Jump to content

Քսենոֆոբիա և խտրականություն Թուրքիայում

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Ստամբուլի հայկական եկեղեցու պատին անհայտ անձինք գրել են «Կեցցե՛ ռասիստական Թուրքիան»[1]

Քսենոֆոբիա և խտրականություն Թուրքիայում, օտարների նկատմամբ բացասական և անհավասար վերաբերմունք՝ ըստ ազգության, դավանանքի, լեզվի, սեռի կամ այլ հատկանիշների։ Թուրքիայում քսենոֆոբիան և խտրականությունը առկա են հասարակության մեջ և ողջ պատմության ընթացքում, ներառյալ էթնիկ խտրականությունը, կրոնական խտրականությունը և ինստիտուցիոնալ ռասիզմը ոչ թուրք, ոչ քեմալական, ոչ մուսուլման և ոչ սուննի փոքրամասնությունների նկատմամբ[9]: Սա հիմնականում դրսևորվում է որոշ մարդկանց կողմից էթնիկ թուրք չհամարվող մարդկանց, մասնավորապես՝ քրդերի, հայերի, արաբների, ասորիների, հույների, հրեաների[10] և թափառաշրջիկ խմբերի, ինչպիսիք են գնչուները[11], դոմարիները, աբդալսները[12] և բոշաները[13], նկատմամբ բացասական վերաբերմունքի և գործողությունների տեսքով: Վերջին տարիներին Թուրքիայում ռասիզմը աճել է Միջին Արևելքի քաղաքացիների նկատմամբ, ինչպիսիք են սիրիացի փախստականները, աֆղան, պակիստանցի և աֆրիկացի միգրանտները[14][15][16][17][18][19]:

Հաղորդվում է նաև թուրքերի կողմից Ուկրաինայում պատերազմի հետևանքով ռուսների, ուկրաինացիների և, հնարավոր է, բելառուսների և բուլղարների ներհոսքի աճող դժգոհության մասին, ովքեր պնդում են, որ դա բնակարանային ճգնաժամ է ստեղծում տեղի բնակիչների համար[20][21][22][23]։

Ակնարկ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Թուրքիայի մուսուլման և ոչ մուսուլման բնակչությունը 1914–2005 թվականներին (հազարներով)[24]
Թվական 1914 1927 1945 1965 1990 2005
Մուսուլմաններ 12,941 13,290 18,511 31,139 56,860 71,997
Հույներ 1,549 110 104 76 8 3
Հայեր 1,204 77 60 64 67 50
Հրեաներ 128 82 77 38 29 27
Այլ 176 71 38 74 50 45
Ընդհանուր 15,997 13,630 18,790 31,391 57,005 72,120
% ոչ մուսուլման 19.1 2.5 1.5 0.8 0.3 0.2

Թուրքիայում ռասիզմի և խտրականության արմատները կարելի է հետագծել դեռևս Օսմանյան կայսրությունում։ 1860-ական թվականներին որոշ օսմանյան թուրք մտավորականներ, ինչպիսին է Ալի Սուավին, նշել են[25]․

  1. Թուրքերը գերազանցում են մյուս ռասաներին քաղաքական, ռազմական և մշակութային առումներով
  2. Թուրքերենն իր հարստությամբ և կատարելությամբ գերազանցում է եվրոպական լեզուներին
  3. Թուրքերն են կառուցել իսլամական քաղաքակրթությունը։

1920-ական և 1930-ական թվականներին ռասիզմը դարձել է թուրքական քաղաքականության ազդեցիկ ասպեկտ, որը վայելում էր թուրքական կառավարության աջակցությունը[26]։ Թուրքիայի պատմության և արևի լեզվի տեսության վերաբերյալ թեզիսների օգնությամբ գիտականորեն պետք է ապացուցվեր թուրքերի ռասայական գերազանցությունը։ Թուրքիայի պատմության թեզը պնդում էր ժամանակակից եվրոպական ժողովուրդների թուրքական ռասայական ծագման մասին, մինչդեռ արևի լեզվի տեսությունը պնդում էր, որ թուրքերն առաջին մարդիկ են, ովքեր խոսում են թուրքերեն, հետևաբար, թուրքերենն է բոլոր մյուս լեզուների աղբյուրը[26]։ Այդ գաղափարները արևմտյան գիտական աշխարհում տարածելու համար Թուրքիայում կազմակերպվել են կոնգրեսներ[27]։ Պետական ծառայողների մասին օրենքը, որն ընդունվել է 1926 թվականին, ուղղված էր Թուրքիայում աշխատանքային կյանքի թյուրքացմանը[28][29]։ Այս օրենքը սահմանում էր Թուրքիայի քաղաքացիությունը որպես պետական ծառայող դառնալու ցանկություն ունեցող անձի համար անհրաժեշտ պայման[28], քանի որ 1932 թվականին Քերիման Խալիսը ընտրվել էր «Միսս Տիեզերք», Թուրքիայի նախագահ Մուստաֆա Քեմալ Աթաթուրքը գոհ էր այն փաստից, որ միջազգային ժյուրին թուրքական ռասայի էությունը ներկայացնող կնոջը ճանաչել է լավագույնը[30]։

Թուրքիայում առաջին ռասիստներն էին Նիհալ Աթսըզը ու Ռեհա Օղուզ Թյուրքքանը, որոնք մրցում էին թուրքականությունը ճիշտ ուղին որոշելու հարցում[31][32]։ Այս երկուսը մեղադրվել են ռասիզմի և թուրանիզմի մեջ 1944 թվականին, մյուս 21 մեղադրյալների հետ միասին, որոնց թվում էին Զեքի Վելիդի Թողանը և Ալփարսլան Թյուրքեշը: Մի քանի մեղադրյալներ դատապարտվել են ազատազրկման, բայց 1945 թվականի հոկտեմբերին կրկնակի դատավարությունից հետո նրանք բոլորն արդարացվել են[33]։ Թուրքական իդեալիստական շարժումը ազդված է Ադոլֆ Հիտլերի ռասիստական հայացքների վրա: Նրա «Իմ պայքարը» (Mein Kampf) գիրքը շատ տարածված է աջակողմյան քաղաքական գործիչների շրջանում, և նույնիսկ Բյուլենթ Էջևիթը ցանկանում էր արգելել դրա վաճառքը Թուրքիայում, սակայն աջակողմյանները նրանք թույլ չեն տվել դա[34]

Թուրքիայում 2002 թվականին Կրթության նախարարությունը հայերի նկատմամբ կրթական ծրագիր է ընդունել, որը լայնորեն դատապարտվել է որպես ռասիստական և շովինիստական[35]։ Ուսումնական ծրագիրը ներառում էր այնպիսի արտահայտություններ, ինչպիսիք են՝ «մենք ջախջախեցինք հայերին» և «ազգի դավաճան[35]»: դրանից հետո հասարակական կազմակերպությունները, այդ թվում՝ Թուրքիայի գիտությունների ակադեմիան, հրապարակել են ուսումնասիրություն, որը դատապարտում է դասագրքերում ռասիզմի և սեքսիզմի բոլոր դրսևորումները[35], սակայն, փոքրամասնությունների իրավունքների պաշտպանության միջազգային կազմակերպության կողմից 2015 թվականին հրապարակված զեկույցում ասվում է, որ դպրոցական ծրագրերում դեռևս շարունակվում են «հայերին և հույներին ներկայացնել որպես երկրի թշնամիներ»[36]: Զեկույցի հեղինակներից Նուրջան Քայան եզրակացրել է. «Ամբողջ կրթական համակարգը հիմնված է թուրքականության վրա: Ոչ թուրքական խմբերին կամ չեն հիշատակում, կամ հիշատակում են բացասական ձևով»[37]:

2008 թվականի դրությամբ Թուրքիայում աճել է նաև «ատելության հողի վրա հանցագործությունների» թիվը, որոնք պայմանավորված են ռասիզմով, ազգայնականությամբ և անհանդուրժողականությամբ[38]: Ըստ խորհրդարանական մարդու իրավունքների հետաքննության հանձնաժողովի ղեկավար Այհան Սեֆեր Ուսթյունի՝ «Թուրքիայում ատելության խոսքը աճում է, ուստի պետք է ներդրվեն նոր զսպող միջոցներ՝ նման հանցագործությունների աճը կանխելու համար»[39]: Սահմանադրության և օրենքների դրույթներին չնայած՝ մինչ օրս ատելության հողի վրա հանցագործության համար դատապարտումներ չեն եղել՝ ո՛չ ռասիզմի, ո՛չ էլ խտրականության համար[38]: 2006 թվականի սկզբից ի վեր Թուրքիայում մի շարք սպանություններ են կատարվել էթնիկ և կրոնական փոքրամասնությունների, այլ սեռական կողմնորոշում ունեցող և այլ սոցիալական/սեռական ինքնություն դավանող անձանց նկատմամբ: Թուրքիայի քրեական օրենսգրքի 216-րդ հոդվածը ընդհանուր արգելք է սահմանում մարդկանց մոտ ատելության և զզվանքի հրապարակայնորեն հրահրման դեմ[38]:

Թուրքական լրատվամիջոցներում թիրախային խմբերի նկատմամբ ատելության խոսքի մասին հաղորդագրությունները՝ ըստ Նեֆրեթ Սոյլեմիայի և Հրանտ Դինք հիմնադրամի կողմից կազմված «Մեդիա դիտարկում ատելության խոսքի և խտրական լեզվի վերաբերյալ» 2014 թվականի հունվար-ապրիլ ամիսների զեկույցի[40]։

Ըստ թուրքական «Զաման» (Zaman՝ Ժամանակ) օրաթերթի ավագ սյունակագիր Յավուզ Բայդարի 2009 թվականին գրված հոդվածի՝ Թուրքիայում ռասիզմը և ատելության խոսքը աճում են, մասնավորապես՝ հայերի և հրեաների նկատմամբ[41]:

Եթե մեկը թերթի միջոցով ուսումնասիրի Թուրքիայի մամուլը, հեշտությամբ կգտնի ռասիզմի և ատելության խոսքի դեպքեր, մասնավորապես՝ Գազայում տեղի ունեցած ողբերգական կոտորածի և տառապանքների ի պատասխան: Սրանք այն դեպքերն են, երբ այլևս տարբերություն չկա Իսրայելի գործողությունները քննադատելու և դատապարտելու, ինչպես նաև հրեաներին կրակի գծի վրա դնելու միջև[42]:
- Յավուզ Բայդար, 2009 թվականի հունվարի 12

2011 թվականին Ասլի Չիրաքմանը պնդել է, որ Թուրքիայում քրդական, հայկական և հրեական ներկայության նկատմամբ քսենոֆոբիկ զգացմունքների դրսևորման ակնհայտ աճ է նկատվել[10]: Չիրաքմանը նաև նշել է, որ 2000-ականների էթնո-ազգայնական դիսկուրսը թշնամիներին նույնականացնում է որպես Թուրքիայում բնակվող էթնիկ և կրոնական խմբեր, ինչպիսիք են քրդերը, հայերը և հրեաները[10]:

2011 թվականին Pew-ի կողմից 1000 թուրքերի շրջանում անցկացված «Գլոբալ վերաբերմունք և միտումներ» հարցման արդյունքում պարզվել է, որ թուրքերի 6 %-ը դրական կարծիք ունի քրիստոնյաների, իսկ 4 %-ը՝ հրեաների մասին: Ավելի վաղ՝ 2006 թվականին, այդ թվերը համապատասխանաբար կազմում էին 16 % և 15 %: Pew-ի հարցման արդյունքում պարզվել է նաև, որ թուրքերի 72 %-ը ամերիկացիներին թշնամաբար է վերաբերվում, իսկ 70 %-ը՝ եվրոպացիներին: Երբ նրանց խնդրել են անվանել աշխարհի ամենադաժան կրոնը, թուրքերի 45 %-ը նշել է քրիստոնեությունը, 41 %-ը՝ հուդայականությունը, իսկ 2 %-ը՝ իսլամը: Բացի այդ, թուրքերի 65 %-ը նշել է, որ արևմուտքցիները «անբարոյական» են[43]:

