Օդագնացության թանգարան

Օդագնացության թանգարան
Տեսակ	ավիացիոն թանգարան, ազգային թանգարան և մշակութային ժառանգության օբյեկտ
Երկիր	Սերբիա
Տեղագրություն	Surčin City Municipality?
Վայր	Surčin City Municipality?
Ղեկավարության նստավայր	Բելգրադ, Սերբիա
Հասցե	Аеродром Никола Тесла Београд11180
Հիմնադրվել է	1957
	44°49′8″N 20°17′7″E / 44.81889°N 20.28528°E
Կայք	aeronauticalmuseum.com(սերբ.)

Բելգրադի օդագնացության թանգարան (սերբ.՝ Музеј југословенског ваздухопловства), թանգարան Բելգրադում, որը հիմնադրվել է 1957 թվականին՝ Ռազմաօդային ուժերի հրամանատարության կողմից։ Ներկայիս շենքը, որը նախագծել է ճարտարապետ Իվան Շտրաուսը, բացվել է հանրության համար 1989 թվականի մայիսի 21-ին։ Նույն թվականից թանգարանը տեղակայված է Բելգրադի օդանավակայանի ժամանակակից շենքում։ 2013 թվականին Սերբիայի կառավարությունը թանգարանի շենքը ճանաչել է որպես մշակութային հուշարձան^[1]։ Թանգարանի հավաքածուում առկա են փաստաթղթեր և արխիվ, որոնք ընդգրկում են ավիացիայի պատմության բոլոր ժամանակաշրջաններն ու ոլորտները, ներառում է ներքին և օտարերկրյա քաղաքացիական և ռազմական ավիացիայի ամենաներկայացուցչական հավաքածուն և համարվում է տարածաշրջանի ավիացիայի զարգացման ընդհանուր ուսումնասիրության կարևոր աղբյուր սկսած 1911 թվականից։

Պատմություն

Թանգարանի պատմությունը սկսվում է 1957 թվականից՝ Հարավսլավիայի ռազմաօդային ուժերի հրամանատարության Պատմության հատուկ դեպարտամենտի և Հարավսլավիայի օդագնացության թանգարանի ստեղծմամբ^[2]։ Այդ դեպարտամենտի նպատակը, որը հետագայում վերանվանվել է Հարավսլավիայի օդագնացության թանգարան, հավաքել, պահպանել, ուսումնասիրել և ցուցադրել է Հարավսլավիայի ավիացիայի բոլոր ժամանակաշրջանների ցուցանմուշները սկսած տարածաշրջանում թռիչքի մասին առաջին գաղափարների ի հայտ գալուց։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվել ազգային ավիացիայի պատմության ամենավաղ շրջաններին, ավիացիայի հիմնադիրներին, ինչպես նաև Բալկանյան և Առաջին համաշխարհային պատերազմներին։

Զեմունի ռազմաօդային ուժերի հրամանատարության շենքում գործող թանգարանի բազմիցս տեղափոխումներից հետո և Բեժանիյսկայի ցամաքալեզվակի տարածքում գտնվող «Բելգրադ»-ի հին օդանավակայանի Սպաների տան շենքում տեղակայվելուց հետո, 1968 թվականի վերջին որոշվել է թանգարանի համար հատուկ շենք կառուցել։ Ավիագնացության թանգարանի նոր շենքի կառուցման համար առաջարկված մի քանի վայրերից ընտրվել է «Բելգրադ»-ի օդանավակայանի համալիրի մաս կազմող տարածքը (այժմ՝ Բելգրադի Նիկոլա Տեսլայի անվան միջազգային օդանավակայան), որը գտնվում է օդանավակայանի մուտքի ճանապարհի աջ կողմում՝ մուտքից 200 մետր հեռավորության վրա։ Դրանով ընդգծվել է ավիացիայի և պրակտիկայի տեսության ու պատմության միջև գաղափարական կապը և ձեռք բերվեց օդանավակայանի հանրային համալիրի բովանդակության զգալի հարստացում։ Այդ վայրն ընտրվել է հաշվի առնելով ուղևորների, ենթադրաբար թանգարան այցելուների հոսքի հզորությունը, շինարարության ֆինանսական նպատակահարմարությունը, ինչպես նաև թանգարանագիտական նպատակահարմարությունը՝ հաշվի առնելով գործող օդանավակայանի միջավայրի որակական փոխկապակցվածությունը շենքի հիմնական նշանակության և բովանդակության հետ։

