Օրենքով սահմանված պատշաճ ընթացակարգ
| Մասն է | fundamental rights  | |
|---|---|---|
| Թեմայով վերաբերում է | իրավունք, իրավունք | |
Օրենքով սահմանված պատշաճ ընթացակարգ, պետության կողմից գործին վերաբերող բոլոր իրավական նորմերի և սկզբունքների կիրառում, որի նպատակն է ապահովել անձին վերապահված բոլոր օրինական իրավունքների հարգումը։ Պատշաճ ընթացակարգը հավասարակշռում է օրենքի իշխանությունը և անհատին պաշտպանում դրա հնարավոր չարաշահումներից։ Երբ կառավարությունը վնաս է պատճառում անձին՝ առանց օրենքով սահմանված ճշգրիտ ընթացակարգը պահպանելու, դա համարվում է պատշաճ ընթացակարգի խախտում, որը հակասում է իրավունքի գերակայության սկզբունքին։
Պատշաճ ընթացակարգը հաճախ մեկնաբանվել է նաև որպես օրենքների և իրավական գործընթացների սահմանափակում, որպեսզի դատավորը, այլ ոչ թե օրենսդիրը, կարողանա սահմանել և երաշխավորել հիմնարար արդարությունը, արդարադատությունը և ազատությունը։ Այս մեկնաբանությունը վիճահարույց է եղել։ Տարբեր այլ իրավական համակարգերում կիրառվող բնական արդարության և դատավարական արդարության հասկացություններին համանման՝ պատշաճ ընթացակարգի գաղափարը երբեմն արտահայտվում է որպես այնպիսի պահանջ, ըստ որի՝ կառավարությունը չպետք է անարդար վարվի մարդկանց նկատմամբ կամ նրանց ենթարկի ֆիզիկական կամ հոգեբանական բռնության։
Այս եզրույթը ժամանակակից անգլիական իրավունքում չի կիրառվում, սակայն դրան մոտ են երկու հասկացություններ՝ բնական արդարությունը, որը, որպես կանոն, կիրառվում է միայն վարչական մարմինների և որոշ տեսակի մասնավոր կազմակերպությունների, օրինակ՝ արհմիությունների որոշումների նկատմամբ, և իրավունքի գերակայության բրիտանական սահմանադրական հայեցակարգը, ինչպես այն ձևակերպել են Ա. Վ. Դայսին և այլ իրավաբաններ[1]։ Այնուամենայնիվ, այս երկու հասկացություններից և ոչ մեկը լիովին չի համապատասխանում պատշաճ ընթացակարգի ամերիկյան հայեցակարգին, որը, ինչպես ստորև ներկայացված է, ներկայում ներառում է բազմաթիվ ենթադրվող իրավունքներ, որոնք չեն հանդիպում Անգլիայում պատշաճ ընթացակարգի վերաբերյալ ո՛չ հին, ո՛չ էլ ժամանակակից հայեցակարգերում[2]։
Պատշաճ ընթացակարգը Անգլիայում ձևավորվել է Մագնա Կարտայի 39-րդ կետից։ «Պատշաճ ընթացակարգ» արտահայտությունն առաջին անգամ հայտնվել է 1354 թվականին՝ 39-րդ կետի օրենսդրական ձևակերպման մեջ, որտեղ ասվում էր. «Ոչ մի մարդ, անկախ իր կարգավիճակից կամ վիճակից, չպետք է զրկվի իր հողերից կամ ունեցվածքից, ձերբակալվի, ժառանգությունից զրկվի կամ մահապատժի ենթարկվի, եթե նրան օրենքով սահմանված պատշաճ ընթացակարգով հնարավորություն չի տրվել պատասխան տալու»[3]։ Երբ անգլիական և ամերիկյան իրավունքը աստիճանաբար սկսեցին տարանջատվել միմյանցից, պատշաճ ընթացակարգը պահպանվեց Անգլիայում և ներառվեց Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների սահմանադրության մեջ։
Ըստ իրավասության
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Մագնա Կարտա