Ռասիզմի և անհանդուրժողականության դեմ պայքարի եվրոպական հանձնաժողովի (ՌԱԵՀ) կարծիքով՝ Թուրքիայի առջև ծառացած հիմնական մարտահրավերներից մեկը ազգային ինքնության ուժեղ զգացողության և պետության միասնությունն ու ամբողջականությունը պահպանելու ցանկության համատեղումն է տարբեր փոքրամասնությունների՝ Թուրքիայում իրենց էթնիկ ինքնության զգացողությունները արտահայտելու իրավունքի հետ, օրինակ՝ փոքրամասնության խմբի՝ իր էթնիկ ինքնության զգացումը զարգացնելու իրավունքը՝ այդ էթնիկ ինքնության լեզվական և մշակութային ասպեկտները պահպանելու միջոցով[44]։

Հայկական «Ակօս» թերթի հրապարակած բացահայտման համաձայն՝ երկրում փոքրամասնությունների համայնքները դասակարգելու համար օգտագործվել են գաղտնի ռասայական կոդեր[45]: Ռասայական կոդերի համաձայն, որոնք, ենթադրաբար, սահմանվել են 1923 թվականին հանրապետության հիմնադրման ժամանակ, հույները դասակարգվում են 1-ին համարի ներքո, հայերը՝ 2-րդ, իսկ հրեաները՝ 3-րդ համարի ներքո[45]: «Խաղաղություն և ժողովրդավարություն կուսակցության» (Barış ve Demokrasi Partisi - BDP) պատգամավոր Ալթան Թանը կարծում էր, որ նման կոդերը միշտ հերքվել են թուրքական իշխանությունների կողմից, բայց նշել էր, որ «եթե նման բան է կատարվում, դա մեծ աղետ է: Պետության կողմից սեփական քաղաքացիներին անօրինական կերպով դասակարգելը էթնիկ պատկանելության և կրոնի հիման վրա, և դա գաղտնի անելը, մեծ աղետ է»[45]:

Ստամբուլի Բիլգի համալսարանի կողմից 2015-2017 թվականներին Թուրքիայի գիտատեխնիկական հետազոտությունների խորհրդի (TÜBITAK) աջակցությամբ անցկացված հետազոտության համաձայն, երիտասարդների 90 %-ը նշել է, որ չի ցանկանա, որ իրենց դուստրերը ամուսնանան «մյուս» խմբից մեկի հետ։ Մինչդեռ երիտասարդների 80 %-ը նշել է, որ չի ցանկանա ունենալ «մյուս» խմբից հարևան, 84 %-ը նշել է, որ չի ցանկանա, որ իրենց երեխաները ընկերանան «մյուս» խմբի երեխաների հետ։ 84 %-ը նշել է, որ չի ցանկանա գործարքներ կնքել «մյուս» խմբի անդամների հետ։ 80 %-ը նշել է, որ չի վարձի որևէ մեկին, ով «մյուս» խմբից է։ Հետազոտողները դեմ առ դեմ հարցազրույցներ են անցկացրել 18-ից 29 տարեկան երիտասարդների հետ։ Երբ նրանց խնդրել են նշել, թե որ խմբերն են նրանք ամենաշատը ընկալում որպես «մյուս», նրանք առաջին տեղում են դասել համասեռամոլներին՝ 89 %-ով, երկրորդ տեղում՝ աթեիստներին և անհավատներին՝ 86 %-ով, երրորդ տեղում՝ այլ հավատքի ներկայացուցիչներին՝ 82 %-ով, փոքրամասնությունները՝ 75 %-ով, իսկ ծայրահեղ կրոնական մարդիկ՝ հինգերորդ տեղում՝ 74 %-ով[46]։

Քրդերի դեմ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մահմութ Էսաթ Բոզքուրթը՝ նախկին արդարադատության նախարարը, 1930 թվականին հայտարարել է թուրք ռասայի գերազանցության մասին քրդական ռասայի նկատմամբ և ոչ թուրքերին թույլատրել է միայն ծառաներ և ստրուկներ լինելու իրավունքը[47]։

«Ջումհուրիյեթ» օրաթերթի 1930 թվականի հուլիսի 13-ի գլխագիրը. «Սկսվել են մաքրումները, Զեյլանի հովտի մաքրումները լիովին իրականացվել են, դրանցից ոչ մեկը չի փրկվել, Աղրիի (Արարատ) գործողությունը շարունակվում է»: Անկարա 12 (հեռախոսով)․․․ Վերջին տեղեկությունների համաձայն՝ Էրջիշ, Սուֆան լեռան և Զեյլանի շրջանների մաքրման աշխատանքներն ամբողջությամբ ավարտվել են․․․»:

1930 թվականի Զիլանի կոտորածը[48][49][50] Արարատյան ապստամբության ժամանակ Թուրքիայի քուրդ բնակիչների կոտորած էր[51][52], որին մասնակցել են 800-1500 զինված տղամարդիկ: Ըստ «Ջումհուրիյեթ» օրաթերթի 1930 թվականի հուլիսի 16-ի՝ մոտ 15,000 մարդ է սպանվել, իսկ Զիլան գետը լցվել է դիակներով մինչև իր գետաբերանը[53][54][55][56]։ 1930 թվականի օգոստոսի 31-ին «Միլիյեթ» օրաթերթը հրապարակել է Թուրքիայի վարչապետ Իսմեթ Ինյոնյուի հայտարարությունը. «Միայն թուրք ազգն իրավունք ունի պահանջել ազգային իրավունքներ այս երկրում: Որևէ այլ տարր նման իրավունք չունի[57][58]» և «Նրանք արևելյան թուրքեր են, որոնք խաբվել են անհիմն քարոզչությամբ և, ի վերջո, կորցրել են իրենց ճանապարհը»[59]:

Քրդերը երկար պատմություն ունեն խտրականության և կոտորածների, որոնք նրանց նկատմամբ իրականացվել են թուրքական կառավարության կողմից[60]: Առավել նշանակալիցներից մեկը Դերսիմի կոտորածն է, որտեղ, ըստ Չորրորդ գլխավոր տեսչության պաշտոնական զեկույցի, 1937-1938 թվականներին թուրքական բանակի կողմից սպանվել է 13,160 խաղաղ բնակիչ, իսկ 11,818 մարդ աքսորվել է, ինչը ամայացրել է նահանգը[61]: Հանձնվելուց հետո շատ ցեղախմբի անդամներ գնդակահարվել են, իսկ կանայք ու երեխաները փակվել են խոտհունձի մեջ, որոնց հետո այրել են[62]: Դեյվիդ ՄաքԴաուելը նշել է, որ սպանվել է 40,000 մարդ[63], մինչդեռ քրդական սփյուռքի աղբյուրները պնդում են, որ զոհերի թիվը գերազանցել է 70,000-ը[64]:

Մինչև 1991 թվականը, Թուրքիայի կառավարությունը քրդերին դասակարգում էր որպես «լեռնային թուրքեր»՝ պնդելով, որ քուրդ անունով ռասա գոյություն չունի, և որ քրդերը պատմություն չունեն[65][66][67]։ Այդ ժամանակվանից ի վեր, Թուրքիայի քրդական բնակչությունը ձգտել է, որ քրդերենը ներառվի որպես ուսուցման լեզու հանրային դպրոցներում, ինչպես նաև որպես առանձին առարկա[68]։ Քրդերենի ուսուցման կենտրոններ բացելու մի քանի փորձեր կասեցվել են «տեխնիկական» պատճառներով, ինչպիսիք են դռների սխալ չափսերը։ Թուրքական աղբյուրները պնդում են, որ քրդերենով դպրոցների գործունեությունը դադարեցվել է 2004 թվականին՝ «ակնհայտ հետաքրքրության բացակայության» պատճառով[69]։ Չնայած քրդերենով դպրոցները սկսել են գործել, դրանցից շատերը ստիպված են եղել փակվել պետության կողմից չափազանց կարգավորման պատճառով։ Քրդերենի ինստիտուտները վերահսկվում են խիստ հսկողության և բյուրոկրատական ճնշման ներքո[70]։ Քրդերենի որպես հիմնական կրթական լեզու օգտագործումը Թուրքիայում անօրինական է։ Այն ընդունվում է միայն որպես առարկայական դասընթացներ[71]։

Քրդերենը թույլատրվում է որպես առարկա որոշ համալսարաններում, դրանցից մի քանիսում քրդերենը միայն լեզվի դասընթաց է, իսկ մյուսներում՝ քրդական գրականության և լեզվի ասպիրանտուրայի կամ հետբուհական ծրագրեր[72][73]։

Թուրքիայի քրդերի մեծ թվի պատճառով, հաջորդական կառավարությունները քրդական ինքնության դրսևորումը դիտարկել են որպես թուրքական միասնությանը սպառնացող պոտենցիալ սպառնալիք, մի զգացողություն, որն ավելի է սրվել 1984 թվականին Քրդական աշխատավորական կուսակցության (PKK) կողմից սկսված զինված ապստամբությունից հետո: Մշակութային ձուլման հիմնական մեղադրանքներից մեկը վերաբերում է պետության կողմից քրդերեն լեզվի պատմականորեն ճնշելուն: 1960-ական և 1970-ական թվականներին ստեղծված քրդական հրատարակությունները փակվել են տարբեր իրավական պատրվակներով[74]: 1980 թվականի ռազմական հեղաշրջումից հետո քրդերենը պաշտոնապես արգելվել է պետական հաստատություններում[75]:

Թուրքիայում արգելված քրդական կուսակցություններ[76]
Կուսակցություն Արգելման թվական
Ժողովրդական աշխատանքային կուսակցություն (HEP)
1993
Ազատություն և ժողովրդավարություն կուսակցություն (ÖZDEP)
1993
Դեմոկրատական կուսակցություն (DEP)
1994
Ժողովրդական ժողովրդավարության կուսակցություն (HADEP)
2003
Դեմոկրատական հասարակության կուսակցություն (DTP)
2009

2000 թվականի ապրիլին ԱՄՆ կոնգրեսական Բոբ Ֆիլները խոսել է «մշակութային ցեղասպանության» մասին՝ ընդգծելով, որ «քրդական անունով հայտնի կենսակերպը անհետանում է մտահոգիչ արագությամբ»[77]։ Մարկ Լևենը ենթադրել է, որ ցեղասպանական գործելակերպը չի սահմանափակվել միայն մշակութային ցեղասպանությամբ, և որ 19-րդ դարի վերջի իրադարձությունները շարունակվել են մինչև 1990 թվականը[78]։ 2019 թվականին Deutsche Welle-ն հաղորդել է, որ քրդերը գնալով ավելի շատ են ենթարկվել բռնի ատելության հողի վրա կատարված հանցագործությունների։

Որոշ գիտնականներ պնդում են, որ թուրքական հաջորդական կառավարությունները քրդերի դեմ շարունակական ցեղասպանության ծրագիր են ընդունել՝ ուղղված նրանց ձուլմանը[79]: Սակայն ցեղասպանության վարկածը մնում է պատմաբանների շրջանում փոքրամասնության տեսակետ և չի հաստատվում որևէ ազգի կամ խոշոր կազմակերպության կողմից: Դե Մոնֆորի համալսարանի ավագ դասախոս Դեզմոնդ Ֆերնանդեսը թուրքական իշխանությունների քաղաքականությունը բաժանել է հետևյալ կատեգորիաների[80].

