Օլիվերա Դեսպինա

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Օլիվերա Դեսպինա
Tsar Lazar and his family.jpg
Ծնվել է1372
ԾննդավայրԿրուշևաց, Արևմտյան Մորավիա[1]
Մահացել է1444[2]
ՔաղաքացիությունԱրևմտյան Մորավիա
Մասնագիտությունազնվական
ԱմուսինԲայազիդ I
Ծնողներհայր՝ Լազար Հրեբելյանովիչ, մայր՝ Միլիցա Հրեբելյանովիչ
Զբաղեցրած պաշտոններՕսմանյան կայսրության սուլթան

Օլիվերա Դեսպինա (սերբ.՝ Оливера Лазаревић, 1372, Կրուշևաց, Արևմտյան Մորավիա[1] - 1444[2]), Սերբիայի իշխան Լազարի դուստրը, թուրքական սուլթան Բայազիդ I-ի կինը:

Կենսագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սերբիայի իշխան Լազար Հրեբելյանովիչի և Սերբիայի արքայադուստր Միլիցայի կրտսեր դուստրը: Ծնվել է մոտավորապես 1373-1376 թվականներին, ծննդյան հստակ տարեթիվը հայտնի չէ: Նա ունեցել է չորս քույր և երկու եղբայր: Այդ ժամանակ իշխանական երեխաները լավ կրթություն էին ստանում․ էթիկետ, ընթերցանություն, գրագրություն, մաթեմատիկա, երգեցողություն, լատիներեն և հունարեն, քրիստոնեական աստվածաբանություն և փիլիսոփայություն[3]: Դեսպինան իր սեփական անունը չէ, այն նշանակում է դեսպոտի (տիտղոս) կին կամ դուստր՝ այսպես էր կոչվում սերբական իշխանի տիտղոսը[4]:

1389 թվականին Օլիվերայի հոր զորքը պարտություն է կրել Կոսովոյի դաշտի ճակատամարտում թուրքական սուլթան Մուրադ I-ից։ Լազար գերի է ընկել թուրքերի մոտ և մահապատժի ենթարկվել, ինչպես սերբական ազնվականության շատ այլ ներկայացուցիչներ: Նույն ճակատամարտում Մուրադը ևս մահացավ, նոր սուլթան դարձավ նրա որդին՝ Բայազիդը:

Սուլթանի կին[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սերբիան դառնում է Օսմանյան կայսրության վասալը և խոստանում է վճարել տուրք, ինչպես նաև մատակարարել օսմանյան բանակի զորքերին: Երկիրը ղեկավարում էր Օլիվերայի եղբայրը՝ Ստեֆան Լազարևիչը: Օլիվերային ուղարկել են Բայազիդի հարեմ, նա դարձել էր սուլթանի մի քանի կանանցից մեկը: Սուլթանի հարեմը գտնվում էր Օսմանյան կայսրության այն ժամանակվա եվրոպական մայրաքաղաքում, Ադրիանապոլիս քաղաքում: Օլիվերայի եղբայրները, Ստեֆանն ու Վուկը, նույնպես գնացել են սուլթանի մոտ, ընդունելու իրենց վասալական կարգավիճակը: Սերբ հեղինակները գրում են, որ Օլիվերան ամուսնության մեջ չի ընդունել իսլամը, պահպանելով քքրիստոնեական հավատը: Ըստ աղբյուրների, Օլիվերան շատ գեղեցիկ էր և մեծ ազդեցություն է ունեցել սուլթանի վրա, նրան նախասիրությունները ուղղորդելով իր եղբոր Ստեֆանի օգտին[5]: Պատմաբան ու աստվածաբան Նիկոլա Գիլյենը Օլիվերի ամուսնությունը այդ պահին գնահատում է որպես սերբ ժողովրդի և սերբական պետության գոյատևման առավել խելամիտ որոշում[6]:

Օլիվերայի մայրը՝ արքայադուստր Միլիցան, 1393 թվականին (միանձնուհի Եվգենիայի կարգավիճակում), գնացել է սուլթանի մոտ, խնդրելով թույլ տալ սբ․ Սերբիայի Պարասկևայի մասունքները տեղափոխել Վալախիայից Բելգրադ: Պատմաբան Վլադիմիր Չորովիչը գրում է, որ Օլիվերայի շնորհիվ Միլիցային լավ են ընդունել[7]: Այնուհետև հաջորդել է Ստեֆանի այցը, որի վրա վտանգ էր կախված դավաճանության մեջ կասկածով: Ավելի վաղ Ստեֆանը, որն ակտիվ քաղաքական գործունեություն էր վարում, միավորվել էր Հունգարիայի թագավոր Սիգիզմունդի հետ: Պատմաբանների կարծիքով, Օլիվերը մեծ դեր է խաղացել այն բանում, որ Ստեֆանը խուսափել է Սուլթանի զայրույթից և նույնիսկ ամրապնդել է նրա հետ լավ հարաբերությունները: Լազարի ընտանիքը առավել բարձր դիրք է զբաղեցրել Բայազիդի արքունիքում՝ համեմատած մյուս սերբ ազնվականության հետ, առաջին հերթին՝ Բրանկովիչների հետ համեմատ:

Լենկթեմուրի գերի[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1402 թվականին Կենտրոնական Ասիայի հրամանատար Լենկթեմուրը հաղթել է օսմանյան բանակին Անգորայի ճակատամարտում, որտեղ Բայազիդի կողմից կռվում էին սերբերը՝ Ստեֆանի գլխավորությամբ: Օլիվերան և նրա ամուսինը գերի են ընկել Լենկթեմուրի մոտ: Մոտ մեկ տարի անց Լենկթեմուրը ազատ է արձակել Օլիվերային, դա տեղի է ունեցել նրա ամուսնու մահից հետո: Գոյություն ունեն գերության մեջ գտնվելու հանգամանքների տարբեր վարկածներ: Մի տարբերակի համաձայն, Օլիվերան և Բայազիդը ենթարկվել են տարբեր նվաստացումների. Բայազիդին պահել են վանդակի մեջ, կերակրել են մնացորդներով, իսկ Օլիվերային ստիպել են մերկ ծառայել խնջույքների ժամանակ Լենկթեմուրին և նրա պալատականներին[7]: Հուսահատության մեջ Բայազիդը կոտրել է իր գլուխը վանդակի ճաղերի վրա, չկարողացավ տեսնել կնոջ նվաստացումը[7]: Նման նկարագրություն տվել է բյուզանդացի ժամանակագիր Լաոնիկ Խալկոկոնդիլը, ապա՝ Մավրո Օրբինին իր «Սլավոնական պատմության մեջ»[7]: Այլ աղբյուրներ, մասնավորապես, Կոնստանտինը Օստրովիցայից, թուրքական և մոնղոլական աղբյուրները, Կոնստանտին Փիլիսոփան, Ջորջե Բրանկովիչը, Յովան Ռեյխը, կարծում են, որ Լենկթեմուրը հարգալից կերպով է վերաբերվել բանտարկյալներին[7]: Այնուամենայնիվ, աղբյուրները համամիտ են այն բանում, որ Բայազիդը ինչ-ինչ պատճառներով մահացել է գերության մեջ, և Օլիվերան անմիջապես ազատ է արձակվել: Սերբ պատմաբան Ստոյան Նովակովիչը և այլ պատմաբաններ ենթադրում են, որ այս լեգենդը, նույնիսկ մտացածին ​​լինելով (գերության մեջ նվաստացումները և Բայազիդի ինքնասպանությունը), ցույց է տալիս կնոջ հանդեպ սուլթանի մեծ զգացմունքային կապվածությունը[8]: Նովակովիչը գրում է, որ այստեղ իր արտացոլումն է գտնում այն, որ Օլիվերան հարեմում գրավել է Բայրիզիդի սիրտը (որը նկարագրվում է որպես շատ կրքոտ անձնավորություն), և սրանով է բացատրվում Լազարի ընտանիքի արտոնյալ դիրքը[8]: Օլիվերան 1403 թվականի գարնանը վերադարձավ Սերբիա:

Կյանք Սերբիայում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սերբիա վերադառնալուց հետո Օլիվերան կարճ ժամանակ ապրել է Կլադովոյի մոտակայքի Մանաստրիիցա գյուղում գտնվող վանքում: Այնուհետև նա տեղափոխվել է Սերբիայի նոր մայրաքաղաք Բելգրադ, որտեղ նա ապրել է Ստեֆանի արքունիքում, եղել է նրա խորհրդականը: Օլիվերան հատկապես օգտակար էր իր եղբորը Օսմանյան կայսրության իշխանության համար թեկնածուների պայքարի ժամանակաշրջանում, որի մեջ ներգրավված էր Ստեֆանը, քանի որ գիտեր Բայազիդի որդիներին: 1427 թվականին Ստեֆանի մահից հետո և հունգարացիների ձեռքը Բելգրադի փոխանցումից Օլիվերան ապրել է Սմեդերևոյում իր զարմիկ Գեորգի Բրանկովիչի հետ, որտեղ նրանք տեղափոխել էին մայրաքաղաքը: Մահացել է 1444 թվականին, թաղման վայրը հայտնի չէ:

Ստեֆանի «Սիրո խոսք» բանաստեղծությունը, գրված 1409 թվականին ըստ մի վարկածի, նվիրված է Օլիվերային (մյուս վարկածներով՝ իր հարսնացուին կամ, ամենայն հավանականությամբ, իր եղբայր Վուկին)[9]:

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]