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]1215 թվականին ընդունված Մագնա Կարտայի 39-րդ կետում Անգլիայի թագավոր Ջոնն ամրագրել է. «Ոչ մի ազատ մարդ չպետք է ձերբակալվի կամ բանտարկվի, զրկվի իր իրավունքներից կամ ունեցվածքից, օրենքից դուրս հայտարարվի կամ աքսորվի, կամ որևէ այլ կերպ զրկվի իր կարգավիճակից, և մենք նրա նկատմամբ ուժ չենք կիրառի և չենք ուղարկի ուրիշներին դա անելու, բացառությամբ նրա հավասարների օրինական դատավճռի կամ երկրի օրենքի հիման վրա»[4]։ Մագնա Կարտան ինքնին անմիջապես դարձել է «երկրի օրենքի» մաս, իսկ փաստաթղթի 61-րդ կետը 25 ընտրված բարոններից կազմված մարմնին լիազորել է ձայների մեծամասնությամբ որոշել, թե թագավորը ինչ փոխհատուցում պետք է տրամադրի, երբ նա որևէ առումով որևէ մարդու նկատմամբ խախտում է կատարում[4]։ Այսպիսով, Մագնա Կարտան Անգլիայում հաստատել է իրավունքի գերակայության սկզբունքը՝ ոչ միայն միապետությունից պահանջելով ենթարկվել երկրի օրենքին, այլև սահմանափակելով այն, թե ինչպես կարող էր միապետությունը փոփոխել երկրի օրենքը։ Այնուամենայնիվ, 13-րդ դարում այս դրույթները, հնարավոր է, վերաբերում էին միայն հողատերերի իրավունքներին և չէին տարածվում սովորական գյուղացիների կամ գյուղաբնակների վրա[5]։
Հետագայում բրիտանական միապետները Մագնա Կարտայի ավելի կարճ տարբերակներ հրապարակեցին, և դրա 39-րդ կետը վերանվանվեց «29-րդ»[6]։ «Օրենքով սահմանված պատշաճ ընթացակարգ» արտահայտությունն առաջին անգամ հայտնվեց Մագնա Կարտայի օրենսդրական ձևակերպման մեջ 1354 թվականին՝ Անգլիայի թագավոր Էդուարդ III-ի օրոք. «Ոչ մի մարդ, անկախ իր կարգավիճակից կամ վիճակից, չպետք է զրկվի իր հողից կամ ունեցվածքից, ձերբակալվի, բանտարկվի, ժառանգությունից զրկվի կամ մահապատժի ենթարկվի՝ առանց օրենքով սահմանված պատշաճ ընթացակարգով պատասխան տալու»[7]։
1608 թվականին անգլիացի իրավաբան Էդվարդ Քոքը գրեց մի իրավագիտական աշխատություն, որտեղ քննարկեց Մագնա Կարտայի նշանակությունը։ Քոքը բացատրեց, որ ոչ ոք չի կարող զրկվել իր իրավունքներից այլ կերպ, քան legem terrae-ի՝ «երկրի օրենքի» հիման վրա, այսինքն՝ Անգլիայի ընդհանուր իրավունքի, օրենքների կամ սովորույթի համաձայն՝ «օրենքով սահմանված պատշաճ ընթացակարգով»[8]։
Մագնա Կարտայի դրույթը և 1354 թվականի հետագա օրենքը կրկին մեկնաբանվեցին 1704 թվականին՝ Աննա թագուհու օրոք, Թագավորական ատյանի դատարանի կողմից Regina v. Paty գործով[9]։ Այդ գործով Բրիտանական Համայնքների պալատը Ջոն Փեյթիին և մի քանի այլ քաղաքացիների զրկել էր ընտրություններում քվեարկելու իրավունքից և նրանց ուղարկել Նյուգեյթ բանտ՝ միայն այն պատճառով, որ նրանք դատարաններում իրավական հայց էին ներկայացրել[10]։ Թագավորական ատյանի դատարանը, դատավոր Լիթլթոն Փաուիսի կարծիքով, հետևյալ կերպ բացատրեց «օրենքով սահմանված պատշաճ ընթացակարգ» հասկացության իմաստը։
 |
Առարկություն է ներկայացվում, որ Մագնա Կարտայի 29-րդ գլխի համաձայն՝ ոչ մի մարդ չպետք է ձերբակալվի կամ բանտարկվի այլ կերպ, քան երկրի օրենքի հիման վրա։ Սակայն դրան ես պատասխանում եմ, որ lex terrae-ն չի սահմանափակվում ընդհանուր իրավունքով, այլ ներառում է այս թագավորությունում գործող բոլոր մյուս օրենքները, այդ թվում՝ քաղաքացիական և կանոնական իրավունքը։ …
28-րդ Էդուարդ III-ի 3-րդ գլխով Մագնա Կարտայում օգտագործված lex terrae արտահայտությունը բացատրվում է «օրենքով սահմանված պատշաճ ընթացակարգ» արտահայտությամբ։ Օրենքի իմաստն այն է, որ ցանկացած անձի կալանավորումը պետք է իրականացվի իրավական լիազորություն ունեցող մարմնի կողմից։ Իսկ խորհրդարանի օրենքը նույնքան օրենք է, որքան ցանկացած այլ օրենք, և եթե որևէ գերակայություն կա, ապա դա հենց գերակա օրենքն է [9]։ |
