Օքսիարտես
| Օքսիարտես հին պարսկ.՝ 𐎢𐎺𐎧𐏁𐎫𐎼 | |
|---|---|
 | |
| Ծնվել է | մ.թ.ա. 4-րդ դար |
| Մահացել է | մ.թ.ա. 4-րդ դար |
| Մասնագիտություն | Նահանգապետ |
| Զբաղեցրած պաշտոններ | սատրապ |
| Երեխաներ | Ռոքսանա[1] |
Օքսիարտես (հին պարսկ.՝ 𐎢𐎺𐎧𐏁𐎫𐎼, հին հունարեն՝ Όζυάρτης, մ.թ.ա. 4-րդ դար - մ.թ.ա. 4-րդ դար), Աքեմենյան պետության արիստոկրատ։ Ալեքսանդր Մակեդոնացու արշավանքից հետո նա մի քանի տարի կռվել է մակեդոնացիների դեմ, բայց հետո անցել է նրանց կողմը։ Սա, հնարավոր է, պայմանավորված է եղել Ալեքսանդր Մակեդոնացու և Օքսիարտեսի դուստր Ռոքսանայի ամուսնությամբ։ Մի քանի տարի անց մակեդոնցի թագավորն իր աներին նշանակել է Պարոպամիսադների սատրապ։ Օքսիարտեսն այս պաշտոնը զբաղեցրել է առնվազն մինչև մ.թ.ա. 316 թվականը։
Կենսագրություն
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Օքսիարտեսը պատկանում էր Սողդերական կամ Բակտրիական ազնվականությանը[2][3][4] և Բակտրիայի սատրապության կազմում ունեցել է ոչ մեծ տարածք[5]։ Բակտրիերենում կերպարի անունը հնչում էր որպես Վախշուվար։ Այն աստվածաբանական էր, նշանակում էր «[աստծո] ընտրյալ Վախշու» կամ «Աստծուն հավատացող Վախշու», կամ «Աստծո կողմից պաշտպանված Վախշու»։ Վախշու աստվածությունը կապված էր Ամուդարյա գետի հետ, որը հունարենում հնչում էր որպես «Օքս»։ Համապատասխանաբար, «Օքսիարտեսը» «Վախշուվար» անվան հունական ձևն էր[6]։
Օքսիարտեսը մասնակցել է պարսիկների և մակեդոնացիների միջև բախմանը Ալեքսանդր Մակեդոնացու արշավանքների ժամանակ։ Այս ժամանակահատվածում նրա կենսագրության մանրամասները անտիկ աղբյուրներում հակասական են[4]։ Օքսիարտեսն առաջին անգամ հիշատակվել է 329 թվականի իրադարձությունների հետ կապված, երբ նա, սողդեր հեծյալների գլխավորությամբ, հետևել է Բեսսին Սողդիանայի Նաուտակա նահանջի ժամանակ[7]։ Բեսսի մահապատժից հետո, որի մատնության գործում, հնարավոր է, կապ է ունեցել նաև Օքսիարտեսը[2], նա շարունակել է դիմադրությունը։ Անտիկ աղբյուրները և ժամանակակից պատմաբանները մի քանի տարբերակ են տալիս Օքսիարտեսի՝ Ալեքսանդրի կողմն անցնելու վերաբերյալ[4]։ Արիանոսը գրել է, որ մ.թ.ա. 327 թվականին մակեդոնացիները գերի են վերցրել Օքսիարտեսի կնոջն ու երեխաներին, այդ թվում՝ նրա դստերը՝ Ռոքսանային։ Աղջիկը տպավորություն էր թողել Ալեքսանդրի վրա, որը ցանկացել էր ամուսնանալ նրա հետ[8]։ Այս մասին իմանալուց հետո Օքսիարտեսը ժամանել էր մակեդոնական ճամբար, որտեղ նրան ընդունել էին հատուկ պատվով[9]։ Շուտով Օքսիարտեսը դարձել է միջնորդ Ալեքսանդրի և Սիսիմիֆրի միջև։ Նրա առաքելությունը հաջողությամբ է պսակվել․ Օքսիարտեսը համոզել է Սիսիմիֆրին հանձնվել և հանձնել ամրոցը, քանի որ «չկա մի տեղ, որը Ալեքսանդրը և նրա բանակը ուժով չգրավեն»։ Այսպիսով, Օքսիարտեսի օգնությամբ Ալեքսանդրը դիվանագիտորեն ավարտել է լեռնային պատերազմը[10][4]։