  1. Հարկադիր ձուլման ծրագիր, որը, ի թիվս այլ բաների, ներառում էր քրդերեն լեզվի արգելք և քրդերի հարկադիր վերաբնակեցում Թուրքիայի ոչ քրդական տարածքներում։
  2. Առաջին կատեգորիային հակառակ ցանկացած կազմակերպության արգելում։
  3. Քրդական ցանկացած դիմադրության բռնի ճնշում։
Արտաքին տեսաֆայլեր
TRT լրատվական կայանի կողմից քաղաքական գործիչ Ահմեթ Թուրքի քրդերեն լեզվով ելույթի հեռարձակումը դադարեցնելու տեսանյութը. Հաղորդման ընդհատումից հետո լրատվական հաղորդավարն ասաց. «Քանի որ Թուրքիայի Հանրապետության սահմանադրության և «Քաղաքական կուսակցությունների մասին» օրենքի համաձայն՝ խորհրդարանի նիստերում թուրքերենից բացի այլ լեզու չի կարող օգտագործվել, մենք ստիպված էինք դադարեցնել մեր հեռարձակումը։ Ներողություն ենք խնդրում մեր հեռուստադիտողներից և շարունակում ենք մեր հեռարձակումը՝ հաջորդ լրատվական թողարկմամբ»։"[81]

2013 թվականի հունվարին Թուրքիայի խորհրդարանն ընդունել է օրենք, որը թույլ է տալիս դատարաններում քրդերեն լեզվի օգտագործումը, թեև սահմանափակումներով[82][83]: Օրենքն ընդունվել է իշխող ԱԶԿ-ի և քրդամետ ընդդիմադիր Խաղաղություն և ժողովրդավարություն (BDP) կուսակցության ձայներով՝ չնայած աշխարհիկ CHP կուսակցության և ազգայնական MHP-ի քննադատությանը, որի արդյունքում MHP-ի և CHP-ի պատգամավորները գրեթե բախվել են BDP-ի պատգամավորների հետ օրենքի շուրջ: Չնայած խորհրդարանում իրենց աջակցությանը, BDP-ն քննադատաբար էր մոտենում օրենքի այն դրույթին, որ մեղադրյալները կվճարեն թարգմանության վարձը, և որ օրենքը վերաբերում է միայն դատարանում բանավոր պաշտպանությանը, բայց ոչ գրավոր պաշտպանությանը կամ նախաքննությանը[84]: Մի աղբյուրի համաձայն՝ օրենքը չի համապատասխանում ԵՄ չափանիշներին[83]: Թուրքիայի փոխվարչապետ Բեքիր Բոզդաղը պատասխանել է օրենքի երկու կողմերի քննադատությանը՝ ասելով, որ թուրքերեն չխոսող մեղադրյալների վարձը կվճարի պետությունը, մինչդեռ նրանք, ովքեր խոսում են թուրքերեն, բայց նախընտրում են դատարանում խոսել այլ լեզվով, ստիպված կլինեն իրենք վճարել այդ վարձը[85]: Եվրոպական հանձնաժողովի ընդլայնման հարցերով հանձնակատար Շտեֆան Ֆյուլեն ողջունել է նոր օրենքը[86]:

2013 թվականի փետրվարին Թուրքիայի այն ժամանակվա վարչապետ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանը մուսուլման հասարակական գործիչների հետ հանդիպման ժամանակ հայտարարել է, որ ինքը «դրական կարծիք» ունի իմամների կողմից թուրքերեն, քրդերեն կամ արաբերեն քարոզներ կարդալու վերաբերյալ, որոնք մզկիթների այցելուների շրջանում ամենատարածված լեզուն են։ Այս քայլը աջակցության է արժանացել քուրդ քաղաքական գործիչների և մարդու իրավունքների խմբերի կողմից[87]։

Արաբների դեմ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Թուրքիան ունի ուժեղ հակաարաբական տրամադրությունների պատմություն։ Թուրքիայում արաբների նկատմամբ համակարգային ռասիզմը խորը պատմական արմատներ ունի, որոնք սկիզբ են առնում Օսմանյան կայսրությունից ժամանակակից Թուրքիայի Հանրապետության անցումից։ Թուրքական պատմության դասագրքերում արաբական ապստամբությունը ներկայացվում է որպես Օսմանյան կայսրության փլուզման հիմնական պատճառ, մինչդեռ արաբների ներդրումը Օսմանյան ինքնիշխանության աջակցության գործում, ինչպիսին է Ջաբալ Շամմարի էմիրության հետ դաշինքը, անտեսվում է[88]։ Հետևաբար, պատմության պարզեցման և թյուրըմբռնման վրա հիմնված ատելությունն ու արաբների նկատմամբ բացասական տրամադրությունները շատ տարածված են թուրքական հասարակության և կառավարության մեջ[89]։

1923 թվականին Թուրքիայի Հանրապետության հիմնադրումից հետո Մուստաֆա Քեմալ Աթաթուրքը ներդրել է աշխարհիկացման և արևմտականացման քաղաքականություն, որը շեշտը դնում էր «թուրքական» ինքնության վրա և ծայրահեղորեն մարգինալացնում արաբական տարրերը առօրյա կյանքում: Աթաթուրքի բարեփոխումները դաժանորեն վերացրել են արաբական ազդեցությունը թուրքական սոցիալ-մշակույթից[90][91]: Արաբական ազդեցության վերացումը նույնիսկ դիպել է կրոնական ծեսերին․ իսլամական ազանը փոխարինելով թուրքական ազանով, որը համընդհանուր կերպով արտասանվում է արաբերենով[92][93]:

Սիրիացի փախստականների ճգնաժամի պատճառով արաբների նկատմամբ ատելությունն ու ռասիզմը զգալիորեն աճել են[14][15]: «Հաարեցը» հաղորդել է, որ Թուրքիայում արաբների նկատմամբ ռասիզմը հիմնականում ազդում է երկու խմբի վրա՝ Պարսից ծոցից զբոսաշրջիկների, որոնք բնութագրվում են որպես «հարուստ և արհամարհական», և Թուրքիայում գտնվող սիրիացի փախստականների վրա[14]: «Հաարեցը» նաև հաղորդել է, որ Թուրքիայում սիրիական հակասիրիական տրամադրությունները վերածվել են բոլոր արաբների, այդ թվում՝ պաղեստինցիների նկատմամբ ընդհանուր թշնամանքի[14]:«Հաղթանակ» կուսակցության քաղաքական գործիչ Ումիթ Օզդաղը զգուշացրել է, որ Թուրքիան վտանգում է դառնալ «Մերձավոր Արևելքի երկիր» արաբ փախստականների հոսքի պատճառով, և նա նաև հայտնի է արաբ փախստականների և ընդհանուր առմամբ արաբների նկատմամբ իր ռասիստական հռետորաբանությամբ[94][95]:

Թուրքական զանգվածային մշակույթում կան նաև ռասիստական կարծրատիպեր, որտեղ «արաբ» տերմինը մի ժամանակ օգտագործվել է որպես սև շան համար նսեմացնող տերմին, որը արտացոլում է թուրքական հասարակությունում արաբների նկատմամբ խոր արմատներ ունեցող ռասիստական տեսակետները[96]:

Հայերի դեմ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Հայերի ցեղասպանությունը Օսմանյան կառավարության կողմից հայերի զանգվածային ոչնչացումն է հայերի պատմական տարածքում: Սպանված հայերի ընդհանուր թիվը կազմում է 1.5 միլիոն:

Չնայած հայերի համար հնարավոր էր Օսմանյան կայսրությունում կարգավիճակ և հարստություն ձեռք բերել, որպես համայնք, նրանց շնորհվել է երկրորդ կարգի քաղաքացիների կարգավիճակ (միլեթների համակարգի համաձայն)[97] և հայերը համարվում էին օսմանյան հասարակության մուսուլմանական բնույթին հիմնարարապես օտար[98]։ 1895 թվականին Օսմանյան կայսրության հայերի շրջանում բարեփոխումների պահանջները հանգեցրել են սուլթան Աբդուլ Համիդի որոշմանը՝ ճնշելու նրանց, ինչը հանգեցրել է համիդյան կոտորածներին, որոնց ընթացքում սպանվել է մինչև 300,000 հայ, իսկ շատերը՝ խոշտանգվել են[99][100]։ 1909 թվականին Ադանա քաղաքում հայերի կոտորածը հանգեցրել է մի շարք ջարդերի ամբողջ շրջանում, որոնց արդյունքում զոհվել է 20,000-30,000 հայ[101][102][103]։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ Օսմանյան կառավարությունը կոտորել է 1.5 միլիոն հայերի՝ հայերի ցեղասպանության ժամանակ[104][105][106][107]։ Սակայն ներկայիս թուրքական կառավարության դիրքորոշումն այն է, որ զոհված հայերը պատերազմի սպասվող դժվարությունների զոհեր են եղել, մեջբերված զոհերի թիվը չափազանցված է, և որ 1915 թվականի իրադարձությունները չեն կարող ցեղասպանություն համարվել: Այս դիրքորոշումը քննադատության է ենթարկվել միջազգային ցեղասպանագետների[108] և 28 կառավարությունների կողմից, որոնք ունեն ցեղասպանությունը հաստատող բանաձևեր:

Նոր սերունդներին սովորեցնում են հայերին տեսնել ոչ թե որպես մարդ, այլ որպես մի էակ, որը պետք է արհամարհվի և ոչնչացվի, ամենավատ թշնամին։ Եվ դպրոցական ծրագիրը յուղ է լցնում արդեն իսկ գոյություն ունեցող կրակի վրա։

- Թուրք իրավաբան Ֆեթհիյե Չեթին[109]

Թուրքիայում հայ փոքրամասնության կողմից ներկայումս բախվող որոշ դժվարություններ պայմանավորված են ծայրահեղ ազգայնական խմբերի, ինչպիսին է «Գորշ գայլերը», հակահայատյաց վերաբերմունքով։ Փոքրամասնությունների իրավունքների խմբի տվյալներով՝ չնայած կառավարությունը պաշտոնապես ճանաչում է հայերին որպես փոքրամասնություններ, սակայն հրապարակայնորեն օգտագործելիս այս տերմինը նշանակում է երկրորդ կարգի կարգավիճակ[110]։ Թուրքիայում «հայ» բառը հաճախ օգտագործվել է որպես վիրավորանք։ Երեխաներին փոքր տարիքից սովորեցնում են ատել հայերին և «հային», և մի քանի մարդիկ քրեական պատասխանատվության են ենթարկվել հասարակական գործիչներին և քաղաքական գործիչներին այդպես անվանելու համար[111][112][113][114][109]։

«Դու կամ թուրք ես, կամ վիժվածք»․ գրություն Ստամբուլի Քադըքյոյի հայկական եկեղեցու պատին[1][115][116]

«Հայ» տերմինը հաճախ է օգտագործվում քաղաքականության մեջ՝ քաղաքական հակառակորդներին վարկաբեկելու համար[117]։ 2008 թվականին Իզմիրի պատգամավոր Հանրապետական-ժողովրդական կուսակցության (CHP) պատգամավոր Ջանան Արըթմանը նախագահ Աբդուլլահ Գյուլին անվանել է «հայ»[112][118]։ Այնուհետև Արըթմանը քրեական հետապնդման է ենթարկվել նախագահին «վիրավորելու» համար[112][117][119]։ Նմանապես, 2010 թվականին թուրք լրագրող Ջեմ Բույուքչաքըրը հաստատել է իր կայքում տեղադրված մեկնաբանությունը, որում պնդվում էր, որ նախագահ Աբդուլլահ Գյուլի մայրը հայ է[120]։ Այնուհետև Բույուքչաքըրը դատապարտվել է 11 ամսվա ազատազրկման՝ «նախագահ [Աբդուլլահ] Գյուլին վիրավորելու համար»[120][121][122]։