Ճարտարապետություն

Օդագնացության թանգարանը կառուցվել է Նիկոլա Տեսլայի անվան օդանավակայանի համալիրի տարածքում 1969-1989 թվականներին Սարաևոյի ճարտարապետ Իվան Շտրաուսի^[3] նախագծով և բելգրադյան ինժեներ-շինարարների նախագծային լուծումների հիման վրա^[4]։ Շենքը նախագծվել է ինքնաթիռների հարուստ և եզակի հավաքածուն տեղավորելու նպատակով։ Իր գտնվելու վայրի և ճարտարապետական լուծման գրավչության, ինչպես նաև ցուցադրության հարստության շնորհիվ այն բացվելուց հետո դարձել է երկրի առաջատար թանգարաններից մեկը։

Թանգարանը նախագծվել և կառուցվել է որպես շրջանաձև հատակագծով կառույց՝ ցոկոլային հարկով, առաջին հարկով, միջնահարկով, երկրորդ հարկով և պատկերասրահով^[5]։ Շենքի հայեցակարգում հստակ երևում է ներքին տարածքի բաժանումը վարչական, տեխնիկական և ցուցահանդեսային մասերի։ Յուրահատուկ պատվանդանի տեսք ունեցող կառույցի ստորին հատվածում տեղակայված են շինություններ, որոնք հանդիսանում են թանգարանի առանցքը և ապահովում նրա գործունեությունը, իսկ ցուցանմուշների ցուցադրման համար նախատեսված շինությունը նախագծված է մոնումենտալ և ներկայացուցչական։ Շտրաուսի հակումը երկրաչափական քանդակագործական ձևերի նկատմամբ կրճատվում է մինչև ամենանվազեցված ձևը՝ տեղադրված գոգավոր շրջանաձև պատվանդանի վրա։ Հենց այս տորայի ձևն է, որ թանգարանի շենքերը ճանաչելի և եզակի են դարձնում այս շրջանի հարավսլավական արվեստում։ Կառույցի առանձնահատուկ որակը կայանում է նրանում, որ օգտագործվում է թափանցիկ ապակեպատ ճակատը, որն օգնում է ապահովել թանգարանի ցուցադրության և օդանավակայանի համալիրի միջև կապը։ Ձևային գերազանց որակները և ֆունկցիոնալ պահանջների հաջող լուծումը ստեղծել են յուրահատուկ ճարտարապետության շենք, որը պատկանում է Հարավսլավիայի հետպատերազմյան շինարարության անթոլոգիական աշխատանքներին։ Ստեղծագործական այս ինքնատիպ աշխատանքի համար ճարտարապետ Շտրաուսը 1989 թվականին արժանացել է դաշնային «Պայքար» հրատարակչության մրցանակին՝ ճարտարապետության լավագույն աշխատանքի համար^[6]։ Իր ճարտարապետական արժանիքների, օդանավակայանի համալիրի և Սրեմի դաշտավայրի հարակից շենքերի ու շրջակա տարածքի որակական հարաբերությունների շնորհիվ այն հանդիսանում է ժամանակակից Բելգրադի ակնառու վիզուալ խորհրդանիշը։

Թանգարանի հավաքածու

Թանգարանի հավաքածուն ներառում է ավելի քան 200 թռչող ապարատ, որոնցից այցելուները կարող են դիտել շենքում տեղակայված 50 ապարատը և շենքի շրջակայքում գտնվող մեկ տասնյակը։ Որոշ ցուցանմուշներ գտնվում են թանգարանի պահոցում և սպասում են ռեստավրացիայի։ Դրանց թվում կարևոր տեղ է զբաղեցնում իտալական արտադրության Ֆիատ G-50 կործանիչը, որն աշխարհում միակ պահպանված օրինակն է։ Թանգարանում պահվում է Սուբոտիցայից ավիացիայի հիմնադիր Իվան Սարիչի Սարիչ 1 թռչող ապարատի ճշգրիտ պատճենը։ Իր իսկ արտադրության այդ թռչող ապարատով առաջին թռիչքը նա կատարել է 1910 թվականին։

