Jump to content

Օրիոնի գոտի

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Օրիոնի Գոտի
աստերիզմ, triad Խմբագրել Wikidata
ՀամաստեղությունՀայկ Խմբագրել Wikidata
Կազմված էMintaka, Ալնիլամ, Ալնիտակ Խմբագրել Wikidata

Օրիոնի գոտի, աստղաշար՝ Oրիոն համաստեղության մեջ: Այլ անվանումների թվում են՝ Երեք Թագավորները և Երեք Քույրերը[1]։ Գոտին կազմված է երեք պայծառ և հեշտությամբ ճանաչելի կոլինեար աստղային համակարգերից՝ Ալնիտակ, Ալնիլամ և Մինտակա, որոնք գրեթե հավասար հեռավորությամբ դասավորված են մեկ ուղիղ գծի վրա և ընդգրկում են ~140′ (2.3°) անկյունային չափս[2]։

Այս աստղաշարը կազմող աստղերի բարձր մակերևութային ջերմաստիճանների պատճառով նրանց արձակած ինտենսիվ լույսը կապտասպիտակավուն գույն ունի: Չնայած իրենց կետանման տեսքին, միայն Ալնիլամն է մեկ առանձին աստղ. Ալնիտակը եռակի աստղային համակարգ է, իսկ Մինտական՝ հնգյակ: Բոլոր երեքն էլ իրենց պայծառությանը պարտական են մեկ կամ մի քանի կապույտ գերհսկա աստղերի առկայությանը: Արեգակից դիտվող ամենապայծառ աստղը Ալնիլամն է՝ 1.7 ակնհայտ մեծությամբ[3], որին հաջորդում են Ալնիտակը՝ 2.05 մեծությամբ[4] և Մինտական՝ 2.23 մեծությամբ[5]։ Երեք համակարգերի տասը աստղերի ընդհանուր լուսատվությունը մոտավորապես մեկ միլիոն անգամ գերազանցում է Արեգակի լուսատվությանը:

Օրիոնի Գոտին լայնորեն հանդիպում է պատմական գրականության մեջ և տարբեր մշակույթներում, տարբեր անվանումների ներքո: Այն Հյուսիսային կիսագնդում նախապատմական ժամանակներից ի վեր կենտրոնական դեր է խաղացել աստղագնացության մեջ: Այն համարվում է գիշերային երկնքի ամենանշանակալի աստղաշարներից մեկը[6]։ Այն տեսանելի չէ ամռանը, երբ Արեգակը տեսողականորեն չափազանց մոտ է:

Գոտու առանձնահատկություններ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Այս ավելի լայն տեսադաշտում գոտին (կենտրոնում գտնվող երեք աստղերի շարանը) ցուցադրված է Հրաձիգի հարակից տարրերի հետ կապված:

Գոտին կազմող երեք աստղերի անվանումները ծագում են արաբերենից: Բոլոր երեքն էլ ժամանակին կոչվել են Al Niṭhām (النظام ), որը նշանակում է «մարգարիտների շարան», ուղղագրական տարբերակներով, ինչպիսիք են Alnihan և Ainilam [7], որոնք, ըստ Կնոբելի, եղել են տառադարձման կամ պատճենահանման սխալներ[8]։

Ալնիտակ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ալնիտակը (ζ Orionis) եռակի աստղային համակարգ է, որը գտնվում է Օրիոնի Գոտու արևելյան ծայրում և հեռու է Երկրից 1260 լուսատարով: Ալնիտակ B-ն 4-րդ մեծության B-տիպի աստղ է, որը պտտվում է Ալնիտակ A-ի շուրջ 1500 տարվա ընթացքում: Հիմնական աստղը (Ալնիտակ A) ինքն էլ սերտ երկուական համակարգ է, բաղկացած Ալնիտակ Aa-ից (կապույտ գերհսկա՝ O9.7 Ibe սպեկտրալ դասի և 2.0 ակնհայտ մեծության) և Ալնիտակ Ab-ից (կապույտ ենթահսկա՝ B1IV սպեկտրալ դասի և մոտավորապես 4 ակնհայտ մեծության): Ալնիտակ Aa-ի զանգվածը գնահատվում է Արեգակի զանգվածից մինչև 28 անգամ ավելի մեծ, իսկ տրամագիծը՝ 20 անգամ ավելի մեծ: Այն գիշերային երկնքի ամենապայծառ O դասի աստղն է[9]։

