանկյունաչափություն, մաթեմատիկա և պատմություն, ինչը թույլ է տվել նրան ազատ արձակվելուց հետո մեկ տարվա ընթացքում անցնել երեք դասարան և ավարտել տասնամյա դպրոցը[7][10]։

Ֆ. Զանդմանի նվիրատվության հուշատախտակը Գրոդնոյի մեծ երգչախմբի սինագոգի վերանորոգման համար

Այն բանից հետո, երբ 1944 թվականի կեսերին Խորհրդային բանակի առաջնորդող մասերը ազատ են արձակել փախստականներին, Ֆելիքսը հորեղբոր հետ տեղափոխվել է Գդանսկ, որտեղ ընդունվել է համալսարան, սակայն Լեհաստանում հետպատերազմյան հրեական ջարդերի պատճառով նրանք 1946 թվականի ամռանը գաղթել են Ֆրանսիա[7]։

Սկզբում ֆրանսերեն չիմանալով՝ Ֆելիքսը կարողացել է 1949 թվականին ավարտել Նանսի համալսարանը՝ «դարի ուսանող» կոչումով։ Այնուհետև պաշտպանել է դոկտորական ատենախոսություն Սորբոնում՝ մշակելով «նոր մեթոդ և լարման չափման յուրահատուկ տեխնոլոգիա»[7]։

Իր կնոջը՝ Ռուտա Զանդմանին 40 տարի արդեն իր «գլխավոր խորհրդականն» է համարել։ 1994 թվականին, լինելով ԱՄՆ քաղաքացի (իսկ մինչ այդ՝ Լեհաստանի և Ֆրանսիայի), ընդունել է Իսրայելի քաղաքացիություն[7]։

Մահացել Է ԱՄՆ-ում 2011 թվականի հունիսի 4-ին[4][11]։ Թաղված է Իսրայելում։

Մասնագիտական գործունեություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ուսումն ավարտելուց հետո Զանդմանը որոշ ժամանակ դասավանդել է Ֆրանսիայի Ecole de l’Air օդանավորդության ակադեմիայում, իսկ հետո մի քանի տարի աշխատել է Ֆրանսիայի ավիացիոն արդյունաբերության ոլորտում[12]։

1956 թվականին Զանդմանն առաջարկ է ստացել տեղափոխվել ԱՄՆ, որտեղ նա աշխատել է Budd ընկերությունում գիտական հետազոտությունների և մշակումների դեպարտամենտի տնօրենի պաշտոնում՝ զարգացնելով դեֆորմացիաների չափման իր մեթոդիկան («ֆոտոսթրես»)։ Այսպիսով, նա եկել է գերճշգրիտ, բարակ թաղանթային ռեզիստոր ստեղծելու գաղափարին, սակայն Budd ընկերությունը հեռանկարային չի համարել այդ բիզնեսը, և 1962 թվականի փետրվարի 22-ին Զանդմանը ստեղծել է սեփական ընկերությունը։ Զանդմանն ու իր մերձավոր ազգական Ալֆրեդ Սլաները (Alfred P. Slayer) նոր ընկերություն անվանել են «Vishay»՝ ի հիշատակ Ֆելիքսի տատիկի, որը ծնվել է լիտվական Վիշեյ փոքրիկ քաղաքում (Վեյսիյայ)[7][9][13]։

Արձագանքելով իսրայելական «Մերկավա» տանկի գլխավոր կոնստրուկտոր Իսրայել Տալի խնդրանքին՝ Ֆելիքս Զանդմանն անհատույց իրականացրել է տանկի թնդանոթի արդիականացումը, ինչը թույլ է տվել կտրուկ բարձրացնել նրա հրաձգության ճշգրտությունը[7][8][14][15]։

Vishay Intertechnology[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ընկերության առաջին արտադրանքն են դարձել Ֆելիքս Զանդմանի արտոնագրված տեխնոլոգիայով պատրաստվող եզակի բարձր ճշգրտությամբ բարակ թաղանթային ռեզիստորները։

Այսօր «Vishay»-ն ունի արտադրական ձեռնարկություններ Իսրայելում, Չինաստանում և Ամերիկայի 5 այլ երկրներում, Եվրոպայում և Ասիայում, որտեղ արտադրում են ուղղիչներ, դիոդներ, մոպ-տրանզիստորներ, օպտոէլեկտրոնային բաղադրիչներ, մասնագիտացված ինտեգրալ սխեմաներ, ռեզիստորներ, կոնդենսատորներ և ինդուկտորներ[13]։