Պատմական նշանակություն ունի Oլույ 11-ը, որն առաջին ռազմական ինքնաթիռն է, որն օգտագործվել է սերբական բանակում։ Սերբիայում արտադրված առաջին ինքնաթիռը՝ Ֆիզիր ՖՆ-ն, նույնպես ցուցադրվում է այստեղ, որն արտադրվել է Սերբիայի առաջին ինքնաթիռաշինական Իկարուս գործարանում^[7]։

Սեփական նախագծման և արտադրության ինքնաթիռների շարքում պատվավոր տեղ է զբաղեցնում Գ-2 Գալեբ-ը՝ հայրենական սերիական արտադրության առաջին օդառեակտիվ շարժիչով օդանավը, որը բացի հայրենական օդային ուժերից օգտագործվել է նաև մի շարք բարեկամ երկրների օդուժի կողմից։ Զինված ուժերի կողմից օգտագործելու ընթացքում Փարիզի Լե-Բուրժե միջազգային ավիասալոնում օդանավն արժանացել է մրցանակի՝ որպես իր դասի լավագույն ինքնաթիռ^[7]։

Բացի սեփական նախագծման և արտադրության ինքնաթիռներից, հավաքածուն ներառում է նաև մեծ թվով ինքնաթիռներ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի մասնակից մի քանի երկրներից։ Դրանցից են Hawker Hurricane-ը, Supermarine Spitfire-ը, Republic P-47 Thunderbolt-ը, Як-3-ը, Ил-2 գրոհային ինքնաթիռը, Messerschmitt Bf 109-ը և այլն։ 1999 թվականին ՆԱՏՕ-ի զինված ուժերի կողմից Հարավսլավիայի ռմբակոծությունից հետո Ավիագնացության թանգարանը հավաքել է զգալի քանակությամբ ցուցանմուշներ կապված այդ իրադարձությունների հետ։ Այդ ցուցանմուշներից ամենակարևորը ամերիկյան արտադրության F-117 անտեսանելի, այսպես կոչված Գիշերային ճուռակ ռմբակոծիչի և ամերիկյան F-16 Fighting Falcon կործանիչ-ռմբակոծիչի բեկորներն են, որոնք խոցվել են Հարավսլավիայի Զինված ուժերի հակաօդային պաշտպանության գործողությունների արդյունքում։

Թանգարանում պահվում են մեծ թվով փաստաթղթեր և հոդվածներ ռազմաօդային ուժերի ստորաբաժանումների և հաստատությունների մասին^[8]։ 2017 թվականի մարտին թանգարանի հիմնադիր իրավունքները փոխանցվել են Սերբիայի Հանրապետությանը^[9]։

Պատկերասրահ

ФизирФН, առաջին զանգվածային արտադրության հարավսլավական ինքնաթիռը
У-2, հայտնի խորհրդային երկնաթև ինքնաթիռը
Hawker Hurricane-ը՝Հարավսլավիայի ռազմաօդային ուժերի նշանով

Як-3 ինքնաթիռի միակ ամբողջական սարքավորված օրինակն աշխարհում
Messerschmitt Bf.109՝ Հարավսլավիայի ռազմաօդային ուժերի նշանով
UTVA 213

Republic P-47 Thunderbolt
Republic F-84 Thunderjet
North American F-86 Sabre

МиГ-21
Фоллэнд «Нэт» Мк.1
СОКО J-22 Орао

Ј-20
Junkers Ju 52 (այս նմուշը արտադրվել է Ֆրանսիայում Տուկան անունով)
Sud Aviation Caravelle

MQ-1 Predator, խփվել է 1999 թվականին
Lockheed F-117 Nighthawk խցիկի լամպը, խփվել է 1999 թվականի մարտի
General Dynamics F-16 Fighting Falcon ինքնաթիռի բեկորներ, խփվել է 1999 թվականին