 |
Գլխավոր դատավոր Հոլթը այս գործով ներկայացրել է առանձին կարծիք՝ չհամաձայնելով մեծամասնության որոշմանը, քանի որ կարծում էր, որ կալանավորումը իրականում չէր իրականացվել իրավական լիազորություն ունեցող մարմնի կողմից[11]։ Համայնքների պալատը փորձել էր միակողմանիորեն օրենսդրություն ընդունել՝ առանց Բրիտանական Լորդերի պալատի հավանության, իբր իր անդամների ընտրությունը կարգավորելու նպատակով։ Թեև Թագավորական ատյանի դատարանը որոշել էր, որ Համայնքների պալատը չէր խախտել կամ վերացրել պատշաճ ընթացակարգը, Ջոն Փեյթն ի վերջո ազատ արձակվեց Աննա թագուհու կողմից, երբ վերջինս ընդմիջեց խորհրդարանի նիստը։
Անգլիական և ամերիկյան իրավունքի տարանջատումը
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Բրիտանական պատմության դարերի ընթացքում բազմաթիվ օրենքներ և իրավագիտական աշխատություններ տարբեր պահանջներ ներկայացրել են որպես «պատշաճ ընթացակարգի» մաս կամ ներառել «երկրի օրենքի» շրջանակում։ Այս տեսակետը սովորաբար վերաբերում էր գործող օրենսդրությամբ պահանջվող պայմաններին, այլ ոչ թե այն պահանջներին, որոնք ի սկզբանե բխում էին հենց պատշաճ ընթացակարգի էությունից։ Ինչպես բացատրել է Միացյալ Նահանգների Գերագույն դատարանը, Բրիտանիայում պատշաճ ընթացակարգի որևէ պահանջ «էական չէր հանցագործությունների հետապնդման և պատժման ընթացքում օրենքով սահմանված պատշաճ ընթացակարգի գաղափարի համար, այլ պարզապես հիշատակվում էր որպես պատշաճ ընթացակարգի օրինակ և պատկերավոր դրսևորում այն դեպքերում, երբ այն սովորաբար կիրառվում էր»[12]։
Ի վերջո, անգլիական իրավունքում «օրենքով սահմանված պատշաճ ընթացակարգի» վերաբերյալ առանձին և ցրված հիշատակումները չէին սահմանափակում կառավարության լիազորությունները[13]։ Ամերիկացի իրավագիտության պրոֆեսոր Ջոն Վ. Օրթի խոսքերով՝ «այդ մեծ արտահայտությունները չկարողացան պահպանել իրենց կենսունակությունը»։ Օրթը նշում է, որ դա, ընդհանուր առմամբ, վերագրվում է Միացյալ Թագավորությունում խորհրդարանական գերակայության դոկտրինի ձևավորմանը, որն ուղեկցվում էր դատական վերահսկողության նկատմամբ բացասական վերաբերմունքով՝ այն դիտարկելով որպես ոչ ժողովրդավարական օտարածին գաղափար[14]։
Գիտնականները երբեմն Լորդ Քոքի որոշումը Դոկտոր Բոնհեմի գործով մեկնաբանել են որպես դատական վերահսկողության հնարավորության ենթադրություն։ Սակայն արդեն 1870-ական թվականներին Լորդ Քեմփբելը դատական վերահսկողությունը մերժում էր՝ այն անվանելով «հիմար դոկտրին, որը, իբր, արտադատական կարգով ձևակերպվել էր Դոկտոր Բոնհեմի գործով՝ մի հանելուկ, որի վրա պետք էր պարզապես ծիծաղել»[15]։ Քանի որ անգլիական դատարանները չունեին առաջնային օրենսդրության նկատմամբ դատական վերահսկողություն իրականացնելու լիազորություն, նրանք որևէ միջոց չունեին խորհրդարանի ակտն անվավեր ճանաչելու համար՝ այն պատշաճ ընթացակարգի խախտում համարելու հիմքով[16]։ Ի տարբերություն դրա՝ ամերիկացի օրենսդիրներն ու գործադիր իշխանության պաշտոնյաները գործնականում որևէ միջոց չունեին դատարանների կողմից օրենքների կամ գործողությունների՝ պատշաճ իրավական ընթացակարգի խախտման հիմքով անվավեր ճանաչումը վերացնելու համար, բացառությամբ Սահմանադրության փոփոխություն առաջարկելու հնարավորության, որը հազվադեպ է հաջողությամբ իրականացվում[17]։