«Ակոս» շաբաթաթերթի խմբագիր Հրանտ Դինքը սպանվել է Ստամբուլում 2007 թվականի հունվարի 19-ին Օգյուն Սամասթի կողմից։ Ըստ որոշ տեղեկությունների՝ նա գործել է թուրք ծայրահեղ ազգայնական Յասին Հայալի հրամանով[123][124]։ Հայկական ինքնության և հայոց ցեղասպանության վերաբերյալ իր հայտարարությունների համար Դինքը երեք անգամ հետապնդվել էր Թուրքիայի քրեական օրենսգրքի 301-րդ հոդվածով՝ «թուրքական ինքնությունը վիրավորելու» համար[125][126]։ Նա նաև բազմաթիվ մահվան սպառնալիքներ էր ստացել թուրք ազգայնականներից, որոնք նրա լրագրությունը (մասնավորապես՝ Հայոց ցեղասպանության վերաբերյալ) համարում էին դավաճանություն[127]։

Թուրքահայ զինվոր Սևակ Բալըքչըն սպանվել է 2011 թվականի ապրիլի 24-ին՝ Հայոց ցեղասպանության հիշատակի օրը, Բաթմանում իր զինվորական ծառայության ժամանակ[128]։ Ֆեյսբուքյան էջի միջոցով պարզվել է, որ մարդասպան Քըվանչ Աղաօղլուն ծայրահեղ ազգայնական էր և ազգայնական քաղաքական գործիչ Մուհսին Յազըջըօղլուի և թուրք գործակալ/պատվիրված մարդասպան Աբդուլլահ Չաթլըի համակիր, ով ինքն էլ հակաթուրքական գործունեության պատմություն ուներ, ինչպիսին է 1984 թվականին Փարիզի արվարձանում տեղի ունեցած Հայոց ցեղասպանության հուշահամալիրի ռմբակոծությունը[129][130][131][132]։ Նրա Ֆեյսբուքի էջից պարզ է դարձել նաև , որ նա «Մեծ միություն» կուսակցության (BBP) համակիր է, որը Թուրքիայում ծայրահեղ աջ ազգայնական կուսակցություն է[129]։ Բալըքչիի հարսնացուն վկայել է, որ Սևակը հեռախոսով իրեն ասել էր, որ վախենում է իր կյանքի համար, քանի որ մի զինվորական սպառնացել էր իրեն՝ ասելով. «Եթե Հայաստանի հետ պատերազմ լինի, դու առաջինն ես լինելու, ում ես սպանելու եմ»[133][134]։

Իբրահիմ Շահինը և թուրքական ծայրահեղ ազգայնական «Էրգենեքոն» խմբավորման ևս 36 ենթադրյալ անդամներ ձերբակալվել են 2009 թվականի հունվարին Անկարայում: Թուրքական ոստիկանությունը հայտարարել է, որ ձերբակալությունը տեղի է ունեցել Շահինի կողմից Սեբաստիայում (Սիվասում) հայ համայնքի 12 առաջնորդների սպանության հրամանով[135][136]։ Թուրքիայում պաշտոնական հետաքննության համաձայն՝ «Էրգենեքոնը» նույնպես դեր է ունեցել Հրանտ Դինքի սպանության գործում[137]։

2012 թվականի փետրվարի 26-ին Ստամբուլում Խոջալուի դեպքերի հիշատակին նվիրված հանրահավաքը վերածվել է հակահայաստանյան ցույցի, որը պարունակում էր ատելության խոսք և սպառնալիքներ Հայաստանի և հայերի հասցեին[138][139][140][141]։ Ցույցի ժամանակ հնչում էին հետևյալ վանկարկումներն ու կարգախոսները՝ «Դուք բոլորդ հայ եք, դուք բոլորդ սրիկաներ եք», «Հրանտի սրիկաները չեն կարող մեզ վախեցնել» և «Այսօր Թաքսիմ հրապարակ, վաղը Երևան. մենք գիշերը հանկարծակի կհարձակվենք ձեզ վրա»[138][139]։

2015 թվականի փետրվարին Ստամբուլի Քադըքյոյ թաղամասում գտնվող հայկական եկեղեցու պատի մոտ հայտնաբերվել են գրաֆիտիներ՝ «Դուք կամ թուրք եք, կամ վիժվածքներ» և «Դուք բոլորդ հայ եք, բոլորդ վիժվածքներ եք»[142][143][144]։ Պնդվում է, որ գրաֆիտին արվել է «Խոջալուի ցեղասպանությունը և հայկական ահաբեկչությունը դատապարտող ցույցեր» խորագրով հանրահավաքի մասնակիցների կողմից։ Թուրքիայի մարդու իրավունքների ասոցիացիան դիմում է ներկայացրել Ստամբուլի տեղական ինքնակառավարման մարմիններին՝ այն անվանելով «Թուրքիայում հայերի նկատմամբ էթնիկ ատելություն հրահրելու պատրվակ»[142][145]։ Նույն ամսին Թուրքիայի մի շարք քաղաքներում հայտնվել են Հայոց ցեղասպանությունը նշող պաստառներ։ Դրանց վրա գրված էր. «Մենք նշում ենք մեր երկրի հայերից մաքրագործման 100-ամյակը։ Մենք հպարտ ենք մեր փառահեղ նախնիներով» (Yurdumuzun Ermenilerden temizlenişinin 100. yıldönümü kutlu olsun. Şanlı atalarımızla gurur duyuyoruz.)[146][147]։

Ասորիների դեմ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ասորիները նույնպես կիսել են հայերի ճակատագիրը։ Ասորիները նույնպես տուժել են 1915 թվականին և զանգվածաբար կոտորվել են[148][149]։ Ասորիների ցեղասպանությունը կամ Սեյֆոն (ինչպես այն հայտնի է ասորիներին) Անատոլիայի և Իրանական բարձրավանդակի ասորիների բնակչությունը ցեղասպանությունից առաջ մոտ 650,000-ից նվազեցրել է մինչև 250,000-ի ցեղասպանությունից հետո[150][151][152]։

Խտրականությունը շարունակվել է մինչև նորաստեղծ Թուրքական Հանրապետությունը։ Շեյխ Սաիդի ապստամբությունից հետո Ասորական ուղղափառ եկեղեցին ենթարկվել է թուրքական իշխանությունների կողմից հետապնդումների՝ այն հիմքով, որ որոշ ասորիներ, ենթադրաբար, համագործակցել են ապստամբ քրդերի հետ[153]։ Արդյունքում տեղի են ունեցել զանգվածային տեղահանություններ, և պատրիարք Մար Իգնատիոս Եղիա III-ը վտարվել է Մոր Հանանյո վանքից, որը վերածվել է թուրքական զորանոցի: Պատրիարքական աթոռը այնուհետև ժամանակավորապես տեղափոխվել է Հոմս։

Ասորիները պատմականորեն չէին կարող դառնալ պետական ծառայողներ Թուրքիայում և չէին կարող հաճախել ռազմական դպրոցներ, դառնալ բանակի սպաներ կամ միանալ ոստիկանությանը[154]։

Աֆղանների դեմ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Աֆղան փախստականներն ու միգրանտները մեղադրել են Թուրքիայի անվտանգության աշխատակիցներին բռնի հարձակումների, այդ թվում՝ իրենց նկատմամբ մահացու ուժի կիրառման մեջ՝ երկիր մուտք գործելու փորձի համար՝ իրենց վրա կրակելով[155]։ Թուրք սահմանապահներին մեղադրում են երկիր մուտք գործել փորձող աֆղանցիներին կրակելու և սպանելու մեջ։ Միևնույն ժամանակ, Թուրքիայի ներգաղթի պաշտոնյաները շարունակել են իրենց ջանքերը՝ երկրում բնակվող միլիոնավոր աֆղան միգրանտների արտաքսման ուղղությամբ[156]։

Թուրք գիտնականների խմբի կողմից հրապարակված 2023 թվականի հետազոտական զեկույցը բացատրում էր աֆղան միգրանտների կապը երկրում հանցագործությունների հետ և նրանց դեմ հասարակական տրամադրությունների բարձրացման պատճառները[157]։ Համացանցում հայտնվել է տեսանյութ, որտեղ երևում է, թե ինչպես են թուրք ծայրահեղ ազգայնականները ծեծում աֆղան տղամարդու[158]։

Ալևիների դեմ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Թուրքիայում ալևիները համակարգային կրոնական խտրականության են ենթարկվել վաղ հանրապետական դարաշրջանից ի վեր, մասնավորապես կրթության հասանելիության և քաղաքական ներկայացվածության հարցում[159]։ Չնայած Ջեմէվիները (Cemevi) ալևիների հիմնական պաշտամունքի վայրերն են, Թուրքիան դրանք չի ճանաչում որպես պաշտոնական պաշտամունքի վայրեր։ Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանը 2016 թվականի ապրիլի 26-ին որոշել է, որ այս մերժումը խախտում է կրոնի իրավունքի և խտրականության արգելքի վերաբերյալ դրույթները[160]։

Ալևիների դեմ կազմակերպված բռնության պատմությունը ներառում է Դերսիմի կոտորածը (1937-1938) և այնպիսի ջարդեր, ինչպիսիք են Մալաթիայի կոտորածը (1978), Մարաշի կոտորածը (1978) և Սիվասի (Սեբաստիա) կոտորածը (1993), որոնցից մի քանիսը տեղի են ունեցել զինվորականների և ծայրահեղ ազգայնական խմբավորումների աջակցությամբ[161]։

Հույների և կիպրոսցիների դեմ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Ստամբուլում տեղի ունեցած հակահունական անկարգությունների հիմնական թիրախները, 1955 թվականի սեպտեմբերի 6-7-ը։

Թուրք ազգայնականների պատժիչ միջոցառումները, ինչպիսին է 1932 թվականի խորհրդարանական օրենքը, արգելել են Թուրքիայում բնակվող հույն քաղաքացիներին զբաղվել 30 արհեստներով և մասնագիտություններով՝ սկսած դերձակից և ատաղձագործությունից մինչև բժշկություն, իրավաբանություն և անշարժ գույք[162]։ 1942 թվականին սահմանված Վարլըք վերգիսին նույնպես ծառայել է Թուրքիայում հույն գործարարների տնտեսական ներուժի նվազեցմանը[163]։ 1955 թվականի սեպտեմբերի 6-7-ը Ստամբուլում հակաքրիստոնեական անկարգություններ են կազմակերպվեցլ թուրքական զինվորականների մարտավարական զորահավաք խմբի կողմից, որը «Գլադիո» գործողության թուրքական մասնաճյուղի՝ «Հակագրատիրան»-ի կենտրոնն էր։ Իրադարձությունները սկսվել են այն լուրից, որ նախորդ օրը իբրև ռմբակոծվել էր Հունաստանի հյուսիսում գտնվող Սալոնիկի թուրքական հյուպատոսությունը՝ այն տունը, որտեղ 1881 թվականին ծնվել է Մուստաֆա Քեմալ Աթաթուրքը[163]։ Հյուպատոսության թուրք դռնապանի կողմից տեղադրված ռումբը, որը հետագայում ձերբակալվել և խոստովանել է իր մեղքը, հրահրել է իրադարձությունները: Թուրքական մամուլը, որը լուրեր էր տարածում Թուրքիայում, լռում էր ձերբակալության մասին և փոխարենը ակնարկում էր, որ ռումբը պայթեցրել են հույները: Չնայած ամբոխը բացահայտորեն չէր կոչ անում սպանել հույներին, ջարդերի ընթացքում կամ դրանից հետո ծեծի և հրկիզման հետևանքով զոհվել է տասնյակից ավելի մարդ: Տուժել են նաև քրդեր, հրեաներ, հայեր, ասորիներ, փոքրամասնության մուսուլմաններ և ոչ մուսուլման թուրքեր: Առևտրային թիրախներից բացի, ամբոխը հստակորեն թիրախավորել է Հունական ուղղափառ եկեղեցուն պատկանող կամ կառավարվող գույքը: 73 եկեղեցի և 23 դպրոց վանդալիզմի են ենթարկվել, այրվել կամ ոչնչացվել։

