Օդեսայի հերոսական պաշտպանության հուշահամալիր

Օդեսայի հերոսական պաշտպանության հուշահամալիր
	«Մալյուտկա» սերիայի M-296 սուզանավ
Տեսակ	հուշահամալիր և բացօթյա թանգարան
Երկիր	Ուկրաինա
Տեղագրություն	Օդեսա
Հասցե	150 -Дача Ковалевського вул., Одеса, Одеська область
Հիմնադրվել է	1971
	46°22′12.8″N 30°43′31.6″E / 46.370222°N 30.725444°E

Օդեսայի հերոսական պաշտպանության հուշահամալիր, Հայրենական մեծ պատերազմի ժամանակ Օդեսայի պաշտպանությանը (1941 օգոստոսի 5-հոկտեմբերի 16) 411-րդ ափամերձ մարտկոցի մասնակցությանը նվիրված հուշահամալիր: Հուշահամալիրը ներառում է թանգարան, ցուցահանդես բաց երկնքի տակ` ափամերձ պաշտպանության մարտկոցի ռազմական տեխնիկայով, կաղնու ծառերով տնկված մեծ զբոսայգի։

Օդեսայի հերոսական պաշտպանության հուշահամալիրը ստեղծվել է 1971 թվականի, գտնվում է Օդեսայի հարավային ծայրամասում և պատկանում է Օդեսայի Կիևսկի շրջանին:

Մարտկոցը պատերազմի ժամանակ

Օդեսայի պաշտպանության ժամանակ 411-րդ ափամերձ մարտկոցն իրականացրել է 220 մարտական կրակ, այդ թվում՝ հակառակորդի կենդանի ուժի և ռազմական տեխնիկայի կուտակումների վրա։ Այդ ընթացքում կիրառվել է ավելի քան երկու հարյուր հազար արկ։ Օդեսայի հանձնվելուց երեք օր առաջ պայթուցիկներ են հասցվել դիվիզիայի մարտկոցներից յուրաքանչյուրին: Հրետանավորներից պահանջվել է կատարել հոկտեմբերի 1-ին արձակած հրամանը` նահանջի անհրաժեշտության մասին։

1941 թվականի հոկտեմբերի 15-ից 16-ը մարտկոցի հրետանավորներն արձակել են 230 մարտական արկ, իսկ առավոտյան ժամը 5-ին նրանց հրամայվել է պայթեցնել մարտկոցը, որից հետո նրանց ուղարկել են Սևաստոպոլը պաշտպանելու^[1] ː

Օդեսայի 907-օրյա օկուպացիայի ընթացքում քաղաքը կորցրեց 82 հազար մարդ, որոնցից 78 հազարը գերի են վերցվել Գերմանիայում հարկադիր աշխատանքի համար^[2]։

Հուշահամալիրի ստեղծում

1971 թվականին 411-րդ մարտկոցի լքված դիրքերը (ամենամեծը 42-րդ դիվիզիոնում) վերցվել են պետական պահպանության տակ^[3] ː

Հուշահամալիրի ստեղծման գաղափարն ի սկզբանե պատկանել է ոչ թե իշխանություններին, այլ Օդեսայի մի շարք աշխատանքային կոլեկտիվների և հասարակական կազմակերպությունների: Նրանց կոչերը տպագրվել են 1975 թվականի փետրվարին «Երեկոյան Օդեսա» քաղաքային թերթում և ստեղծվել է Հուշահամալիրի կառուցման շտաբ։

Հուշահամալիրի ստեղծման, զարգացման և պահպանման գործում զգալի ներդրում են ունեցել քաղաքի բազմաթիվ ձեռնարկություններ, հաստատություններ և բարձրագույն ուսումնական հաստատություններ։

Դրանից մի քանի տարի առաջ, Օդեսայի ժողովրդական պատգամավորների շրջանային խորհրդի 1971 թվականի հուլիսի 28-ի թիվ 381 որոշմամբ ափամերձ պաշտպանության մարտկոցի կրակային դիրքը որպես պատմական վայր վերցվել է պետական պահպանության տակ։