Դրա հետևանքով անգլիական և ամերիկյան իրավունքը սկսեցին տարանջատվել։ Ի տարբերություն իրենց անգլիացի գործընկերների՝ ամերիկացի դատավորները գնալով ավելի վճռական դարձան պատշաճ իրավական ընթացակարգի պահպանման ապահովման հարցում։ Իր հերթին, օրենսդիր և գործադիր իշխանության մարմինները սովորեցին ի սկզբանե խուսափել նման առճակատումներից՝ օրենքներն ու գործադիր իշխանության գործողությունները համապատասխանեցնելով պատշաճ իրավական ընթացակարգի սահմանադրական պահանջներին, որոնք առավել մանրամասն ձևակերպվել էին դատական իշխանության կողմից[16]։
1977 թվականին անգլիացի քաղաքագիտության պրոֆեսորը ամերիկացի իրավաբանների համար ներկայացրել է Անգլիայում տիրող ներկայիս իրավիճակը՝ գրելով.
Ամերիկացի սահմանադրական իրավաբանը, հավանաբար, կզարմանար անգլիական իրավական գրականության ընդհանուր շրջանակում «պատշաճ իրավական ընթացակարգ» եզրույթի հիշատակումների սակավությամբ։ Այսօր «պատշաճ իրավական ընթացակարգին» նվիրված որևէ բաժին չկա Հալսբերիի Անգլիայի օրենքներում, Սթիվենի Մեկնաբանություններում կամ Էնսոնի «Սահմանադրության իրավունքն ու սովորույթը» աշխատությունում։ Այդ արտահայտությունը որպես առանձին հոդված ներկայացված չէ նաև այնպիսի աշխատություններում, ինչպիսիք են Սթրաուդի Դատական բառարանը կամ Ուորթոնի Իրավական բառարանը[1]։
Ժամանակակից անգլիական իրավունքում գոյություն ունեն երկու նմանատիպ հասկացություններ՝ բնական արդարությունը և բրիտանական սահմանադրական օրենքի գերակայության հայեցակարգը, ինչպես այն ձևակերպել են Ա. Վ. Դայսին և այլ հեղինակներ[1]։ Սակայն այս երկու հասկացություններից և ոչ մեկը լիովին չի համապատասխանում ամերիկյան «պատշաճ իրավական ընթացակարգի» ընկալմանը, որն այսօր ներառում է բազմաթիվ ենթադրվող իրավունքներ, որոնք առկա չեն Անգլիայում պատշաճ իրավական ընթացակարգի՝ ո՛չ հին, ո՛չ էլ ժամանակակից հայեցակարգերում[2]։
Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]ԱՄՆ Սահմանադրության Հինգերորդ և Տասնչորսերորդ փոփոխությունները յուրաքանչյուրն իր մեջ ներառում է պատշաճ իրավական ընթացակարգի դրույթ[18]։ Պատշաճ իրավական ընթացակարգը վերաբերում է արդարադատության իրականացմանը, և այդ պատճառով պատշաճ իրավական ընթացակարգի դրույթը ծառայում է որպես երաշխիք՝ կառավարության կողմից անձի կյանքի, ազատության կամ գույքի կամայական զրկումից՝ օրենքով նախատեսված հիմքի բացակայության պայմաններում[19]։ ԱՄՆ-ի Գերագույն դատարանը այս դրույթները մեկնաբանում է որպես չորս տեսակի պաշտպանություն ապահովող դրույթներ՝ ընթացակարգային պատշաճ իրավական ընթացակարգ (քաղաքացիական և քրեական վարույթներում), նյութաիրավական պատշաճ իրավական ընթացակարգ, անորոշ օրենքների արգելք և Իրավունքների մասին օրինագծի դրույթների նահանգների նկատմամբ տարածման իրավական մեխանիզմ։
Այլ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Տարբեր երկրներ սովորութային միջազգային իրավունքի շրջանակներում ճանաչում են պատշաճ իրավական ընթացակարգի որևէ ձև։ Թեև դրա կոնկրետ բովանդակությունը հաճախ հստակ չէ, պետությունների մեծ մասը համաձայն է, որ օտարերկրյա այցելուներին պետք է երաշխավորվի արդարադատության և արդար վերաբերմունքի նվազագույն հիմնարար մակարդակ։ Որոշ պետություններ պնդել են, որ իրենք պարտավոր են օտարերկրացիներին տրամադրել ոչ ավելի