«Vishay Intertechnology»-ի եկամուտները 2009 թվականին կազմել են ավելի քան 2042 մլն դոլար։ 2009 թվականի դեկտեմբերի 31-ի դրությամբ ընկերությունում եղել են շուրջ 22 300 հաստիքային աշխատակիցներ[16]։

Գրքեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Photostress: principles and applications, 1959
  • Photoelastic Coatings, 1977
  • Cherez terni k zvezdam: Ot Vishei — k Vishei, 1994
  • Never the last journey, 1995
  • Nie die letzte Reise.: Vom polnischen Ghetto an die Wallstreet. 1999
  • Resistor theory and technology, 2002

Մրցանակներ, ճանաչում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ֆելիքս Զանդմանը կյանքի ընթացքում արժանացել է հետևյալ պարգևների․[17]

  • 1962՝ Էդվարդ Լոնգստրետի մեդալ[18]
  • 2001՝ ԱՄՆ-ի էլեկտրոնային արդյունաբերության ձեռնարկությունների դաշինքի մեդալ[19]
  • 2009՝ ԱՄՆ էլեկտրոնային բաղադրիչների դիստրիբյուտորների ազգային ասոցիացիայի մրցանակ[20]

Կինոյում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ֆելիքս Զանդմանի կյանքի մասին նկարահանվել է «Ոգու հաղթանակ» վավերագրական ֆիլմը։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 Bibliothèque nationale de France data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 German National Library, Berlin State Library, Bavarian State Library, Austrian National Library Record #121508803 // Gemeinsame Normdatei — 2012—2016.
  3. 3,0 3,1 3,2 http://www.bizjournals.com/philadelphia/news/2011/06/06/vishay-founder-holocaust-survivor.html
  4. 4,0 4,1 Dr. Felix Zandman // Obituary Vishay
  5. Felix Zandman GHN: IEEE Global History Network
  6. Jr. Korn, Bertram, Jewish Exponent, 10-20-1995. «Survivor Triumphant: Felix Zandman’s life story is a saga of success» Archived 2012-11-03 at the Wayback Machine.
  7. 7,0 7,1 7,2 7,3 7,4 7,5 7,6 Феликс Зандман: всем смертям назло, Сэм Ружанский, «МЫ ЗДЕСЬ» № 307, 12-18 мая 2011
  8. 8,0 8,1 From Darkness to Photoelasticity // Felix Zandman: Scientist, Inventor and Industrialist, Dana Ashkenazi
  9. 9,0 9,1 «VISHAY INTERTECHNOLOGY: портрет компании»։ Արխիվացված է օրիգինալից 2010-12-03-ին։ Վերցված է 2021-04-13 
  10. Mordecai Paldiel. Saving the Jews: amazing stories of men and women who defied the «final solution». — Schreiber, 2000. — С. 82-83. — 338 с. — ISBN 1887563555
  11. Clarke Peter (6 июня 2011)։ «Felix Zandman, founder of Vishay, dead at 83» (անգլերեն)։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-07-31-ին։ Վերցված է 2011-06-10 
  12. Dr. Felix Zandman Receives Lifetime Achievement Award From the National Electronic Distributors Association
  13. 13,0 13,1 Company Overview Archived 2011-09-11 at the Wayback Machine. Vishay Intertechnology
  14. «Народы обретают свободу на поле боя». Глава V, Эли Лихтенштейн, 06.10.2010(չաշխատող հղում)
  15. Mordecai Paldiel. Saving the Jews: amazing stories of men and women who defied the «final solution». — Schreiber, 2000. — С. 87. — 338 с. — ISBN 1887563555
  16. Vishay Intertechnology, Inc. // Form 10-K for the year ended December 31, 2009 UNITED STATES SECURITIES AND EXCHANGE COMMISSION (անգլ.)
  17. Неполный список
  18. Felix Zandman // Year: 1962 // Subject: Engineering // Award: Longstreth // Franklin Laureate Database
  19. «Dr. Felix Zandman, Chairman and CEO of Vishay Intertechnology, to Receive EIA Medal of Honor, 17 Apr 2001»։ Արխիվացված է օրիգինալից 15 April 2019-ին։ Վերցված է 13 April 2021 
  20. Dr. Felix Zandman Receives Lifetime Achievement Award From the National Electronic Distributors Association, Dec 21, 2009

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]