1975 թվականի մայիսի 9-ին` Նացիստական Գերմանիայի նկատմամբ տարած Մեծ հաղթանակի 30-ամյակի առթիվ տեղի է ունեցել 411-րդ մարտկոցի հուշահամալիրի հանդիսավոր բացումը։ 411-րդ մարտկոցի 16 հեկտար տարածքը վերածվել է մի տեսակ բացօթյա թանգարանի՝ 1941-1945 թվականների Հայրենական մեծ պատերազմի ռազմական տեխնիկայի և զենքի ցուցադրությամբ^[4]։

Հուշահամալիրը բացել է հայտնի ռուս գրող և ռազմական թղթակից Կոնստանտին Սիմոնովը, ով եղել է մարտկոցում 1941 թվականի ամառվա թեժ մարտերի ժամանակ։

Տարիների ընթացքում հուշահամալիրը դարձել է օդեսացիների հայրենասիրական դաստիարակության սիրված վայրերից մեկը և Երկրորդ համաշխարհային պատերազմում ռումինական օկուպացիայի^[5] պատմության հետ կապված հիշատակի միջոցառումների անցկացման վայր:

Հուշահամալիրի ցուցադրություն

Թանգարան բաց երկնք տակ

Հուշահամալիրի տարածքում գործում է Հայրենական մեծ պատերազմի ժամանակաշրջանի բանակի զինտեխնիկայի և սպառազինության բացօթյա ցուցահանդես։

Հուշարձանի մուտքը նշանավորված է «Կատյուշա» բետոնե սյուների պսականման քանդակային ձևերով, իսկ 500 մետր երկարությամբ ծառուղու երկայնքով տեղադրված են հերոս-քաղաքները և Բրեստի հերոս-ամրոցը պատկերող խորհրդանշական մետաղական կոնստրուկցիաներ^[4]։

Այստեղ է գտնվում նաև Օդեսայի հայտնի «տանկը»` «НИ» («На испуг», թարգմանաբար` վախեցնելու համար): Սա սովորական տրակտոր է՝ պատված փամփուշտապաշտպան զրահով (կաթսայի երկաթով): Նման մեքենաներ արտադրել են պաշարված քաղաքի պաշտպանները Օդեսայի պաշտպանության ժամանակ։

Ցուցանմուշների թվում երկաթուղային գծի մի հատվածում տեղադրված է զրահապատ գնացք, որը նման է քաղաքի պաշտպանության ժամանակ Հունվարյան ապստամբության անունը կրող Օդեսայի ծանր կռունկաշինության գործարանում արտադրվածներին: Մեկ այլ վայրում ցուցադրված է տրամվայը, որը 1941 թվականին երթևեկում էր Օդեսա-ռազմաճակատ երթուղով:

Նաև բաց երկնքի տակ 1985 թվականի մարտից ցուցադրվում է հետպատերազմյան «Малютка» М-29 սուզանավը ( A615, գործարանային համարը 702): Նավի վրա նշված է M-305, որը երբեք չի օգտագործվել ռազմածովային նավատորմում:

2015 թվականի դրությամբ ցուցահանդեսը ներառում է երկու Դ-20 թնդանոթ և երկու զենիթահրթիռային համակարգեր, որոնք ոչ մի կապ չունեն քաղաքի պաշտպանության կամ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակաշրջանի հետ:

Թանգարանի շրջակայքում գտնվող այգում վերականգնվել է պաշտպանական գիծը՝ խրամատներով, հրետանային և ականանետային մարտկոցներով կրակակետերով։ Այնուամենայնիվ, պաշտպանական գծի խրամատները, որոնք երբեմնի ամբողջական տեսքի էին, փլուզվել են և նման են չորացած առվակի փոքրիկ ակոսահունի:

Հուշահամալիրի տարածքում նույնպես 2015 թվականին կանգնեցվել է ԽՍՀՄ ՆԳԺԿ 26-րդ սահմանապահ ջոկատի սահմանապահ հերոսների հուշարձանը^[6] ː