Ալնիլամ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ալնիլամը (ε Orionis) մեկ առանձին B0 գերհսկա աստղ է, որը գտնվում է Երկրից մոտավորապես 1250 լուսատարի հեռավորության վրա և ունի 1.69 մեծություն: Այն երկնքի 29-րդ ամենապայծառ աստղն է և Հրաձիգում չորրորդ ամենապայծառը: Այն 375,000 անգամ ավելի լուսատու է, քան Արեգակը[10]։ Նրա սպեկտրը հանդիսանում է կայուն ուղենիշային կետերից մեկը, որով դասակարգվում են այլ աստղեր:

Մինտակա

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մինտական (δ Orionis) վեցաստղանի համակարգ է, որը գտնվում է գոտու արևմտյան ծայրում[11], և երկնային հասարակածին ամենամոտ գտնվող աստղային համակարգն է[7]։ Այն ամենամոտ զանգվածեղ բազմաստղանի համակարգն է, կազմված երեք սպեկտրասկոպիկ բաղադրիչներից[12]։ Ամենալուսատու առանձին աստղը O9.5 II կապույտ հսկա է: Ամբողջությամբ վերցրած՝ համակարգն ունի ~250,000 արեգակնային լուսատվություն: Մինտական հեռու է 1200 լուսատարով և ունի 2.25 տեսողական մեծություն: Ամենաներքին երկուականի պարբերությունը 5.732 օր է, մեծ կիսառանցքը՝ մոտավորապես 32 միլիոն կիլոմետր (0.22 ա.մ.), երկու զանգվածեղ աստղերն էլ լրիվ ուղեծրի ընթացքում երկու անգամ խավարում են միմյանց՝ Արեգակնային համակարգից դիտվող, ինչի հետևանքով առաջանում են պայծառության կանոնավոր փոքր անկումներ[11][12]։

Հիշատակումներ պատմության և մշակույթի մեջ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Դունհուանգի աստղային ատլաս – Օրիոն
Օրիոն Գոտին վերևում ձախից, Օրիոնի սուրը՝ ներքևում աջից

Ռիչարդ Հինքլի Ալենը թվարկում է Օրիոնի Գոտու բազմաթիվ ժողովրդական անվանումներ: Անգլերենում դրանց թվում են՝ Հակոբի Ցուպը կամ Հակոբի Փայտը; Պետրոս Առաքյալի Ցուպը; Ոսկե Ռեյան; The L, կամ Ելլ; Ելլն ու Յարդը; Չափող-ցուպը և Չափող-գավազանը; Ելլվանդը; Տիրամոր Գավազանը; Երեք Մոգերը / Երեք Թագավորները; Երեք Մարիամները; կամ պարզապես Երեք Աստղերը[13]։

Հատվածը՝ «Կապե՞լ ես դու Գեղեցկուհիների կապանքը, կամ քանդե՞լ ես Հրաձիգի կապանքները», հանդիպում է Աստվածաշնչի Հոբի Գրքում[14], իսկ Օրիոնի մասին հիշատակում կա նաև Ամոսի Գրքում[15]։ Թենիսոնի «Իշխանուհին» պոեմում Օրիոնի Գոտին նկարագրվում է հետևյալ կերպ.

...Օդային Հսկայի գոտու այն երեք աստղերը,
Որոնք փայլում են սառնամանիքային մթության մեջ փայլեցված[16]

Չինաստանի Երգերի Գրքում այս աստղաշարը, «Շեն» (参) անվան ներքո, զուգակցվում էր Անտարեսի հետ, որը հայտնի է «Շանգ» (商) անունով, և ծառայում էր որպես փոխաբերություն երկու մարդկանց համար, ովքեր երբեք չէին կարող միավորվել[17]։ Սա, հնարավոր է, բխում է այն դիտարկումից, որ ինչպես Օրիոնի Գոտին, այնպես էլ Անտարեսը ծագում են արևելքից և մայր մտնում արևմուտքում, սակայն Անտարեսը ծագում է միայն այն բանից հետո, երբ Օրիոնի Գոտին արդեն մայր է մտել, և հակառակը:

Մալայացիները Օրիոնի Գոտուն անվանում են Bintang Tiga Beradik (բառացիորեն՝ «երեք եղբայր աստղեր»)[18]։ Այս համաստեղությունը, երբ գտնվում է արևմտյան հորիզոնի մոտ, հաճախ օգտագործվում է Մալայական արշիպելագի բնակիչների կողմից կիբլայի՝ իսլամական աղոթքի ուղղությունը ցույց տալու համար[19]։ Ինչպես մյուս աստղերը, այս երեք աստղերն էլ ծառայում են որպես նավարկային ուղեցույցներ մալայացի նավաստիների համար[20]։