իրավունքներ, քան իրենց սեփական քաղաքացիներին, ինչը հայտնի է որպես ազգային ռեժիմի սկզբունք։ Սա նաև նշանակում է, որ և՛ օտարերկրացիները, և՛ քաղաքացիները կարող են հավասարապես ենթարկվել պետության կողմից նույն իրավունքների սահմանափակումներին կամ զրկումներին։ Մարդու իրավունքների միջազգային իրավունքի զարգացման և արտերկրում օտարերկրյա քաղաքացիների նկատմամբ վերաբերմունքը կարգավորելու նպատակով միջազգային պայմանագրերի լայն կիրառության պայմաններում, գործնականում այս երկու մոտեցումների միջև տարբերությունը կարող է աստիճանաբար վերանալ։
Տես նաև
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Ծանոթագրություններ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]- 1 2 3 Geoffrey Marshall (1977). «Due Process in England». In Pennock, Ronald; Chapman, John W. (eds.). Due Process: Nomos XVIII. New York University Press. էջեր 69–92. ISBN 978-0-8147-6794-8.
- 1 2 Marshall, 69–70.
- ↑ «CRS Annotated Constitution: Due Process, History and Scope». Cornell University Law School. Վերցված է October 8, 2020-ին.
- 1 2 G. R. C. Davis, ed. (1995) [1215]. «The Text of Magna Carta». Internet History Sourcebooks Project. Վերցված է 2023-02-12-ին – via Fordham University.
- ↑ McKechnie, William Sharp (1905). Magna Carta: A Commentary on the Great Charter of King John. Glasgow: Robert MacLehose and Co., Ltd. էջեր 136–37.: "The question must be considered an open one; but much might be said in favor of the opinion that 'freeman' as used in the Charter is synonymous with 'freeholder'. ..."
- ↑ «Featured Documents». National Archives (անգլերեն). 2015-10-06. Վերցված է 2020-03-28-ին.
- ↑ «Liberty of Subject (1354)». legislation.gov.uk. The National Archives. 28 Edw. 3 c. 3. The original text, which is in Law French, reads (after expansion of scribal abbreviations): "Item, que nul homme, de quel estate ou condicion qil soit, ne soit oste de son terre ne de tenement, ne pris, nemprisone, ne desherite, ne mis a la mort, saunz estre mesne en respons par due proces de lei." The English translation given by legislation.gov.uk is originally from The Statutes of the Realm, vol. 1 (1810), p. 345.
- ↑ 2 Institutes of the Laws of England 46 (1608)
- 1 2 Raymond, Baron Raymond, Robert (1792). «Regina v. Paty, 92 Eng. Rep. 232, 234 (1704)». In John Bayley (ed.). Reports of Cases Argued and Adjudged in the Courts of King's Bench and Common Pleas: In the Reigns of the Late King William, Queen Anne, King George the First, and King George the Second. [1694-1732]. Vol. 2. E. Lynch. էջեր 1105–1108.
- ↑ Medley, Dudley Julius (1902). «Abbey v White (1704)». A Student's Manual of English Constitutional History (3rd ed.). B. Blackwell. էջ 613.
- ↑ Cunningham, George Godfrey, ed. (1835). «Sir John Holt». Lives of Eminent and Illustrious Englishmen. Vol. 4. էջեր 51–56.
- ↑ Hurtado v. California, 110 U.S. 516 (1884)
- ↑ Orth, John V. (2003). Due Process of Law: A Brief History. Lawrence, KS: University Press of Kansas. էջեր 30–31. ISBN 9780700612420. Վերցված է 8 October 2020-ին.