Քվինտ Կուրցիուս Ռուֆուսը մի փոքր այլ կերպ է փոխանցում իրադարձությունների հաջորդականությունը, ինչպես նաև սխալմամբ Օքսիարտեսին անվանում է սատրապ[5]։ Սիսիմիթրոսի՝ մակեդոնացիների կողմն անցնելուց հետո Ալեքսանդրը «հասել է տարածաշրջան՝ ազնվական սատրապ Օքսիարտեսի գլխավորությամբ, և հանձնվել է թագավորի ողորմածությանը»: Ալեքսանդրի պահանջներից մեկն այն է եղել, որ Օքսիարտեսի երեք որդիներից երկուսը գրանցվեն իր բանակում: Խնջույքի ժամանակ դահլիճ են մտել 30 աղջիկներ, որոնց թվում է եղել նաև Օքսիարտեսի դուստր Ռոքսանան, որին Ալեքսանդրը սիրահարվել էր առաջին հայացքից։ Թագավորի պնդմամբ հարսանեկան արարողությունը տեղի է ունեցել հենց այնտեղ։ Ալեքսանդրի մերձավորները բավականին սառնասրտորեն են վերաբերվել իրենց թագավորի նման շռայլ արարքին․ «Նրանց համար ամոթ էր, որ թագավորի աներն ընտրվեց խնջույքի և խմիչք խմելու ժամանակ՝ նվաճվածների թվից»։ Բայց․․․ ստրկամտությանը սովոր անձանց դեմքերին հավանություն էր նկատվում[11][4]։
Օքսիարտեսը հետագայում եկել է Ալեքսանդրի մոտ նրա Հնդկաստանում գտնվելու ընթացքում, որտեղ, հնարավոր է, իր դստեր՝ Ռոքսանայի օգնությամբ նշանակվել է Պարոպամիսադների սատրապ՝ Տիրիեսպի փոխարեն[12]։ Այսպիսով, Օքսիարտեսի տերությունները սկսել են ներառել Արևելյան Բակտրիայի մեծ մասը՝ հյուսիսում Հիսարից մինչև հարավում Հինդուկուշ[13]։ Հետագայում Ալեքսանդրը թագավորական ագեմայի մեջ է ընդգրկել Օքսիարտեսի որդի Իթանին[14], ինչը նույնպես վկայել է իր աներոջ հանդեպ երիտասարդ թագավորի վստահության մասին[5]։ Օքսիարտեսը մետաղադրամներ հատելու հատուկ իրավունք է ստացել։ Բակտրիայի առաջին դրամահատարանը հիմնադրվել է Պարոպամիսադայում, որտեղ Օքսիարտեսի օրոք հատվել են առնվազն երկու տեսակի ստատերներ[15]։
Ալեքսանդրի մահից հետո Օքսիարտեսի համար երկու անգամ հաստատվել է Պարոպամիսադների սատրապության կարգավիճակը՝ մ. թ. ա. 323 թվականի Բաբելոնյան բաժանման ժամանակ[16][17] և մ. թ. ա. 321-320 թվականի Տրիպարադիսի բաժանման ժամանակ[18][4]։ Կայսրության Երկրորդ բաժանման ժամանակ երկու պարսիկներ կորցրել են իրենց սատրապական պաշտոնը։ Այն փաստը, որ Օքսիարտեսը պահպանել է իր տիրույթները, կարող էր պայմանավորված լինել Ալեքսանդրի հետ նրա ընտանեկան կապերով, որի հեղինակությունն այդ ժամանակ դեռևս շատ բարձր էր[19]։