Ջարդերը մեծապես արագացրել են էթնիկ հույների արտագաղթը Թուրքիայից, մասնավորապես՝ Ստամբուլի շրջանից։ Թուրքիայի հույն բնակչությունը 1927 թվականի 119,822 մարդուց[164] նվազել է մինչև մոտ 7,000՝ 1978 թվականին[165]։ Միայն Ստամբուլում հույն բնակչությունը 1955-1960 թվականների միջև ընկած ժամանակահատվածում 65,108-ից նվազել է մինչև 49,081[164]։

Հույն փոքրամասնությունը շարունակում է բախվել կրթության և սեփականության իրավունքների հետ կապված խնդիրների։ 1971 թվականի օրենքով ազգայնացվել են կրոնական ավագ դպրոցները և փակվել է Ստամբուլի Հեյբելի կղզում գտնվող Հալքիի աստվածաբանական ճեմարանը, որը 19-րդ դարից ի վեր պատրաստել էր ուղղափառ հոգևորականներ։ Հետագա աղաղակող իրադարձություններից մեկը 2010 թվականի հոկտեմբերի 29-ին Իմբրոսի հունական գերեզմանատան վանդալիզմն էր։ Այս համատեքստում, Եվրոպական հանձնաժողովին շարունակում են զեկուցվել Իմբրոս և Թենեդոս կղզիներում գտնվող հույն փոքրամասնությանը վերաբերող խնդիրների մասին[166]։

2007 թվականի դրությամբ թուրքական իշխանությունները առգրավել են 81 հունական կազմակերպությունների, ինչպես նաև հունական համայնքի անհատների ընդհանուր առմամբ 1000 անշարժ գույք[167]: Մյուս կողմից, թուրքական դատարանները իրավական օրինականություն են տվել անօրինական գործողություններին՝ հաստատելով խտրական օրենքներ և քաղաքականություն, որոնք խախտում էին նրանց կողմից պաշտպանվող հիմնարար իրավունքները[168]: Արդյունքում, հունական համայնքների հիմնադրամները սկսել են բողոքներ ներկայացնել 1999 թվականից հետո, երբ հայտարարվել է Թուրքիայի՝ Եվրամիությանը անդամակցելու թեկնածության մասին: 2007 թվականից ի վեր այս գործերով որոշումներ են կայացվում. առաջին որոշումը կայացվել է Փանարի հույն ուղղափառ քոլեջի հիմնադրամի կողմից հարուցված գործով, և որոշումն այն էր, որ Թուրքիան խախտել է Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիայի 1-ին արձանագրության 1-ին հոդվածը, որը երաշխավորում էր սեփականության իրավունքները[168]:

Հրեաների դեմ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1930-ական թվականներին ստեղծվել են հակասեմական ամսագրեր հրատարակող խմբեր: Լրագրող Ջևաթ Ռիֆաթ Աթիլհանը Իզմիրում հրատարակել է «Անադոլու» անվամբ ամսագիր, որը պարունակում էր հակասեմական գրվածքներ[25]: Երբ հրատարակությունն արգելվել է, Աթիլհանը մեկնել է Գերմանիա և ամիսներ շարունակ հյուրընկալվել Յուլիուս Շտրայխերի մոտ: Շտրայխերի հրատարակչություն «Der Stürmer»-ում 1934 թվականի օգոստոսի 18-ին հրապարակվել է Ջևաթ Ռիֆաթ Աթիլհանի մասին մեծ հոդված[25]: Թուրքիա վերադառնալուց հետո Աթիլհանը հիմնադրել է «Milli İnkılap» ամսագիրը, որը շատ նման էր «Der Stürmer»-ին: Հետևաբար, պնդվում է, որ Թուրքիայում հակասեմական տեսությունների մեծ մասը բխում է Աթիլհանի Գերմանիայից վերցրած կարծիքների և նյութերի մեծ մասից[25]:

Էլզա Նիեգոյի գործը 1927 թվականին Թուրքիայում Էլզա Նիեգո անունով մի հրեա աղջկա սպանության դեպք է։ Հուղարկավորության ժամանակ ցույց է անցկացվել ի պաշտպանություն թուրքական կառավարության, ինչը հակասեմական արձագանք է առաջացրել թուրքական մամուլում[169][170]։ Ինը ցուցարար անմիջապես ձերբակալվել է «թուրքական ինքնությունը» վիրավորելու մեղադրանքով[170][171][172][173]։

1934 թվականի վերաբնակեցման օրենքը թուրքական կառավարության կողմից ընդունված քաղաքականություն էր, որը սահմանում էր ներգաղթի հիմնական սկզբունքները[174]։ Չնայած «Վերաբնակեցման մասին» օրենքը պետք է գործեր որպես ոչ թուրքախոս քաղաքացիների զանգվածի թուրքացման գործիք, այն անմիջապես դարձել է օրենսդրական մի մաս, որը հանգեցրել է ոչ մուսուլմանների դեմ անկարգությունների, ինչպես վկայում են 1934 թվականին Թրակիայում հրեաների դեմ տեղի ունեցած ջարդերը՝ օրենքի ընդունումից անմիջապես հետո։ Օրենքի ընդունվելուց անմիջապես հետո՝ 1934 թվականի հունիսի 14-ին, Թրակիայի ջարդերը սկսվել են ընդամենը երկու շաբաթ անց՝ հուլիսի 3-ին։ Տարածաշրջանի ոչ մուսուլման բնակիչներին վտարելուն ուղղված միջադեպերը սկզբում սկսվել են Չանաքքալեում, որտեղ հրեաները ստացել են անստորագիր նամակներ, որոնցում նրանց կոչ էին անում լքել քաղաքը, ապա վերաճել են հակասեմական արշավի, որը ներառում էր տնտեսական բոյկոտներ և բանավոր վիրավորանքներ, ինչպես նաև ֆիզիկական բռնություն Թրակիայի տարբեր նահանգներում բնակվող հրեաների նկատմամբ[175]։ Հաշվարկվում է, որ տարածաշրջանում ապրող ընդհանուր 15,000-20,000 հրեաներից կեսից ավելին փախել է Ստամբուլ իրադարձությունների ընթացքում և դրանից հետո[176]։

Ստամբուլի Նևե Շալոմ սինագոգը երեք անգամ հարձակման է ենթարկվել[177]։ Առաջին անգամ 1986 թվականի սեպտեմբերի 6-ին արաբ զինյալները սպանել են 22 հրեա հավատացյալների և վիրավորել են 6-ին Շաբաթի արարողության ժամանակ: Այս հարձակման մեջ մեղադրվել է պաղեստինցի զինյալ Աբու Նիդալը[178][179][180]։ Սինագոգը կրկին հարվածի է ենթարկվել 2003 թվականի Ստամբուլի պայթյունների ժամանակ՝ Բեթ Իսրայել սինագոգի հետ միասին, որի հետևանքով զոհվել 20 և վիրավորվել է ավելի քան 300 մարդ՝ թե՛ հրեաներ, թե՛ մուսուլմաններ: Չնայած տեղական թուրքական զինյալ խմբավորումը՝ «Մեծ Արևելյան Իսլամական ասպատակիչների ճակատը», ստանձնել է հարձակումների պատասխանատվությունը, ոստիկանությունը պնդել է, որ պայթյունները «չափազանց բարդ էին այդ խմբի կողմից իրականացնելու համար»[178], իսկ Իսրայելի կառավարության բարձրաստիճան աղբյուրն նշել է, որ. «հարձակումը, հավանաբար, համակարգված է եղել միջազգային ահաբեկչական կազմակերպությունների հետ»[180]:

2015 թվականին Էրդողանին կից լրատվական հեռուստաալիքը հեռարձակել է երկժամյա «Գլխավորը» վերնագրով վավերագրական ֆիլմ (եզրույթ, որն Էրդողանն ինքը ներկայացրել էր հանրությանը մի քանի ամիս առաջ), որը համոզիչ կերպով ենթադրում էր, որ հենց «հրեաների միտքն» է «կառավարում աշխարհը, այրում, ոչնչացնում, սովամահ անում, պատերազմներ է մղում, կազմակերպում հեղափոխություններ և հեղաշրջումներ և ստեղծում պետություններ պետությունների մեջ»[181]։ Հակազրպարտչական լիգայի տվյալներով՝ թուրք չափահասների 71 %-ը «հակասեմական հայացքներ ունի»[182]։

Աֆրիկացիների դեմ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Թուրքական հասարակության շրջանում տարածված կարծիքն այն է, որ Թուրքիայում սևամորթների նկատմամբ ռասիզմը մեծ խնդիր չէ, քանի որ երկիրը գաղութատիրության կամ սեգրեգացիայի պատմություն չունի, ինչպես շատ արևմտյան երկրներում: Ընդհակառակը, այնպիսի սոցիոլոգներ, ինչպիսին է Դողուշ Շիմշեքը, կտրականապես մերժում են այս տեսակետը՝ ընդգծելով, որ այս սխալ ընկալումը պայմանավորված է նրանով, որ աֆրիկացիները Թուրքիայում հաճախ ապրում են ստվերում, իսկ աֆրոթուրքերը՝ Թուրքիայի պատմական սևամորթ բնակչությունը, հիմնականում սահմանափակված են Արևմտյան Թուրքիայի փոքր համայնքներով:[183]

1992 թվականի ապրիլին, երբ Նելսոն Մանդելան հրաժարվել է Թուրքիայի Աթաթուրքի անվան միջազգային խաղաղության մրցանակից՝ ի նշան Անկարայի քրդական փոքրամասնության նկատմամբ ցուցաբերած վերաբերմունքի դեմ բողոքի, թուրքական մամուլի որոշ հատվածներ արձագանքել են բացահայտ ռասիստական ​​մակդիրներով, որոնցից ամենահայտնիը նրան անվանելն էր «Տգեղ աֆրիկացի» (թուրքերեն՝ Çirkin Afrikalı) և առաջին էջերի վերնագրերում՝ «Ահաբեկիչ Մանդելա»։ Սակայն, 1999 թվականին Մանդելան փոխել է իր որոշումը և ընդունել մրցանակը[184][185][186]։

Մարդու իրավունքների ասոցիացիայի (HRA) 2001 թվականի հետաքննությունը պարզել է, որ Ստամբուլում ձերբակալվել է ավելի քան 205 աֆրիկացի՝ միայն մաշկի գույնի պատճառով, պահվել անմարդկային պայմաններում՝ առանց սննդի և ջրի, ապա բռնի կերպով արտաքսվել Հունաստանի սահմանային գոտի, որտեղ նրանցից ոմանք մահացել են կամ բռնաբարվել[187]։ Աֆրիկյան ներգաղթյալները, որոնց թիվը 2018 թվականի դրությամբ գնահատվում էր 150,000, հաղորդել են, որ Թուրքիայում պարբերաբար ենթարկվում են սեռական բռնության և խտրականության՝ ռասայական պատկանելության հիմքով[188][189]։ 2023 թվականի հուլիսին տարածվել են սիրողական տեսանյութեր, որոնցում երևում էր, թե ինչպես են թուրք ոստիկանները բռնի կերպով կանգնեցնում, հարցաքննում և ֆիզիկական բռնություն գործադրում աֆրիկացի միգրանտների նկատմամբ Ստամբուլի կենտրոնում: Տեսանյութում երևացող սենեգալցի տղամարդը, որին ապտակում է թուրք ոստիկանը, ասել է, որ օրինական ճանապարհով է այցելել Թուրքիա[190]։