Թանգարանի սրահներ

Թանգարանի չորս սրահներում տեղակայված է թեմատիկ ցուցահանդես, որը կառուցված է բարձր ճարտարապետական և գեղարվեստական մակարդակով և ներկայացնում է Օդեսայի պաշտպանական պատումը «Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիները խորանում են պատմության մեջ, բայց ժամանակը ուժ չունի դրանք մոռացության մատնելու և մարդկանց հիշողությունից քայքայելու» խորագրի ներքո^[4]։

Հուշարձանը դարձել է անցյալի և ապագայի միջև հուսալի կամուրջ, տարածաշրջանի ամենաշատ այցելվող մշակութային վայրերից մեկը, սիրելի Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի վետերանների և զինվոր-ինտերնացիոնալիստների համար, Օդեսայի հիշատակի և հպարտության խորհրդանիշ՝ հայրենի քաղաքի հերոսական պատմության համար։

Հուշարձանի մոտ կանոնավոր կերպով անցկացվում են պատերազմի վետերանների հանդիպումներ և աշխատանքներ երիտասարդների ու ուսանողների հետ, տոնակատարություններ են անցկացվում ռազմական ստորաբաժանումների զինվորական պատրաստության ավարտի կապակցությամբ՝ ուսանողներին նախնական սպայական կոչումներ շնորհելով և այլն։

Ի հիշատակ Աֆղանստանի զոհերի

1989 թվականի ապրիլի 10-ին՝ Օդեսան նացիստներից ազատագրման 45-ամյակի առթիվ, Հուշարձանի հյուսիսարևմտյան եզրին, Աֆղանստանում զոհված զինվորների ծնողները ստեղծել են «Հիշողության ծառուղի»։ Քանդակագործական կոմպոզիցիայի հետ միասին ստեղծվել է «Դարի տխուր հիշողություն» խորագրով քանդակագործական համալիրը^[7], որը մարմնավորում է սերունդների միջև հաղորդակցության և շարունակականության խորհրդանիշը^[4]։

Պատկերասրահ

«Կատյուշա յի» ստելա
Հուշարձան 411-րդ մարտկոցում
«Մալյուտկա» սերիայի M-296 սուզանավ
И-16 կործանիչի մոդել
Ռեյդային ականազերծիչ նավ

Տաճար

Օդեսայի հերոսական պաշտպանության հուշահամալիրի տարածքում Գևորգ Անպարտելիի եկեղեցի-հուշարձանի օդալուսանկար

2006 թվականի մայիսի 9-ին Օդեսայի և Իզմայիլի միտրոպոլիտ Ագաթանգելը հանդիսավոր կերպով դրել է եկեղեցու հիմնաքարը հուշահամալիրի տարածքում՝ ի պատիվ ուղղափառ բանակի հովանավոր Սուրբ Մեծ նահատակ Գեորգի Անպարտելիիː Նաև տեղադրվել է Սևծովյան նավատորմին նիրվածհուշատախտակ:

Մետրոպոլիտ Ագաթանգելը կանգնեցրել է հիշատակի խաչը և հիմքում դրել վկայականով կապսուլա^[8]։ Ապագա տաճարի հիմքը ներառում է նաև սուրբ մեծ նահատակ և բուժիչ Պանտելեյմոնի մասունքների մասնիկ, հող և քար սուրբ քաղաք Երուսաղեմից, Քրիստոսի Հարության պատկերակը Գեթսեմանի այգուց բույսերի թերթիկներով, իսկ մասունքները ցողվել են Հորդանանից բերած ջրով: Տաճարը հանդիսավոր բացվել է 2009 թվականի աշնանը։