Գոտու երեք աստղերը Պորտուգալիայում և Հարավային Ամերիկայում հայտնի են որպես Las Tres Marías իսպաներենով և «As Três Marias» պորտուգալերենով: Դրանք նաև նշում են հյուսիսային գիշերային երկինքը, երբ Արեգակը գտնվում է իր ամենացածր կետում, և ծառայել են որպես հստակ ուղենիշ հին ժամանակագրության համար: Մեքսիկայում նրանք կոչվում են Los Tres Reyes Magos[21]։

Ֆիննական դիցաբանության մեջ Օրիոնի Գոտին կոչվում է Väinämöisen vyö (Վայնամոյնենի Գոտի): Աստղերը, որոնք կարծես «կախված» են գոտուց, կազմում են մի աստղաշար՝ կոչված Kalevanmiekka (Կալևայի սուրը): Նախաքրիստոնեական Սկանդինավիայում գոտին հայտնի էր որպես Ֆրիգայի Իլիկ (Friggerock) կամ Ֆրեյայի իլիկ[22]։ Նմանապես՝ Հակոբի Ցուպը և Պետրոս Առաքյալի Ցուպը եվրոպական աստվածաշնչյան ծագում ունեցող տերմիններ էին, ինչպես նաև Երեք Մոգերը կամ Երեք Թագավորները: Վայնամոյնենի Մանգաղը (Կալևալա) և Կալևայի Սուրը ֆիննական դիցաբանության տերմիններ են[23]։

Հյուսիս-արևմտյան Մեքսիկայի Սերի ժողովուրդը Գոտու երեք աստղերն անվանում է Hapj (որը նշանակում է որսորդ), որը կազմված է երեք աստղից՝ Hap (ջորի եղջերու), Haamoja (անտիլոպ) և Mojet (լեռնային ոչխար): Hap-ը գտնվում է կենտրոնում և կրակոցի է ենթարկվել որսորդի կողմից. նրա արյունը կաթել է Տիբուրոն կղզու վրա[24]։

Նոր Զելանդիայի մաորի ժողովուրդը գոտին անվանում է Tautoru (բառացիորեն՝ «երեքի շարան»), և այն հաճախ դիտվում է որպես Te Waka o Rangi (Ռանգիի նավակ) համաստեղության ետնամասը, որը տարածվում է մինչև իր առջևամասը՝ Մատարիկի (Գեղեցկուհիներ): Matariki-ի ծագումը արշալույսի երկնքում նշում է մաորիների Նոր Տարին՝ մայիսի վերջին կամ հունիսի սկզբին[25]։

Անվստահելի համարվող հնագիտական Օրիոնի Համապատասխանության Տեսությունը ենթադրում էր կապ Գիզայի բուրգերի դիրքերի և գոտու աստղերի դիրքերի միջև, սակայն այս կապը ցուցադրվել է որպես կեղծ, երբ դիտարկվել է պատմական ճիշտ համատեքստում[26]։