2024 թվականի մարտին Instagram-ի էջում «Քարաբյուքի համալսարանի խոստովանություններ» վերնագրով գրառումների շարքում կեղծ պնդում էր տարածվել, որ Քարաբյուքի համալսարանի աֆրիկացի ուսանողները սեռական հարաբերություններից հետո թուրք համակուրսեցիներին վարակել են ՄԻԱՎ-ով և ՄՊՎ-ով, ինչը լայնածավալ ռասիստական ​​հակաճառք է առաջացրել սոցիալական ցանցերում[191]։ Քարաբյուկի նահանգային առողջապահության վարչությունը 2024 թվականի մարտի 23-ին արագ հայտարարություն է տարածել, որում հայտարարել է, որ վերջերս նահանգում ՄԻԱՎ-ի կամ ՄՊՎ-ի հետ կապված հիվանդանոցներ չեն ընդունվել, և որ դեպքերի թիվը մնացել է կայուն, ինչը փաստացի հերքել է լուրերը[192]։ Աֆրիկյան ուսանողական ասոցիացիաները, որոնք Քարաբյուքի համալսարանում ներկայացնում են 35 աֆրիկյան երկրներից մոտ 6000 ուսանողների, հայտնել են, որ հիվանդության վերաբերյալ կեղծ մեղադրանքները սրել են առկա քսենոֆոբիան, ինչը հանգեցրել է համալսարանում խտրականության և բանավոր ոտնձգությունների աճի[193]։

Ամերիկացիների դեմ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Թուրքիայում հակաամերիկյան տրամադրությունները և դրանց հետ կապված խտրական միջադեպերը պարբերաբար տեղի են ունեցել, որոնք հաճախ ձևավորվել են քաղաքական լարվածության և թուրքական ազգայնականության աճի հետևանքով։ 2014 թվականի նոյեմբերին Թուրքիայի երիտասարդական միության հետ կապված թուրք ազգայնականների մի խումբ Ստամբուլում հարձակվել է ԱՄՆ ռազմածովային ուժերի երեք նավաստիների վրա։ Հարձակվողները փորձել են պարկեր դնել նավաստիների գլխին։ Հարձակումը լայնորեն հրապարակվել և քննադատվել է, ընդ որում՝ թուրք և ամերիկացի պաշտոնյաները շեշտել են, որ նման գործողությունները վտանգում են դիվանագիտական և ռազմական համագործակցությունը[194][195]։

Լարվածությունը կրկին բորբոքվել է 2024 թվականի սեպտեմբերին, երբ Իզմիր քաղաքում USS Wasp նավի երկու ամերիկացի ծովային հետևակի վրա հարձակում են գործել,․ կրկին Թուրքիայի երիտասարդական միության անդամներից: Հարձակվողները ցերեկով թիրախավորել են զինծառայողներին՝ փորձելով գլխատել նրանց՝ գոռալով «Յանկի, գնա տուն»: Միջադեպի տեսանյութերը արագ տարածվել են առցանց՝ առաջացնելով ԱՄՆ Ազգային անվտանգության խորհրդի դատապարտումը և հանգեցնելով թուրքական իշխանությունների կողմից 15 կասկածյալների ձերբակալմանը[196][197]։ Այս իրադարձությունը վերստին մտահոգություններ է առաջացրել Թուրքիայում տեղակայված կամ այցելող ամերիկացի անձնակազմի անվտանգության վերաբերյալ[198]։

Պարսիկների դեմ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

2013 թվականի հարցման համաձայն՝ թուրքերի 75 %-ը Իրանին բացասական է վերաբերվում[199]: Որոշ թուրքական քաղաքական դիսկուրսներում Իրանը նսեմացվում է որպես «պարսկական սատանա», որպես քաղաքական քսենոֆոբիայի դրսևորում՝ ուղղված իրանական մշակույթի և Իրանի տարածաշրջանային քաղաքականության դեմ[200]:

Քաղաքագետ Շիրին Հանթերը գրում է, որ Թուրքիայում կան երկու նշանակալի խմբեր, որոնք թշնամաբար են տրամադրված Իրանի նկատմամբ՝ «ռազմական կառույցը և ուլտրաքեմալիստական էլիտան» և «պանթուրքիստական ձգտումներով ուլտրազգայնականները» (օրինակ՝ «Գորշ գայլերը»)[201]: Կանադացի հեղինակ Քավեհ Ֆարրոխը նույնպես ենթադրում է, որ պանթուրքիստական խմբերը (մասնավորապես՝ «Գորշ գայլերը») խրախուսել են հակաիրանական տրամադրությունները[202]:

Թուրքերի դեմ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Թուրքիայում տարածված սովորություններից մեկը ծագման վայրից էթնիկ պատկանելությունը ենթադրելն է, որը հաճախ հիմնված է որոշակի տարածքի ժողովրդագրական տվյալների սխալ ընկալման վրա: Նմանապես, երկրի արևելյան մասերից եկած էթնիկ թուրքերը կարող են խտրականության ենթարկվել՝ այն ենթադրության հիման վրա, որ նրանք քրդեր են, նույնիսկ եթե նրանք քրդեր չեն[203]: Երկրում ապաստան գտած շատ սիրիացի թուրքմեններ ռասիզմի են ենթարկվում, ինչպես մյուս սիրիացի փախստականները[204]:

Լայնորեն լուսաբանվում է նաև այն թուրքերի նկատմամբ խտրականությունը, ովքեր սուննի մեծամասնությունից բացի այլ կրոնական աղանդների են պատկանում, ինչպիսիք են ալևիները, շիաները և այլ ոչ սուննի թուրքերը[205]: Թուրք գիտնականները նույնպես լուսաբանել են այլ թուրքերի նկատմամբ ենթամշակութային նախապաշարմունքները: Նրանք պնդել են, որ այսպես կոչված սպիտակ թուրքերը ռասիստական մտադրություններ ունեն այսպես կոչված սևամորթ թուրքերի նկատմամբ՝ ենթամշակութային տարբերությունների պատճառով[206]: Թուրքիայի Հանրապետության պատմության ընթացքում քեմալիստ թուրքերը համակարգված կերպով մարգինալացրել են ոչ քեմալիստ թուրքերին՝ մի շարք պետական քաղաքականության և սոցիալական պրակտիկայի միջոցով: Քեմալիստ թուրքերի կողմից աշխարհիկության կիրառումը ներառում էր գլխաշորի արգելք համալսարաններում, պետական հատվածում զբաղվածության ոլորտում և խորհրդարանում մինչև 2013 թվականը, որը բարեպաշտ թուրք մուսուլման կանանց մեկուսացնում էր կրթությունից և մասնագիտական ոլորտից[207]:

Գնչուների, դոմարիների, բոշաների և աբդալսների դեմ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Դոմարիները, աբդալները, բոշաները և գնչուները բազմաթիվ խնդիրներ ունեն առօրյա կյանքում, օրինակ՝ աշխատանքի, մասնագիտության հետկապված։ 2021 թվականի մայիսին Իտլիբում զինվորական ծառայություն անցած արևելյան Թրակիացի թուրք գնչու զինվորի խորհրդավոր մահվան մասին հաղորդագրության էր տարածվել․ պատճառը այն էր, որ նա գնչու էր։ Գնչուները 2020 թվականին զրկված էին կորոնավիրուսի օգնությունից, իսկ 2023 թվականին՝ երկրաշարժի օգնությունից։ Սիրիական քաղաքացիական պատերազմի փախստականները Թուրքիայում՝ դոմարիները, նույնպես մեծ խնդիրներ ունեն։ Այնտեղ դարեր շարունակ բնակվող վայրերից, ինչպիսիք են Սուլուկուլեն, որտեղից վտարվել էին 2007 թվականին և Բայրամիչից՝ 1970 թվականին։ Բացառման պատճառով այս խմբերի շատերը հնարավորինս ժխտում են իրենց գնչուական ծագումը և ձևանում են, թե թուրքեր կամ թուրքմեններ են[12][208]։