Մ.թ. ա. 318-317 թվականին Օքսիարտեսը միացել է սատրապների կոալիցիային Մարաստանի տիրակալ Պիֆոնի դեմ՝ ուղարկելով 1200 ռազմիկ և 400 ձիավոր ոմն Անդրոբազի հրամանատարությամբ[20]։ Հետագայում Օքսիարտեսի զորքերը վերին սատրապիայի մյուս տիրակալների զորակազմերի հետ միասին Եվմենի կողմից կռվել են Անտիգոնոս I Միակնանու դեմ[21]։ Էվմենի պարտությունից հետո Օքսիարտեսը պահպանել է իշխանությունը Պարոմիսադներում[21]։ Նոր երկարատև ռազմական արշավը դեպի Ասիա չի մտել Անտիգոնեի պլանների մեջ, որը ձգտել է մասնակցել Արևելյան Միջերկրական ծովի համար մղվող պայքարին, և Օքսիարտեսի տեղահանումը ժամանակ և մեծ զորք է պահանջել[21][22][3][23]։
Օքսիարտեսի հետագա ճակատագիրը, ինչպես նաև նրա մահվան ամսաթիվը, անհայտ են[3][4]։ Օքսիարտեսը Պարոպամիսադների կառավարումն իրականացրել է Անտիգոնոսի, ապա՝ Սելևկոսի օրոք, և նույնիսկ կարող էր մասնակցել վերջինիս ռազմական արշավանքին դեպի Հնդկաստան[24]։ Հնարավոր է նաև, որ Օքսիարտեսի օրոք կառուցվել է Օքսայի տաճարը, որի պեղումներն իրականացվել են 20-21-րդ դարերում[13]։ Վայրը ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության նախնական ցանկում ընդգրկվել է 1999 թվականի նոյեմբերի 9-ին՝ «Մշակութային ժառանգություն» կատեգորիայում[25]։
Գրականության մեջ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Օքսիարտեսը՝ որպես երկրորդական կերպար, հայտնվել է Ալեքսանդր Մակեդոնացու մասին գեղարվեստական ստեղծագործություններում՝ Վ. Գ. Յանի «Լույսեր բլուրների վրա», Է. Մարշալի «Ալեքսանդր Մակեդոնացին։ Հաղթողը»[26], Լ. Ֆ. Վորոնկովայի «Դարերի խորքում»[27]։
Ծանոթագրություններ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]- ↑ Роксана (ռուս.) // Энциклопедический словарь — СПб.: Брокгауз — Ефрон, 1899. — Т. XXVII. — С. 29.
- ↑ 2,0 2,1 Шахермайр, 1997, էջ 304
- ↑ 3,0 3,1 3,2 Schmitt, 2002
- ↑ 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 4,5 4,6 Heckel, 2021, 833. Oxyartes, էջ 347
- ↑ 5,0 5,1 5,2 Кошеленко, Гаибов, 2007, էջ 214
- ↑ Пичикян, 1991, էջ 308
- ↑ Арриан, 1962, III, 28, 9-10, էջ 129-130
- ↑ Арриан, 1962, IV, 19, 4-5, էջ 150-151
- ↑ Арриан, 1962, IV, 20, 4, էջ 151
- ↑ Арриан, 1962, IV, 21, 6-8, էջ 152
- ↑ Квинт Курций Руф, 1993, VIII, 2, 21-30, էջ 176-177
- ↑ Арриан, 1962, VI, 15, 3, էջ 198
- ↑ 13,0 13,1 Ртвеладзе, 2002, էջ 142
- ↑ Арриан, 1962, VII, 6, 4, էջ 216
- ↑ Кошеленко, 2006, էջ 102-103
- ↑ Диодор Сицилийский, 1947, XVIII, 3, 3
- ↑ Юстин, 2005, XIII, 4, 21
- ↑ Диодор Сицилийский, 1947, XVIII, 39, 6
- ↑ Кошеленко, Гаибов, 2014, էջ 161
- ↑ Диодор Сицилийский, 1947, XIX, 14, 6
- ↑ 21,0 21,1 21,2 Диодор Сицилийский, 1947, XIX, 48, 2
- ↑ Billows, 1997, էջ 272
- ↑ Смирнов, 2014, էջ 44
- ↑ Смирнов, 2013, էջ 69, 263
- ↑ «The Site of Ancient Town of Takhti-Sangin». whc.unesco.org (անգլերեն). UNESCO. 1999 թ․ սեպտեմբերի 11. Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ հունվարի 2-ին. Վերցված է 2023 թ․ մայիսի 20-ին.