Ծանոթագրություններ

↑ «ВОЕННАЯ ЛИТЕРАТУРА --[ Мемуары ]-- Крылов Н.И. Не померкнет никогда». militera.lib.ru. Վերցված է 2025 թ․ ապրիլի 27-ին.
↑ «Anniversary of the liberation of Odessa from the Nazi occupation». Presidential Library (անգլերեն). Վերցված է 2025 թ․ ապրիլի 28-ին.
↑ «В казематах 411-й батареи: 12 тонн золота на строительство, миф об «эвакуации без проблем» и вода как главный враг». dumskaya.net. Արխիվացված օրիգինալից 2023 թ․ հունիսի 6-ին. Վերցված է 2024 թ․ ապրիլի 1-ին.
1 2 3 4 «Museum of Heroic Defense of Odessa(411th Battery)». web.archive.org. 2018 թ․ հոկտեմբերի 5. Արխիվացված օրիգինալից 2018 թ․ հոկտեմբերի 5. Վերցված է 2025 թ․ ապրիլի 28-ին.{{cite web}}: CS1 սպաս․ bot: original URL status unknown (link)
↑ «Румынские страницы Холокоста (Александр Вишневецкий) / Проза.ру». proza.ru. Վերցված է 2025 թ․ ապրիլի 27-ին.
↑ «На 411-й батарее появится памятник героям-пограничникам Одесского отряда». dumskaya.net. Արխիվացված օրիգինալից 2022 թ․ մարտի 1-ին. Վերցված է 2024 թ․ ապրիլի 1-ին.
↑ Mark (2019 թ․ փետրվարի 13). «Monument to Soldiers Killed in Afghanistan in Dnipro, Ukraine». Kathmandu & Beyond (բրիտանական անգլերեն). Վերցված է 2025 թ․ ապրիլի 28-ին.
↑ «Храм Святого Великомученика Георгия Победоносца - Украина, Одесса, Достопримечательности - Где отдохнуть? Места посещения, Музеи, Театры, Парк». travelpost.in.ua. Վերցված է 2025 թ․ ապրիլի 27-ին.

Արտաքին հղումներ

Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Օդեսայի հերոսական պաշտպանության հուշահամալիր» հոդվածին։

[1] «ВОЕННАЯ ЛИТЕРАТУРА --[ Мемуары ]-- Крылов Н.И. Не померкнет никогда». militera.lib.ru. Վերցված է 2025 թ․ ապրիլի 27-ին.

[2] «Anniversary of the liberation of Odessa from the Nazi occupation». Presidential Library (անգլերեն). Վերցված է 2025 թ․ ապրիլի 28-ին.

[3] «В казематах 411-й батареи: 12 тонн золота на строительство, миф об «эвакуации без проблем» и вода как главный враг». dumskaya.net. Արխիվացված օրիգինալից 2023 թ․ հունիսի 6-ին. Վերցված է 2024 թ․ ապրիլի 1-ին.

[:0-4] 1 2 3 4 «Museum of Heroic Defense of Odessa(411th Battery)». web.archive.org. 2018 թ․ հոկտեմբերի 5. Արխիվացված օրիգինալից 2018 թ․ հոկտեմբերի 5. Վերցված է 2025 թ․ ապրիլի 28-ին.{{cite web}}: CS1 սպաս․ bot: original URL status unknown (link)

[5] «Румынские страницы Холокоста (Александр Вишневецкий) / Проза.ру». proza.ru. Վերցված է 2025 թ․ ապրիլի 27-ին.

[6] «На 411-й батарее появится памятник героям-пограничникам Одесского отряда». dumskaya.net. Արխիվացված օրիգինալից 2022 թ․ մարտի 1-ին. Վերցված է 2024 թ․ ապրիլի 1-ին.

[7] Mark (2019 թ․ փետրվարի 13). «Monument to Soldiers Killed in Afghanistan in Dnipro, Ukraine». Kathmandu & Beyond (բրիտանական անգլերեն). Վերցված է 2025 թ․ ապրիլի 28-ին.

[8] «Храм Святого Великомученика Георгия Победоносца - Украина, Одесса, Достопримечательности - Где отдохнуть? Места посещения, Музеи, Театры, Парк». travelpost.in.ua. Վերցված է 2025 թ․ ապրիլի 27-ին.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]