Քրիստափոր Կոլոմբոս (արեւմտահայերէն)

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Քրիստափոր Կոլոմբոս
Ridolfo Ghirlandaio Columbus.jpg
Անուն Մականուն Քրիստափոր Կոլոմբոս
Աշխատանք ծովագնաց
Զաւակներ Տիէկօ Կոլոմբոս եւ Ֆերնանտօ Կոլոմբոս
Ստորագրութիւն Columbus Signature.svg

Քրիստափոր Կոլոմբոս (Ճենովայի բարբառով՝ Christoffa Corombo, սպաներէն՝ Cristóbal Colón, լատիներէն՝ Christophorus Columbus, 25 Օգոստոսէն մինչեւ 31 Հոկտեմբեր 1451-20 Մայիս 1506), իտալացի ծովագնաց, գաղութատէր եւ հետազոտող։ Անոր ճամբորդութիւնները Ատլանտեան ովկիանոսով բացին եւրոպացիներու համար նոր աշխարհ մը՝ Ամերիկան։

Ըստ մասնագէտներու Կոլոմբոսը ծնած է Ճենովա, թէեւ անոր ծագման մասին կան նաեւ այլ տեսութիւններ։ Christopher Columbus անուանումը լատիներէն Christophorus Columbus-ի անգլերէնացումն է։ Սկզբնական անունը Լիգուրերենգենոական լեզուով Christoffa[1] Corombo[2] է եղել։ Իտալերէն այդ կը փոխուի՝ Cristoforo Colombo, փորթուկալերէն՝ Cristóvão Colombo (նախկինին Christovam Colom), սպաներեն՝ Cristóbal Colón-ի։

Ծրագիրները[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հետեւելով Երկրի գնդաձեւութեան մասին անտիկ ուսմունքին եւ ժամանակի գիտնականներուն կողմէն երկրագնդի չափերու սխալ հաշվարկումներուն՝ Կոլոմբոսի ծրագրին մէջ տեղ կը գտնէ Հնդկաստան տանող ամենակարճ ճանապարհը։ 1492 թուականին դուրս եկեր է Պալոսի նավահանգիստէն (3 նաւերով) եւ, կտրելով Ատլանտեան ովկիանոսը մերձարեւադարձային գոտին, Հոկտեմբերի 12-ին (կը համարուի Ամերիկայի յայտնագործման պաշտօնական օրը) յայտնագործեր է Պահամեան կղզիախմբի Սան Սալվադոր կղզին։

Յայտնագործութիւնները[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ուսումնասիրելով Քուպա կղզիի հիւսիս-արեւելեան ծովափի մէկ մասը եւ Հայիթի կղզին՝ Կոլոմբոսը վերադարձեր է Կաստիլիա (14931493-1504 թուականին Կոլումբոսը եւս 3 ճամբորդութիւն կատարեր է դեպի Ամերիկայի ափերը, որ ան ընդուներ է որպէս Հնդկաստան, իսկ տեղացիներուն՝ հնդիկներ։ Այդ ճամբորդութիւններու ընթացքին Կոլոմբոսը հայտնաբերեր է Մեծ եւ Փոքր Անտիլեան կղզիախումբերը, Կեդրոնական եւ Հարաւային Ամերիկայի՝ Հոնտուրասի, Նիքարակուայի, Քոսթա Ռիքայի եւ Փանամայի Քարիպեան ափերը, հասեր է մինչեւ Օրինոքոյի արեւմտեան բազուկի գետաբերանը։ Սակայն ան առաջինը չէր, որ Եւրոպայէն Ամերիկա հասներ անոր կը նախորդէին նորվեկացիները՝ Լէյֆ Էրիքսոնի առաջնորդութեամբ, որոնք Կոլոմբոսէն 500 տարի առաջ ժամանակաւոր աւան կառուցեր էին L'Anse aux Meadows-ում[3] - Կոլոմբոսը տարածուած կապ նախաձեռնեց Եւրոպացիներու եւ բնիկ ամերիկացիներու միջեւ։ Հիսփանիոլայ կղզիին վրայ աւան ստեղծելու իր քանի մը փորձերուն, ան անձնապէս նախաձեռնեց սպանական գաղութացման ընթացքը, որ կը նախորդէր «Նոր Աշխարհի» ընդհանուր Եւրոպական գաղութացման։ («Նախակոլոմբական» եզրը ընդհանրապէս կը գործածուէ Ամերիկայի մարդկանց եւ մշակոյթներուն՝ նախքան Կոլոմբոսի եւ իր եւրոպացի յետնորդներու ժամանման վերաբերելու համար):

Իր նախնական 1492 թուականի ճամբարը պատահեցաւ ազգային իմպերիալիզմի աճման եւ զարգացող ազգ-երկիրներու տնտեսական մրցութեան վերելքի ժամանակ, որոնք առեւտրական երթուղիներու հիմնադրումէն եւ գաղութացումէն հարստութիւն կ'որոնէին։ Այս հասարակաքաղաքական եղանակին, Կոլոմբոսի հեռաձիգ կանխագիծը շահեց Սպանիոյ Իսապել թագուհիի ուշադրութիւնը։ Երկրի շրջագիծը խիստ թերագնահատելով, ան կ'ենթադրէր, որ Իպերիայէն Օսթ Ինտիա տանող արեւելեան երթուղին աւելի կարճ եւ ուղիղ պիտի ըլլայ քան Արաբիայէն անցնող ցամաքային երթուղին։ Եթե այդ ճիշտ ըլլար, ապա իրաւունք կու տար Սպանիոյ՝ մտնել շահութաբեր համեմունքի առեւտրի մէջ, որ մինչեւ այդ արաբներու եւ իտալացիներու ձեռքն էր։ Իր գծած ընթացքին հետեւելով, ան փոխարէնը Պահամեան կղզիների արշիպելագոյի մէջ վայրէջք կատարեց մի տեղայնութեան վրայ, որ անուանեց «Սան Սալվադոր»։ Հիւսիսային Ամերիկեան կղզին Արեւելյան Ասիա մայրցամաքի հետ սխալուելով, անոր բնակիչներուն անուանեց «հնդկացիներ» (Indios)։