Ծանոթագրություններ

↑ Одлука о утврђивању Музеја ваздухопловстав у Београду за споменик културе, Службени гласник РС бр. 72/13
↑ Завод за заштиту споменика културе града Београда, часопис Наслеђе, Б. Мишић, Музеј ваздухопловства у Београду, http://beogradskonasledje.rs/wp-content/uploads/2012/11/9-biljana-misic.pdf Արխիվացված 2018-10-08 Wayback Machine приступљено 26.01.2017
↑ О архитекти Ивану Штраусу видети: Arhitekt Ivan Štraus 1952/1972, Sarajevo 1974; Nedžat Kurto, Ivan Štraus arhitekta 1962-1986, Sarajevo-Banjaluka, 1986; Неџад Курто, Иван Штраус, Одјек бр. 23, Сарајево 1986; Иван Антић, Говор на отврању изложбе „Иван Штраус“ у Галерији САНУ, Београд 1987; Иван Штраус, Архитектура Југославије 1945-1990, Сарајево 1991, 201; Grupa autora, Ivan Štraus, arhitekt: '52-'02, Sarajevo 2002; http://www.sanu.ac.rs/clanstvo/Clan.aspx?arg=1488 Արխիվացված 2017-03-18 Wayback Machine, приступљено 30.01.207.
↑ Завод за заштиту споменика културе града Београда, досије споменика културе Музеј ваздухопловства у Београду
↑ Завод за заштиту споменика културе града Београда, часопис Наслеђе, Б. Мишић, Музеј ваздухопловства у Београду, http://beogradskonasledje.rs/wp-content/uploads/2012/11/9-biljana-misic.pdf Արխիվացված 2018-10-08 Wayback Machine приступљено 26.01.2017.
↑ Ранко Радовић, Светионик остављеног неимарства, Борба 20.2.1990; Милорад Јевтић, Ловор Штраусу, Експрес политика 6.3.1990.
1 2 Вечерње новости, Понедељак, 3. април 2006. године, интервју Петра Недељковића, главног водича Музеја ваздухопловства
↑ Годишњак српског ваздухопловства, 2008—2009. pp. 43–45
↑ «Држава преузела оснивачка права Музеја ваздухопловства Београд („Политика", 15. март 2017)». Արխիվացված օրիգինալից 2017 թ․ օգոստոսի 21-ին. Վերցված է 2017 թ․ օգոստոսի 20-ին.

Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Օդագնացության թանգարան» հոդվածին։

[1] Одлука о утврђивању Музеја ваздухопловстав у Београду за споменик културе, Службени гласник РС бр. 72/13

[2] Завод за заштиту споменика културе града Београда, часопис Наслеђе, Б. Мишић, Музеј ваздухопловства у Београду, http://beogradskonasledje.rs/wp-content/uploads/2012/11/9-biljana-misic.pdf Արխիվացված 2018-10-08 Wayback Machine приступљено 26.01.2017

[3] О архитекти Ивану Штраусу видети: Arhitekt Ivan Štraus 1952/1972, Sarajevo 1974; Nedžat Kurto, Ivan Štraus arhitekta 1962-1986, Sarajevo-Banjaluka, 1986; Неџад Курто, Иван Штраус, Одјек бр. 23, Сарајево 1986; Иван Антић, Говор на отврању изложбе „Иван Штраус“ у Галерији САНУ, Београд 1987; Иван Штраус, Архитектура Југославије 1945-1990, Сарајево 1991, 201; Grupa autora, Ivan Štraus, arhitekt: '52-'02, Sarajevo 2002; http://www.sanu.ac.rs/clanstvo/Clan.aspx?arg=1488 Արխիվացված 2017-03-18 Wayback Machine, приступљено 30.01.207.

[4] Завод за заштиту споменика културе града Београда, досије споменика културе Музеј ваздухопловства у Београду

[5] Завод за заштиту споменика културе града Београда, часопис Наслеђе, Б. Мишић, Музеј ваздухопловства у Београду, http://beogradskonasledje.rs/wp-content/uploads/2012/11/9-biljana-misic.pdf Արխիվացված 2018-10-08 Wayback Machine приступљено 26.01.2017.

[6] Ранко Радовић, Светионик остављеног неимарства, Борба 20.2.1990; Милорад Јевтић, Ловор Штраусу, Експрес политика 6.3.1990.

[ReferenceA-7] 1 2 Вечерње новости, Понедељак, 3. април 2006. године, интервју Петра Недељковића, главног водича Музеја ваздухопловства

[Годишњак_српског_ваздухопловства,_2008-2009._pp._43–45-8] Годишњак српског ваздухопловства, 2008—2009. pp. 43–45

[9] «Држава преузела оснивачка права Музеја ваздухопловства Београд („Политика", 15. март 2017)». Արխիվացված օրիգինալից 2017 թ․ օգոստոսի 21-ին. Վերցված է 2017 թ․ օգոստոսի 20-ին.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]