Պատկերասրահ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
  1. ↑ «Orion Constellation: Facts, location and stars of the hunter». Space.com. 2021 թ․ նոյեմբերի 4. Արխիվացված օրիգինալից 2022 թ․ մարտի 10-ին. Վերցված է 2022 թ․ մարտի 10-ին.
  2. ↑ Zack, Malcolm; և այլք: (2018). Stargazing Under Suburban Skies, A Star-Hopper's Guide. Springer International Publishing. էջ 102. ISBN 9783319901169.
  3. ↑ «Alnilam - ε Orionis (epsilon Orionis) - Star in Orion | TheSkyLive». The Sky Live (անգլերեն). Վերցված է 2026 թ․ ապրիլի 3-ին.
  4. ↑ «Alnitak - ζ Orionis (zeta Orionis) - Star in Orion | TheSkyLive». The Sky Live (անգլերեն). Վերցված է 2026 թ․ ապրիլի 3-ին.
  5. ↑ «Mintaka - δ Orionis (delta Orionis) - Star in Orion | TheSkyLive». The Sky Live (անգլերեն). Վերցված է 2026 թ․ ապրիլի 3-ին.
  6. ↑ «How to Find Orion's Belt in the Night Sky». HowStuffWorks (ամերիկյան անգլերեն). 1970-01-01. Վերցված է 2024-07-18-ին.
  7. 1 2 Allen, Richard Hinckley (1936). Star-names and their meanings (PDF). Creative Media Partners, LLC. էջեր 314–15. ISBN 0344214052.
  8. ↑ Knobel, E. B. (1909 թ․ սեպտեմբեր). «The name of epsilon Orionis». The Observatory. 32: 357. Bibcode:1909Obs....32..357K.
  9. ↑ «Alnitak». Jim Kaler's Stars. University of Illinois at Urbana-Champaign. 2009. Արխիվացված է օրիգինալից 2011 թ․ դեկտեմբերի 17-ին. Վերցված է 2011 թ․ նոյեմբերի 28-ին.
  10. ↑ «Alnilam». Jim Kaler's Stars. University of Illinois at Urbana-Champaign. 2009. Արխիվացված է օրիգինալից 2011 թ․ նոյեմբերի 24-ին. Վերցված է 2011 թ․ նոյեմբերի 28-ին.
  11. 1 2 «Mintaka». Jim Kaler's Stars. University of Illinois at Urbana-Champaign. 2009. Արխիվացված է օրիգինալից 2011 թ․ նոյեմբերի 24-ին. Վերցված է 2011 թ․ նոյեմբերի 28-ին.
  12. 1 2 Oplištilová, A.; Mayer, P.; Harmanec, P.; Brož, M.; Pigulski, A.; Božić, H.; Zasche, P.; Šlechta, M.; Pablo, H.; Kołaczek-Szymański, P. A.; Moffat, A. F. J.; Lovekin, C. C.; Wade, G. A.; Zwintz, K.; Popowicz, A. (2023 թ․ հունվարի 24). «Spectrum of the secondary component and new orbital elements of the massive triple star Delta Ori A». Astronomy & Astrophysics. 672: A31. arXiv:2301.10290. Bibcode:2023A&A...672A..31O. doi:10.1051/0004-6361/202245272. ISSN 0004-6361.
  13. ↑ Allen, Richard Hinckley. «Star Names – Their Lore and Meaning». Արխիվացված օրիգինալից 2022 թ․ օգոստոսի 8-ին. Վերցված է 2021 թ․ փետրվարի 19-ին.
  14. ↑ Job 38:31
  15. ↑ Amos 5:8
  16. ↑ «Alfred Lord Tennyson's poem: The Princess». Արխիվացված է օրիգինալից 2013-05-27-ին. Վերցված է 2013-03-11-ին.
  17. ↑ Lihui Yang, Deming An & Jessica Anderson Turner (2008). Handbook of Chinese Mythology. Oxford University Press. էջ 99. ISBN 9780195332636.
  18. ↑ «Belantik, Sang Pemburu di Malam Hari». Angka Sfera. 2020 թ․ օգոստոսի 29. Արխիվացված է օրիգինալից 2020 թ․ նոյեմբերի 29-ին. Վերցված է 2020 թ․ նոյեմբերի 29-ին.
  19. ↑ Misran, Mahruzaman (2006-09-19). Konsep dan Penentuan Arah Kiblat. National Land and Survey Institute (INSTUN). National Land and Survey Institute (INSTUN).
  20. ↑ «Kapal-Kapal Gergasi Tamadun Melayu». The Patriots Asia. 2022-08-16. Վերցված է 2024-11-01-ին.
  21. ↑ «Reyes1». Արխիվացված է օրիգինալից 2005 թ․ փետրվարի 15-ին. Վերցված է 2011 թ․ ապրիլի 2-ին.
  22. ↑ Schön, Ebbe. (2004). Asa-Tors hammare, Gudar och jättar i tro och tradition. Fält & Hässler, Värnamo. p. 228.
  23. ↑ Allen, Richard Hinckley (1936). Star-names and their meanings. էջեր 314–315.
  24. ↑ Moser, Mary B.; Stephen A. Marlett (2005). Comcáac quih yaza quih hant ihíip hac: Diccionario seri-español-inglés (PDF) (իսպաներեն and անգլերեն). Hermosillo, Sonora and Mexico City: Universidad de Sonora and Plaza y Valdés Editores. Արխիվացված (PDF) օրիգինալից 2019 թ․ ապրիլի 12-ին. Վերցված է 2018 թ․ հունվարի 7-ին.
  25. ↑ Merton,. E., "Matariki and Māori astronomy with Dr Rangi Matamua Արխիվացված 2022-08-08 Wayback Machine," The McGuinness Institute, 21 July 2017.
  26. ↑ Orofino, Vincenzo (2011-09-28). «A quantitative astronomical analysis of the Orion Correlation Theory» (անգլերեն). arXiv:1109.6266v2 [physics.hist-ph].
Ստացված է «https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=Օրիոնի_գոտի&oldid=10923469» էջից