- ↑ Маршалл Э. Глава 7. Красный прилив // Александр Македонский. Победитель. — М.: АСТ, 2004. — (Золотая библиотека исторического романа. Великие властители). — ISBN 5-17-006995-2
- ↑ Воронкова Л. Ф. В глуби веков. — М.: Детская литература, 1973. — С. 170-177, 230, 246-248, 301.
| ||||||
Գրականություն
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]- Арриан Поход Александра / перевод с древнегреческого М. Е. Сергеенко. Ответственный редактор О. О. Крюгер. — М.-Л.: Издательство Академии наук СССР, 1962.
- Diodorus of Sicily Books XVIII and XIX 1-65 with an english translation by Russell M. Geer. — London: William Heinemann Ltd, 1947. — Vol. IX. — (Loeb Classical Library).
- Квинт Курций Руф История Александра Македонского. С приложением сочинений Диодора, Юстина, Плутарха об Александре / Ответственный редактор А. А. Вигасин. — М.: Издательство МГУ, 1993. — 464 с. — ISBN 5-211-02061-8
- Марк Юниан Юстин Эпитома сочинения Помпея Трога «Historiae Philippicae» / перевод и вст. статья К. К. Зельина. — СПб.: Издательство Санкт-Петербургского государственного университета, 2005. — 493 с. — ISBN 5-288-03708-6
Հետազոտություններ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]- Кошеленко Г. А. Становление денежного обращения на эллинистическом востоке // Российская археология. — Наука, 2006. — № 3. — С. 95-105. — ISSN 0869-6063.
- Кошеленко Г. А., Гаибов В. А. Судьбы сатрапов Востока. Эпоха Александра Македонского // Проблемы истории, филологии, культуры. — Магнитогорский государственный технический университет им. Г. И. Носова, 2007. — № 17. — С. 202-222. — ISSN 1992-0431.
- Кошеленко Г. А., Гаибов В. А. Эллинистический Восток: колонизация верхних сатрапий (масштабы, динамика, характер) // Проблемы истории, филологии, культуры. — Магнитогорский государственный технический университет им. Г. И. Носова, 2014. — В. 44. — № 2. — С. 141-175. — ISSN 1992-0431.
- Пичикян И. Р. Культура Бактрии (Ахеменидский и эллинистический периоды) / ответственный редактор Б. А. Литвинский. — М.: Главная редакция восточной литературы, 1991. — 343 с. — ISBN 5-02-017234-0
- Ртвеладзе Э. В. Александр Македонский в Бактрии и Согдиане. Историко-географические очерки. — Ташкент, 2002.
- Смирнов С. В. Государство Селевка I (политика, экономика, общество). — М.: Русский фонд содействия образовании и науки, 2013. — ISBN 978-5-91244-099-1
- Смирнов С. В. Пифон - наследник Александра в тени великих современников // Вестник древней истории. — М.: Наука, 2014. — В. 290. — № 3. — С. 31-46.
- Шахермайр Ф. Александр Македонский. — Ростов-на-Дону: Феникс, 1997. — 576 с. — ISBN 5-85880-313-Х
- Billows R. Antigonos the One-eyed and the Creation of the Hellenistic State. — Berkeley; Los Angeles; London: University of California Press, 1997. — ISBN 0-520-20880-3
- Waldemar Heckel Who's Who in the Age of Alexander and his Successors. From Chaironea to Ipsos (338-301 BC). — Barnsley: Greenhill Books, 2021. — 554 p. — ISBN 978-1-78438-648-1
- Schmitt R[en] (2002 թ․ հուլիսի 20). «Oxyartes». iranicaonline.org (անգլերեն). Encyclopædia Iranica. Վերցված է 2023 թ․ մայիսի 18-ին.
{{cite web}}: Check|author=value (օգնություն)CS1 սպաս․ բազմաթիվ անուններ: authors list (link)