Տես նաև

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
  1. 1 2 «Khojali: A Pretext to Incite Ethnic Hatred». Armenian Weekly. 2015 թ․ փետրվարի 22.
  2. ↑ Xypolia, Ilia (2016 թ․ փետրվարի 18). «Racist Aspects of Modern Turkish Nationalism». Journal of Balkan and Near Eastern Studies. 18 (2): 111–124. doi:10.1080/19448953.2016.1141580. hdl:2164/9172. ISSN 1944-8953. S2CID 147685130.
  3. ↑ Björgo, Tore; Witte, Rob, eds. (1993). Racist violence in Europe. Basingstoke [etc.]: Macmillan Press. ISBN 9780312124090.
  4. ↑ Arat, Zehra F. Kabasakal, ed. (2007). Human rights in Turkey. Foreword by Richard Falk. Philadelphia, Pa.: Univ. of Pennsylvania Press. ISBN 9780812240009.
  5. ↑ Lauren, Fulton (Spring 2008). «A Muted Controversy: Freedom of Speech in Turkey». Harvard International Review. 30 (1): 26–29. ISSN 0739-1854. «Free speech is now in a state reminiscent of the days before EU accession talks. Journalists or academics who speak out against state institutions are subject to prosecution under the aegis of loophole laws. Such laws are especially objectionable because they lead to a culture in which other, more physically apparent rights abuses become prevalent. Violations of freedom of expression can escalate into other rights abuses, including torture, racism, and other forms of discrimination. Because free speech is suppressed, the stories of these abuses then go unreported in what becomes a vicious cycle.»
  6. ↑ Gooding, Emily (2011). Armchair Guide to Discrimination: Religious Discrimination in Turkey. BiblioBazaar. ISBN 9781241797812.
  7. ↑ Kenanoğlu, Pinar Dinç (2012). «Discrimination and silence: minority foundations in Turkey during the Cyprus conflict of 1974». Nations and Nationalism. 18 (2): 267–286. doi:10.1111/j.1469-8129.2011.00531.x. «Comprehensive reading of the newspaper articles show that the negative attitude towards the non-Muslim minorities in Turkey does not operate in a linear fashion. There are rises and falls, the targets can vary from individuals to institutions, and the agents of discrimination can be politicians, judicial offices, government-operated organisations, press members or simply individuals in society.»
  8. ↑ Toktas, Sule; Aras, Bulent (Winter 2009). «The EU and Minority Rights in Turkey». Political Science Quarterly. 124 (4): 697–0_8. doi:10.1002/j.1538-165x.2009.tb00664.x. ISSN 0032-3195. «In the Turkish context, the solution to minority rights is to handle them through improvements in three realms: elimination of discrimination, cultural rights, and religious freedom. However, reforms in these spheres fall short of the spirit generated in the Treaty of Lausanne.»
  9. ↑ [2][3][4][5][6][7][8]
  10. 1 2 3 Cirakman, Asli (2011). «Flags and traitors: The advance of ethno-nationalism in the Turkish self-image». Ethnic and Racial Studies. 34 (11): 1894–1912. doi:10.1080/01419870.2011.556746. hdl:11511/48174. ISSN 0141-9870. S2CID 143287720.
  11. ↑ Makogon, Kateryna (2022 թ․ նոյեմբերի 3). «Roma in Turkey: discrimination, exclusion, deep poverty and deprivation». Վերցված է 2023 թ․ օգոստոսի 17-ին.
  12. 1 2 «Romani, Domari, and Abdal earthquake victims face discrimination and hate crimes in Turkey». European Roma Rights Centre. Վերցված է 2023 թ․ օգոստոսի 17-ին.
  13. ↑ «Lom or Bosha people from past to present». Agos. 2017 թ․ փետրվարի 13. Վերցված է 2023 թ․ օգոստոսի 17-ին.
  14. 1 2 3 4 «Palestinians Were Spared Turkey's Rising anti-Arab Hate. Until Now». Haaretz (անգլերեն). 2019 թ․ հուլիսի 16. Վերցված է 2019 թ․ օգոստոսի 27-ին.
  15. 1 2 Tremblay, Pinar (2014 թ․ օգոստոսի 21). «Anti-Arab sentiment on rise in Turkey». Al-Monitor (անգլերեն). Վերցված է 2019 թ․ օգոստոսի 27-ին.
  16. ↑ «Syrian refugees who were welcomed in Turkey now face backlash». NBC News (անգլերեն). 2019 թ․ մարտի 18. Վերցված է 2019 թ․ օգոստոսի 27-ին.
  17. ↑ Halis, Mujgan (2013 թ․ նոյեմբերի 13). «Anti-Syrian sentiment on the rise in Turkey». Al-Monitor (թուրքերեն). Վերցված է 2019 թ․ օգոստոսի 29-ին.
  18. ↑ «Afghan Migrants in Turkey Worried About Increased Deportations». Voice of America. Վերցված է 2022 թ․ օգոստոսի 27-ին.
  19. ↑ ANI; ANI (2022 թ․ ապրիլի 22). «Videos of 'Pakistani perverts' cause outrage on social media in Turkey». ThePrint (ամերիկյան անգլերեն). Վերցված է 2022 թ․ օգոստոսի 27-ին.
  20. ↑ Soyturk, Kaan; Caglayan, Ceyda; Erkoyun, Ezgi (2022 թ․ դեկտեմբերի 14). «Influx of Russians drives up home prices in Turkish resort, prompts call for ban». www.reuters.com. Reuters.
  21. ↑ «A tragedy for Ukraine, a housing crisis for Turkey». 2022 թ․ մայիսի 7.
  22. ↑ «The Russian-Ukrainian War Has Increased House Rents in Antalya by 100 Percent – Turkish Resident Permit, Visa». 2022 թ․ մարտի 28.
  23. ↑ «Russians have overrun my city and now we can't afford to live». 2023 թ․ հոկտեմբերի 15.
  24. ↑ Icduygu, A., Toktas, S., & Soner, B. A. (2008). "The politics of population in a nation-building process: Emigration of non-Muslims from turkey." Ethnic and Racial Studies, 31(2), 358–389.
  25. 1 2 3 4 Özbek, Sinan (2005). «Reflections on Racism in Turkey». Human Affairs. 15 (1): 84–95. doi:10.1515/humaff-2005-150111. ISSN 1210-3055. S2CID 259346739.
  26. 1 2 Ergin, Murat (2008). «'Is the Turk a White Man?' towards a Theoretical Framework for Race in the Making of Turkishness». Middle Eastern Studies. 44 (6): 832–833. doi:10.1080/00263200802425973. ISSN 0026-3206. JSTOR 40262624. S2CID 144560316.
  27. ↑ Ergin, Murat (2008), p. 833
  28. 1 2 Yegen, Mesut (Autumn 2009). «'Prospective-Turks' or 'Pseudo-Citizens:' Kurds in Turkey». Middle East Journal. 63 (4): 597–615. doi:10.3751/63.4.14. hdl:11511/63707. ISSN 0026-3141. S2CID 144559224.
  29. ↑ Okutan, Çağatay (2004). Tek Parti Döneminde Azınlık Politikaları. Istanbul: Bilgi Universitesi. ISBN 978-9758557776.
  30. ↑ Bein, Amit (2017). Kemalist Turkey and the Middle East (անգլերեն). Cambridge University Press. էջ 153. ISBN 978-1-107-19800-5.
  31. ↑ The Racist Critics of Atatürk and Kemalism, from the 1930s to the 1960s, Ilker Aytürk (Bilkent University, Ankara), Journal of Contemporary History, Sage Pub., 2011 p.326
  32. ↑ Aytürk, Ilker (2011). «The Racist Critics of Atatürk and Kemalism, from the 1930s to the 1960s». Journal of Contemporary History. 46 (2): 326. doi:10.1177/0022009410392411. hdl:11693/21963. ISSN 0022-0094. JSTOR 41305314. S2CID 159678425.
  33. ↑ «Nihal Atsız, Reha Oğuz Türkkan ve Turancılar Davası - AYŞE HÜR». Radikal (թուրքերեն). Վերցված է 2020 թ․ հոկտեմբերի 7-ին.
  34. ↑ Bali, Rıfat N. (2012). Model Citizens of the State: The Jews of Turkey During the Multi-party Period (անգլերեն). Lexington Books. էջ 187. ISBN 978-1-61147-536-4.
  35. 1 2 3 Cooper, Belinda; Akcam, Taner (Fall 2005). «Turks, Armenians, and the 'G-Word'». World Policy Journal. 22 (3): 81–93. doi:10.1215/07402775-2005-4009. ISSN 0740-2775.
  36. ↑ Kaya, Nurcan (2015). Kayacan, Gülay (ed.). Discrimination based on Colour, Ethnic Origin, Language, Religion and Belief in Turkey's Education System (PDF). Istanbul: Minority Rights Group International (MRG). ISBN 978-975-8813-78-0.
  37. ↑ «Education system in Turkey criticised for marginalising ethnic, religious and linguistic minorities». Blog. Minority Rights Group International. 2015 թ․ հոկտեմբերի 27.
  38. 1 2 3 Handbook of the Human Rights Agenda Association on Hate Crimes in Turkey Արխիվացված 2012-02-27 Wayback Machine; accessed on 14 October 2009
  39. ↑ Guler, Habib (2012 թ․ հոկտեմբերի 17). «Commission head: Turkey needs new regulations against hate crime». Zaman. Ankara. Արխիվացված է օրիգինալից 2013 թ․ փետրվարի 16-ին.
  40. ↑ Şahan, İdil Engindeniz; Fırat, Derya; Şannan, Barış. «January-April 2014 Media Watch on Hate Speech and Discriminatory Language Report» (PDF). Hrant Dink Foundation. Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2019-12-07-ին. Վերցված է 2025-08-09-ին.
  41. ↑ Baydar, Yavuz (2009 թ․ հունվարի 12). «Hate speech and racism: Turkey's 'untouchables'on the rise». Zaman. Արխիվացված է օրիգինալից 2011 թ․ օգոստոսի 22-ին. Վերցված է 2013 թ․ հունիսի 30-ին.
  42. ↑ Hate speech and racism: Turkey’s ‘untouchables’ on the rise, August 30, 2010, Todayszaman «Hate speech and racism: Turkey's 'untouchables'on the rise». Արխիվացված է օրիգինալից 2012 թ․ հոկտեմբերի 17-ին. Վերցված է 2014 թ․ մայիսի 12-ին.
  43. ↑ «Chapter 2. How Muslims and Westerners View Each Other». PEW Research Center. 2011 թ․ հուլիսի 21.
  44. ↑ First report of ECRI on Turkey (1999)
  45. 1 2 3 «Turkish Interior Ministry confirms 'race codes' for minorities». Hurriyet.
  46. ↑ «Turkish youth overwhelmingly against 'other,' study says». Hürriyet Daily News. 2017 թ․ դեկտեմբերի 22.
  47. ↑ «Dersim Massacre, 1937–1938 | Sciences Po Mass Violence and Resistance – Research Network». dersim-massacre-1937-1938.html (անգլերեն). 2016 թ․ հունվարի 19. Վերցված է 2021 թ․ հունվարի 30-ին.(չաշխատող հղում)
  48. ↑ Christopher Houston, Islam, Kurds and the Turkish nation state, Berg Publishers, 2001, 978-1-85973-477-3, p. 102.
  49. ↑ Freedom of the Press, Freedom of the Press 2010 Draft Report, p. 2. (en)
  50. ↑ Ahmet Alış, "The Process of the Politicization of the Kurdish Identity in Turkey: The Kurds and the Turkish Labor Party (1961–1971)", Atatürk Institute for Modern Turkish History, Boğaziçi University, p. 73. (en)
  51. ↑ Altan Tan, Kürt sorunu, Timaş Yayınları, 2009, 978-975-263-884-6, p. 275.(չաշխատող հղում) (tr)
  52. ↑ Pınar Selek, Barışamadık, İthaki Yayınları, 2004, 978-975-8725-95-3, p. 109. (tr)
  53. ↑ Yusuf Mazhar, Cumhuriyet, 16 Temmuz 1930, ... Zilan harekatında imha edilenlerin sayısı 15.000 kadardır. Zilan Deresi ağzına kadar ceset dolmuştur... (tr)
  54. ↑ Ahmet Kahraman, ibid, p. 211, Karaköse, 14 (Özel muhabirimiz bildiriyor) ... (tr)
  55. ↑ Ayşe Hür, "Osmanlı'dan bugüne Kürtler ve Devlet-4" Արխիվացված 2011-02-25 Wayback Machine, Taraf, October 23, 2008, Retrieved August 16, 2010. (tr)
  56. ↑ Ayşe Hür, "Bu kaçıncı isyan, bu kaçıncı harekât?" Արխիվացված 2012-09-18 Wayback Machine, Taraf, December 23, 2007, Retrieved August 16, 2010. (tr)
  57. ↑ Paul J. White, ibid, p. 79. (en)
  58. ↑ The Turkish crime of our century, Asia Minor Refugees Coordination Committee, p. 14. (en)
  59. ↑ Turkish text: Bu ülkede sadece Türk ulusu etnik ve ırksal haklar talep etme hakkına sahiptir. Başka hiç kimsenin böyle bir hakkı yoktur. Aslı astarı olmayan propagandalara kanmış, aldanmış, neticede yollarını şaşırmış Doğu Türkleridir., Vahap Coşkun, "Anayasal Vatandaşlık Արխիվացված 2011-07-13 Wayback Machine", Köprü dergisi, Kış 2009, 105. Sayı. (tr)