Կոլոմբոսի յայտնագործութիւնները համաշխարհային պատմական նշանակութիւն ունեցան. անկէ ետք էր, որ ամերիկեան ցամաք ընդգրկվեցաւ մարդկութեան աշխարհագրական պատկերացումներու մէջ, սկսաւ Աշխարհագրական մեծ յայտնագործութիւններու դարաշրջանը, եւ հիմք դրվեցաւ գաղութային տերութիւններու առաջացմանը։

Կոլոմբոսի 1492 թուականի Ամերիկայի մէջ վայրէջքը կը նշուի իբրև Կոլոմբոսի Օր՝ Սպանիոյ եւ Ամերիկաներու հոկտեմբերի 12-ին. անոր բացառութիւնն է Միացեալ նահանգները, ուր այն կը նշուի Հոկտեմբերի երկրորդ երկուշաբթի։ Այսօր մենք չենք կրնար երկրագունդը պատկերացնել առանց Ամերիկայի եւ Խաղաղ Ովկիանոսի։ Մինչդեռ 15-րդ դարի վերջին Եւրոպայի մէջ անոնց գոյութեան մասին ոչ ոք գիտեր։ Ահա այդ ժամանակ էր որ ծագումով իտալացի Կոլոմբոսը գիտեր, թէ ինչպէս հասնիլ Հնդկաստան եւ յայտնագործել այն, բայց երկար տարիներ պայքարէն, նվաստացումներէն ու յուսախաբութիւններէն յետոյ այնուամենայնիւ հաջողեցաւ համոզել [Սպանիա[|սպանական]] թագաւորներուն, որոնք ոսկիի ու հարուստ հողերու մեծ կարիք ունէին։ 1492-ին Սպանիոյ Պալոս քաղաքէն դուրս եկան նաւարկութեան 3 առագաստանաւերով։

Բաց ովկիանոսը կը վախցընէր ծովայիններուն։ Օրերը կը հաջորդէին իրար, իսկ շուրջը միայն անծայր ու ամայի ովկիանոս էր։ Ան կը քաջալերէր վհատուած նաւաստիներուն խոստանալով ոսկի ու զանազան համեմունքներ։ Բայց ի վերջոյ դադարեցուցին անոր հավատալ եւ կտրուկ պայման դրին, որ եթէ 3 օրէն ցամաք չտեսնեն՝ ետ պիտի դառնան։ Կոլոմբոսը հարկադրվուած համաձայնեցաւ։

Այդ ժամկետն ավարտվելու վրայ էր, երբ գիշերուայ ժամը 2-ին վերջապէս լսուեցաւ հերթապահի ճիչը «Ցամա°աք։ Ցամաք կը տեսնիմ »։ Այդ փոքր կղզի մըն էր։ Կոլոմբոսը այն անուանեց Սան Սալուատոր։ Անոր հաջորդեցին Քարիպեան ծովի կղզիները՝ երանաւետ Քուպան, չքնաղ Հայիթին եւ շատ ու շատ կղզիներ։ Նաւաստիներն առաջին անգամ կը տեսնէին պղինձակարմրամորթ, գեղեցիկ ու բարձրահասակ մարդկանց, բոյսեր՝ որոնք չէին աճիր Եւրոպաի մէջ՝ գետնախնձոր, եգիպտացորեն, ծխախոտ։ Կոլոմբոսը կը կարծէր, թէ Հնդկաստան հասեր է, այդ մարդկանց սկսան անուանել հնդկացիներ։

Յայտնագործիչը կը գտնէր, թէ ինքը յայտնագործեր էր սոսկ Հնդկաստան տանող արեւմտեան ճանապարհը, այլ ոչ թէ անյայտ մայրցամաք մը։ Կեանքի վերջին միայն երրորդ եւ չորրորդ նաւարկություններէն յետոյ ան սկսաւ կասկածիլ, որ այդ ինչ-որ «ուրիշ աշխարհ» է։1506-ին Կոլոմբոսը մահացավ։ Ու թէեւ Ամերիկան այդպէս կոչուեցաւ մեկ այլ ծովագնացի Ամերիկոյ Վեսփուչիի անունով, սակայն մենք Կոլոմբոսին կը մեծարենք որպէս Ամերիկայի առաջին յայտնագործողի, խիզախ ու անվեհեր ծովագնաց։

Ծանօթագրութիւններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Rime diverse, Pavia, 1595, p.117
  2. Ra Gerusalemme deliverâ, Genoa, 1755, XV-32
  3. http://www.pc.gc.ca/lhn-nhs/nl/meadows/index_e.asp Գանատայի Զբօսայգիներ - L'Anse aux Meadows Գանատայի Ազգային Պատմական Վայր (անգլերէն)