Ֆանի Էլսլեր

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Ֆանի Էլսլեր
գերմ.՝ Fanny Elßler
Fanny Elssler.jpg
Ծնվել էհունիսի 23, 1810(1810-06-23)[1][2][3][4][5]
ԾննդավայրGumpendorf, Մարիահիլֆ, Վիեննա, Ավստրիական կայսրություն կամ Վիեննա, Ավստրիական կայսրություն[6]
Մահացել էնոյեմբերի 27, 1884(1884-11-27)[1][2][3][4][5] (74 տարեկանում)
Մահվան վայրՎիեննա, Ավստրո-Հունգարիա[7]
ԳերեզմանՀիտցինգեր գերեզմանատուն
ՔաղաքացիությունFlag of Austria.svg Ավստրիա
Մասնագիտությունպարուհի, պարուսույց և բալետի պարող
Fanny Elssler Վիքիպահեստում

Ֆանի Էլսլեր (գերմ.՝ Fanny Elßler, հունիսի 23, 1810(1810-06-23)[1][2][3][4][5], Gumpendorf, Մարիահիլֆ, Վիեննա, Ավստրիական կայսրություն և Վիեննա, Ավստրիական կայսրություն[6] - նոյեմբերի 27, 1884(1884-11-27)[1][2][3][4][5], Վիեննա, Ավստրո-Հունգարիա[7]), ավստրիացի պարուհի, Թերեզա Էլսլերի փոքր քույրը: 19-րդ դարի հայտնի բալերինաներից մեկն է, որը բեմում մրցել է 1834-1840 թվականների Փարիզի օպերայի պրիմա-բալերինա Մարիա Տալիոնիի հետ:

Կյանք և ստեղծագործություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ֆանի Էլսլերը պարարվեստը ուսումնասիրել է իր մեծ քրոջ` Թերեզայի հետ, Վիեննայի Բուրգ թատրոնին կից բալետի դպրոցում: Առաջին անգամ բեմ է բարձրացել 1824 թվականին, Նեապոլի Սան Կառլո թատրոնում: Այստեղ բալերինան ծանոթացել է Նեոպալի թագավոր Ֆերդինանդ IV-ի որդու` Սալերնոյի արքայազն Լեոպոլդի հետ: 1829 թվականին նա ծանոթացել է նախարար Կլեմենս Վենցել Լոտար Մետեռնիխի քարտուղար Ֆրիդրիխ Ֆոն Գենցի հետ, որը նրանից մեծ էր 46 տարով և նրա հետ ապրել է մինչև Գենցի մահը` 1832 թվականը: Գենցը լրջորեն զբաղվում էր երիտասարդ կնոջ կրթությամբ և դաստիարակությամբ, նրա օտար լեզուների ուսուցմամբ, բազմակողմանի աջակցություն էր ցուցաբերում նրան:

1830 թվականին Ֆանի Էլսլերը մեծ հաջողություններ է ունեցել Բեռլինում, Փարիզում և ամրագրված էր նրա հետագա շրջագայությունը Եվրոպայում,Հյուսիսային Ամերիկայում և Կուբայում (1840-1841):

1834 թվականի սեպտեմբերին Էլսլերը ելույթ է ունեցել Թագավորական երաժշտական ակադեմիայի բալետային խմբի հետ (այժմ հայտնի է որպես Փարիզի օպերային բալետ), որտեղ նա որոշակի կասկածներ է ունեցել այդ շրջանում Մարիա Տալիոնիյի ունեցած գերազանցության հանդեպ: Այնուամենայնիվ Էլսլերը և Տալիոնին բացառապես տարբեր պարողներ էին և Օպերայի ղեկավարությունը, վարձելով Էլսլերին` դրանում մրցակցությունը բարձրացնելու հնարավորություն է տեսել: Տալիոնին հայտնի էր որպես բալոնային պարող, որը կարողանում էր հեշտությամբ թռիչքներ կատարել: Էլսլերը տարբերվում էր իր հստակությամբ, որով նա կատարում էր փոքր, արագ քայլեր: Էլսլերի պարը հայտնի էր որպես «Տակտիկական պար» (danse tacquetée), սակայն նրա ելույթների արդյունքները ևս մեկ հաղթանակ են դարձել Էլսլերի համար և ժամանակավոր խավարում` Տալիոնիյի համար: Չնայած Տալիոնին լավագույնն էր արտիստիզմում, սակայն անձնական հմայքը այդ պահին չի կարողացել մրցել Էլսլերի հետ: Դա երևում է իսպանական Կաչուչայում (Cachucha), որի կատարման ժամանակ Էլսլերը խավարեցրել էր իր բոլոր մրցակիցներին:

1848 թվականի հոկտեմբերի 10-ին առաջնախաղով հանդես է եկել Սանկտ Պետերբուրգի Մեծ թատրոնում` «Ժիզել» բալետում: Նախ ելույթը հասարակության կողմից ընդունվել էր բավականին զուսպ կերպով: Ամբողջությամբ Ֆանիի տաղանդը բացահայտվել է հաջորդ` «Նկարչի երազանք» և «Զուր զգուշավորություն» բալետներում: Սանկտ Պետերբուրգից հետո պարուհին տեղափոխվել է Մոսկվա, քաղաք, որտեղ իր խոսքերով, իրեն ավելի էր դուր գալիս, շարունակել է ելույթ ունենալ մայրաքաղաքային բեմերում մինչև 1850 թվականը[8]:

Դերեր է կատարել Կազիմիր Ժիդի «Կաղ սատանա» բալետում, Լիզայի դերը (Լուի Գերոլդի «Զուր զգուշավորություն»), Էսմերալդայի դերը (Ցեզար Պունիի «Էսմերալդա» բալետում):

Մեծ համբավով օգտագործվում էին իր կատարած ժողովրդական պարերը. կրակովյակ, պոլկա, կաչուչա և այլն: Հաճախ ելույթ է ունեցել իր քրոջ` Թերեզա Էլսլերի հետ, որը նույնպես պարուհի էր մինչև 1850 թվականը, երբ Թերեզան ամուսնացել է արքայազն Ադալբերտ Պրուսացու հետ[9]: 1851 թվականին Ֆ. Էլսլերը գտնվելով իր փառքի գագաթնակետին, հանկարծակի թողել է բեմը և կենտրոնացել է անձնական կյանքի վրա: Իր վերջին ելույթը կայացել է հայրենի Վիեննայում, որից հետո մինչև 1854 թվականը ապրել է Համբուրգում: 1854 թվականին բալերինան վերջնականորեն վերադարձել է Վիեննա: Թաղված է Հիթցինգի գերեզմանատանը:

Խաղացանկ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Լե Պելետյե թատրոն

  • 1837 թվականի հոկտեմբերի 16` արքայադուստր, Ժան Կորալի «Կնոջ վերածված կատուն» բալետում, երաժշտությունը` Ալեքսանդր Մոնֆորի, լիբրետոն` ըստ Շառլ Դյուվերի (Ժոզեֆ Մազիլե` ուսանող):
  • 1838 թվականի մայիսի 5` Թերեզա Էլսլերի «Մեծավանդակ, կամ Բոկաչչոյի թռչունները» բալետում, երաժշտությունը` Կազմիր Ժիդի, լիբրետոն` ըստ Էժեն Սկրիբի (այգու սեփականատեր` Թերեզա Էլսլեր` նրա քույրը, Ժոզեֆ Մազիլե` Ֆերնանդ):
  • 1839 թվականի հունիսի 24` Ժան Կորալի «Մորմ» բալետում, երաժշտությունը` Կազմիր Ժիդի, լիբրետոն` ըստ Էժեն Սկրիբի (Ժոզոֆ Մազիլե` Լուիջի, այլ դերերում Իպոլիտ Բերա, Լյուսեն Պետիպա):

Լա Սկալա թատրոն 1847 թվականի մարտի 8` Կատարինա, Ժյուլ Պեռոյի «Կատարինա, կամ Կողոպտչի աղջիկը» բալետում: 1847 թվականի մարտի 16` Օդետա, Ժյուլ Պեռոյի «Օդետա, կամ Կառլ VI-ի խենթությունը» բալետում: 1848 թվականի փետրվարի 12` Մարգարիտա Ժյուլ Պեռոյի «Ֆաուստ» բալետում (Ժյուլ Պերո` Մեֆիստոֆել):