- ↑ Orth, 28–30.
- ↑ Orth, John V. (2003). Due Process of Law: A Brief History. Lawrence, KS: University Press of Kansas. էջ 29. ISBN 9780700612420. Վերցված է 8 October 2020-ին.
- 1 2 Ilbert, Courtenay (1914). The Mechanics of Law Making (2000 reprint ed.). New York: Columbia University Press. էջեր 3–9. ISBN 9781584770442. Վերցված է 8 October 2020-ին.
- ↑ The U.S. Supreme Court recognized that it is nearly impossible for the legislative branch to overrule the Court's constitutional interpretations in Washington v. Glucksberg, 521 U.S. 702, 720 (1997): "By extending constitutional protection to an asserted right or liberty interest, we, to a great extent, place the matter outside the arena of public debate and legislative action. We must therefore exercise the utmost care whenever we are asked to break new ground in this field."
- ↑ «The Constitution of the United States: A Transcription». National Archives (անգլերեն). 2015-11-04. Վերցված է 2021-09-22-ին.
- ↑ Madison, P. A. (2 August 2010). «Historical Analysis of the Meaning of the 14th Amendment's First Section». The Federalist Blog. Վերցված է 19 January 2013-ին.
Գրականություն
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]- Goldberg v. Kelly
- «U.S. Constitution: Fifth Amendment». Findlaw. Արխիվացված է օրիգինալից 2012-03-13-ին. Վերցված է 2026-08-11-ին.
- Bernstein, David (2011). Rehabilitating Lochner: Defending Individual Rights against Progressive Reform. Chapter 1. Chicago: University of Chicago Press. ISBN 978-0-307-26313-1.
- Breyer, Stephen (2005). Active Liberty: Interpreting Our Democratic Constitution. New York: Knopf. ISBN 0-307-26313-4.
- Friendly, Henry J. (1975). «Some Kind of Hearing». University of Pennsylvania Law Review. University of Pennsylvania Law Review, Vol. 123, No. 6. 123 (6): 1267–1317. doi:10.2307/3311426. JSTOR 3311426.
- Hawkins, Brian (2006). «The Glucksberg Renaissance: Substantive Due Process since Lawrence v. Texas» (PDF). Michigan Law Review. 105 (2): 409. Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2007-06-15-ին.
- Hyman, Andrew (2005). «The Little Word 'Due'». Akron Law Review. 38: 1. Արխիվացված է օրիգինալից February 5, 2013-ին.
- Kadish, Sanford H. (1957). «Methodology and Criteria in Due Process Adjudication—A Survey and Criticism» (PDF). Yale Law Journal. 66 (3): 319–363. doi:10.2307/793970. JSTOR 793970. S2CID 54830475.
- Madison, P. A. (2008). «A Dummies Guide to Understanding the Fourteenth Amendment». FederalistBlog.us.
- Nowak, John; Rotunda, Ronald (2000). Constitutional Law. West.
- Orth, John (2003). Due Process of Law: A Brief History. University Press of Kansas.
- Ring, Kevin (2004). Scalia Dissents: Writings of the Supreme Court's Wittiest, Most Outspoken Justice. Washington: Regnery. ISBN 0-89526-053-0.
- Shipley, David E. Due Process Rights Before EU Agencies: The Rights of Defense Article discussing the procedural safeguards that have been recognized in the EU and the parallels between procedural due process in the United States and the rights of defense in the EU.
- Sudbury Valley School (1970). Due Process of Law in School. A school where order and discipline is achieved by a dual approach based on a free and democratic framework: a combination of popularly based authority, when rules and regulations are made by the community as a whole, fairly and democratically passed by the entire school community, supervised by a good judicial system for enforcing these laws—due process of law—and developing internal discipline in the members of the community by enhancing their ability to bear responsibility and self-sufficiency.
- Yoshino, Kenji (2006-01-15). «The Pressure to Cover: The New Civil Rights». The New York Times Magazine. Վերցված է 2010-05-01-ին. Discussing potential of liberty rights to overtake equality rights.
- Tugend, Alina (2015-02-20). «Speaking Freely About Politics Can Cost You Your Job». The New York Times. Արխիվացված օրիգինալից Sep 12, 2023-ին. «It's important to remember that even though private employees don't have constitutional or federal protection, they do have a due process right»