Ճանաչում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1894 թվականին Էլսլերի պատվին է անվանվել Վիեննայի փողոցներից մեկը (Elßlergasse): Իր անունն են կրում նաև փողոցներ Համբուրգում և Այզենշտադում:

Կերպարն արվեստում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գեղանկարչության մեջ Ֆանի Էլսլերի դիմանկարը «Կաղ սատանան» բալետի գնչուհու դերում, որը պատկերել է Գուստավ Բուլանժեն, գտնվում է Գրանդ օպերայի Պարային նախասրահում` 17-19 դարերի բալետի այլ հայտնի պարուհիների դիմանկարների հետ:

Թատրոնում Ֆանի էլսլերը երկու օպերետների հերոսուհի է:

  • Յոհան Շտրաուսի «Պարուհի Ֆանի Էլսլեր» երեք գործողությամբ օպերետ` ըստ Հանս Ադլերի լիբրետոյի: Պրեմերան կայացել է 1934 թվականի դեկտեմբերի 22-ին, Բեռլինում:
  • Ավգուստ Պեպյոկի «Կայսերական պարահանդես Շյոնբրունում» (Hofball in Schönbrunn) օպերետը` ըստ Յոզեֆ Վենտերայի լիբրետոյի, պրեմիերան կայացել է 1937 թվականի սեպտեմբերի 3-ին, Վիեննայում:

Էկրանին

  • Die Erlebnisse der berühmten Tänzerin Fanny Elßler` ռեժիսոր Ֆրիդրիխ Ցելնիկի, դերերում` Լիա Մարի և Էռնստ Հրոման (Zelnik-Mara-Film, Բեռլին, 1920 թվական)
  • «Արծվիկ» (Ֆրանսիա, 1931 թվական): Դերասանուհի Պաուլետա Ֆորդիսը Ֆանի Էլսլերի դերում է:
  • «Ֆանի Էլսլեր», ռեժիսոր` Պաուլ Մարտինի, դերերում` Լիլիան Խարվի և Վիլեմ Բիրգել (Բեռլին, 1937 թվական):
  • «Ռայխստագի հերցոգը» (Գերմանիա, Ֆրանսիա, 1931 թվական), Ֆանի Էլսլերի դերում դերասանուհի Գրետե Նացալերն էր:
  • «Բալերինա Ֆանի Էլսլեր», ռեժիսոր` Արթուր Ռաբենալտ (Բեռլին 1965 թվական):

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 Bibliothèque nationale de France data.bnf.fr: տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 Encyclopædia Britannica
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 SNAC — 2010.
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 FemBio: Банк данных о выдающихся женщинах, Frauerdatenbank
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 Բրոքհաուզի հանրագիտարան
  6. 6,0 6,1 6,2 Dr. Constant v. Wurzbach Elßler, Fanni // Biographisches Lexikon des Kaiserthums Oesterreich: enthaltend die Lebensskizzen der denkwürdigen Personen, welche seit 1750 in den österreichischen Kronländern geboren wurden oder darin gelebt und gewirkt habenWien: 1856. — Vol. 4. — S. 27.
  7. 7,0 7,1 7,2 Эльслер Фанни // Большая советская энциклопедия: [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохорова — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969.
  8. Трускиновская Д.М. «100 великих мастеров балета». — М.: Вече, 2010. — 650 с. — (100 великих (Вече)). — ISBN ISBN 978-5-9533-4373-2
  9. «Эльслер, Тереза»։ Բրոքհաուզի և Եֆրոնի հանրագիտական բառարան: 86 հատոր (82 հատոր և 4 լրացուցիչ հատորներ)։ Սանկտ Պետերբուրգ։ 1890–1907 

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Lieselotte Denk: Fanny Elßler. Tänzerin eines Jahrhunderts. Amalthea-Verlag, Wien 1984, ISBN 3-85002-196-3
  • Ivor Guest: Fanny Elßler. Black Books, London 1970
  • Riki Raab: Fanny Elßler. Eine Weltfaszination. Bergland-Verlag, Wien 1962
  • Jarmila Weißenböck: Fanny Elßler. Materlialien. Böhlau, Wien 1984, ISBN 3-205-06301-5
  •  This article incorporates text from a publication now in the public domainChisholm Hugh, ed. (1911)։ «Elssler, Fanny»։ Encyclopædia Britannica 9 (11th ed.)։ Cambridge University Press։ էջ 300 

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]