  60. ↑ Levene, Mark (1998). «Creating a Modern 'Zone of Genocide': The Impact of Nation- and State-Formation on Eastern Anatolia, 1878–1923». Holocaust and Genocide Studies. 12 (3): 393–433. doi:10.1093/hgs/12.3.393. «The persistence of genocide or near-genocidal incidents from the 1890s through the 1990s, committed by Ottoman and successor Turkish and Iraqi states against Armenian, Kurdish, Assyrian, and Pontic Greek communities in Eastern Anatolia, is striking. ... the creation of this "zone of genocide" in Eastern Anatolia cannot be understood in isolation, but only in light of the role played by the Great Powers in the emergence of a Western-led international system.
    In the last hundred years, four Eastern Anatolian groups—Armenians, Kurds, Assyrians, and Greeks—have fallen victim to state-sponsored attempts by the Ottoman authorities or their Turkish or Iraqi successors to eradicate them. Because of space limitations, I have concentrated here on the genocidal sequence affecting Armenians and Kurds only, though my approach would also be pertinent to the Pontic Greek and Assyrian cases.»
  61. ↑ "Resmi raporlarda Dersim katliamı: 13 bin kişi öldürüldü", Radikal, November 19, 2009. (tr)
  62. ↑ «The Suppression of the Dersim Rebellion in Turkey (1937–38) Page 4» (PDF). Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2013 թ․ մայիսի 21-ին.
  63. ↑ David McDowall, A modern history of the Kurds, I.B. Tauris, 2002, 978-1-85043-416-0, p. 209.
  64. ↑ «DERSĐM '38 Conference» (PDF). Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2017 թ․ հոկտեմբերի 20-ին. Վերցված է 2013 թ․ հունվարի 3-ին.
  65. ↑ «Turkey – Linguistic and Ethnic Groups». countrystudies.us.
  66. ↑ Bartkus, Viva Ona, The Dynamic of Secession, (Cambridge University Press, 1999), 90– 91.
  67. ↑ Çelik, Yasemin (1999). Contemporary Turkish foreign policy (1. publ. ed.). Westport, Conn.: Praeger. էջ 3. ISBN 9780275965907.
  68. ↑ Talebi, Tessa (2021 թ․ սեպտեմբերի 16). «Erasure and Affect in Race-Making in Turkey». Project on Middle East Political Science (ամերիկյան անգլերեն). Վերցված է 2025 թ․ մայիսի 7-ին.
  69. ↑ Schleifer, Yigal (2005 թ․ մայիսի 12). «Opened with a flourish, Turkey's Kurdish-language schools fold». Christian Science Monitor.
  70. ↑ Kanat, Kilic; Tekelioglu, Ahmet; Ustun, Kadir (2015). Politics and Foreign Policy in Turkey: Historical and Contemporary Perspectives. Washington, D.C.: The SETA Foundation. էջեր 32–5. ISBN 978-6054023547.
  71. ↑ «Prohibitions Against the Use of Kurdish and Languages Other than Turkish». Human Rights Watch. Վերցված է 2025 թ․ մայիսի 7-ին.
  72. ↑ «Class time for a 'foreign language' in Turkey». Hurriyet Daily News. 2010 թ․ հոկտեմբերի 12.
  73. ↑ «First undergrad Kurdish department opens in SE». Hurriyet Daily News. 2011 թ․ սեպտեմբերի 24. Արխիվացված է օրիգինալից 2014 թ․ մայիսի 16-ին. Վերցված է 2013 թ․ մարտի 2-ին.
  74. ↑ Helen Chapin Metz, ed. Kurds, Turkey: A Country Study. Washington: GPO for the Library of Congress, 1995.
  75. ↑ Toumani, Meline. Minority Rules, New York Times, 17 February 2008
  76. ↑ Aslan, Senem (2014). Nation-Building in Turkey and Morocco: Governing Kurdish and Berber Dissent. Cambridge University Press. ISBN 978-1316194904.
  77. ↑ Meho, Lokman I (2004). «Congressional Record». The Kurdish Question in U.S. Foreign Policy: A Documentary Sourcebook. Praeger/Greenwood. էջ 400. ISBN 978-0-313-31435-3.
  78. ↑ «Kurds in Turkey increasingly subject to violent hate crimes». DW (բրիտանական անգլերեն). 2019 թ․ հոկտեմբերի 22. Վերցված է 2020 թ․ ապրիլի 11-ին.
  79. ↑ Skutnabb-Kangas, Tove; Fernandes, Desmond (2008 թ․ ապրիլ). «Kurds in Turkey and in (Iraqi) Kurdistan: a Comparison of Kurdish Educational Language Policy in Two Situations of Occupation». Genocide Studies and Prevention. 3: 43–73. doi:10.3138/gsp.3.1.43.
  80. ↑ «Gomidas Institute». www.gomidas.org.
  81. ↑ «Turkish TV cuts politician during speech in Kurdish». CNN. 2009 թ․ փետրվարի 24.
  82. ↑ «Turkey allows Kurdish language in courts». Deutsche Welle. 2013 թ․ հունվարի 25.
  83. 1 2 Geerdink, Fréderike (2013 թ․ հունվարի 24). «Kurdish permitted in Turkish courts». Journalists in Turkey. Արխիվացված է օրիգինալից 2013 թ․ մարտի 23-ին. Վերցված է 2013 թ․ մարտի 2-ին.
  84. ↑ Butler, Daren (2013 թ․ հունվարի 25). «Turkey approves court reform, Kurds remain critical». Reuters.
  85. ↑ «Scuffles at Parliament over defense in Kurdish». Hürriyet Daily News. 2013 թ․ հունվարի 23.
  86. ↑ «EU Official Welcomes Use Of Mother Tongue In Court». haberler.com. 2013 թ․ հունվարի 30.
  87. ↑ «Gov't move for delivery of sermons in local language receives applause». Today's Zaman. 2013 թ․ փետրվարի 18. Արխիվացված է օրիգինալից 2013 թ․ մարտի 6-ին.
  88. ↑ Murphy, David (2008). The Arab Revolt 1916-18: Lawrence sets Arabia ablaze. Campaign. Oxford: Osprey. ISBN 978-1-84603-339-1. OCLC 212855786.
  89. ↑ «Anti-Arab Rhetoric in Turkey: A Growing Concern – UAB Institute for Human Rights Blog». sites.uab.edu. Վերցված է 2025 թ․ մայիսի 4-ին.
  90. ↑ Aytürk, İlker (2011). «The Racist Critics of Atatürk and Kemalism, from the 1930s to the 1960s». Journal of Contemporary History (անգլերեն). 46 (2): 308–335. doi:10.1177/0022009410392411. hdl:11693/21963. ISSN 0022-0094.
  91. ↑ Xypolia, Ilia (2016 թ․ մարտի 3). «Racist Aspects of Modern Turkish Nationalism». Journal of Balkan and Near Eastern Studies (անգլերեն). 18 (2): 111–124. doi:10.1080/19448953.2016.1141580. hdl:2164/9172. ISSN 1944-8953.
  92. ↑ Aydar, Hidayet (2006 թ․ սեպտեմբերի 15). «The Issue of Chanting the Adhan in Languages Other than Arabic and Related Social Reactions against it in Turkey». İstanbul Üniveresitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi. ISSN 1303-5746.(չաշխատող հղում)
  93. ↑ Azak, Umut (2008 թ․ նոյեմբերի 28). «Secularism in Turkey as a Nationalist Search for Vernacular Islam: The Ban on the Call to Prayer in Arabic (1932–1950)». Revue des mondes musulmans et de la Méditerranée (անգլերեն) (124): 161–179. ISSN 0997-1327.
  94. ↑ «Syrian refugees who were welcomed in Turkey now face backlash». NBC News (անգլերեն). 2019 թ․ մարտի 18. Վերցված է 2025 թ․ մայիսի 4-ին.
  95. ↑ Oudeh, Elise Daniaud (2023 թ․ հոկտեմբերի 11). «Welcome No More: How Turkey Targets Increasingly Vulnerable Syrians». The Tahrir Institute for Middle East Policy - (ամերիկյան անգլերեն). Վերցված է 2025 թ․ մայիսի 4-ին.
  96. ↑ Öktem, Kerem; Yosmaoğlu, İpek, eds. (2022). Turkish Jews and their diasporas: entanglements and separations. Modernity, Memory and Identity in South-East Europe. Cham: Palgrave macmillan. ISBN 978-3-030-87798-9.
  97. ↑ Hovannisian, Richard G. (2011). The Armenian Genocide: Cultural and Ethical Legacies. Transaction Publishers. էջ 40. ISBN 978-1-4128-3592-3. «In it, Muslims had full legal and social rights, while non-Muslim 'people of the book', that is, Jews and Christians, had a second-class subject status that entailed, among other things, higher taxes, exclusion from the military and political spheres, and strict limitations on legal rights.»
  98. ↑ "Communal Violence: The Armenians and the Copts as Case Studies," by Margaret J. Wyszomirsky, World Politics, Vol. 27, No. 3 (April 1975), p. 438
  99. ↑ Akçam, Taner (2006) A Shameful Act: The Armenian Genocide and the Question of Turkish Responsibility p. 42, Metropolitan Books, New York 978-0-8050-7932-6
  100. ↑ Hamidian Massacres, Armenian Genocide.
  101. ↑ Raymond H. Kévorkian, "The Cilician Massacres, April 1909" in Armenian Cilicia, eds. Richard G. Hovannisian and Simon Payaslian. UCLA Armenian History and Culture Series: Historic Armenian Cities and Provinces, 7. Costa Mesa, California: Mazda Publishers, 2008, pp. 339–369.
  102. ↑ Adalian, Rouben Paul (2012). «The Armenian Genocide». In Totten, Samuel; Parsons, William S. (eds.). Century of Genocide. Routledge. էջեր 117–156. ISBN 978-0-415-87191-4.
  103. ↑ Adalian, Rouben Paul (2010). «Adana Massacre». Historical Dictionary of Armenia. Scarecrow Press. էջեր 70–71. ISBN 978-0-8108-7450-3.
  104. ↑ Levon Marashlian. Politics and Demography: Armenians, Turks, and Kurds in the Ottoman Empire. Cambridge, Massachusetts: Zoryan Institute, 1991.
  105. ↑ Samuel Totten, Paul Robert Bartrop, Steven L. Jacobs (eds.) Dictionary of Genocide. Greenwood Publishing, 2008, 0-313-34642-9, p. 19.
  106. ↑ Noël, Lise. Intolerance: A General Survey. Arnold Bennett, 1994, 0-7735-1187-3, p. 101.
  107. ↑ Schaefer, Richard T (2008), Encyclopedia of Race, Ethnicity, and Society, էջ 90.
  108. ↑ Letter from the International Association of Genocide Scholars to Prime Minister Recep Tayyip Erdoğan, June 13, 2005
  109. 1 2 Tremblay, Pinar (2015 թ․ հոկտեմբերի 11). «Grew up Kurdish, forced to be Turkish, now called Armenian». Al-Monitor.
  110. ↑ «Minority Rights Group, Turkey > Armenians». Արխիվացված է օրիգինալից 2015 թ․ մայիսի 8-ին.
  111. ↑ Marchand, Laure; Perrier, Guillaume (2015). Turkey and the Armenian Ghost: On the Trail of the Genocide. McGill-Queen's Press. էջ 158. ISBN 978-0-7735-9720-4.
  112. 1 2 3 Özdoğan, Günay Göksu; Kılıçdağı, Ohannes (2012). Hearing Turkey's Armenians: Issues, Demands and Policy Recommendations (PDF). İstanbul: Turkish Economic and Social Studies Foundation (TESEV). էջ 26. ISBN 978-605-5332-01-3. Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2015 թ․ ապրիլի 2-ին. Վերցված է 2015 թ․ մարտի 26-ին.
  113. ↑ Yilmaz, Mehmet (2015 թ․ մարտի 26). «Armenian as an 'insult'». Today's Zaman.
  114. ↑ Aghajanian, Liana (2012 թ․ փետրվարի 2). «Under Hrant Dink's Aura, a Turkish-Armenian Community Comes Into Its Own». Ararat. Արխիվացված է օրիգինալից 2015 թ․ ապրիլի 2-ին. Վերցված է 2015 թ․ մարտի 26-ին.
  115. ↑ Güneş, Deniz (2015 թ․ փետրվարի 20). «İHD, İstanbul Valiliği'ni ırkçılığa karşı göreve davet etti» (թուրքերեն). Demokrat Haber. Արխիվացված է օրիգինալից 2016 թ․ ապրիլի 1-ին. Վերցված է 2015 թ․ մարտի 6-ին.
  116. ↑ «İHD: Mitingin amacı ırkçı nefreti kışkırtmaktır». Yüksekova Haber. 2015 թ․ փետրվարի 20.
  117. 1 2 Schrodt, Nikolaus (2014). Modern Turkey and the Armenian Genocide: An Argument About the Meaning of the Past. Springer. էջ 10. ISBN 978-3-319-04927-4.
  118. ↑ «CHP deputy Arıtman unapologetic as Gül denies Armenian roots». Today's Zaman. 2008 թ․ դեկտեմբերի 22. Արխիվացված է օրիգինալից 2015 թ․ ապրիլի 2-ին. Վերցված է 2015 թ․ մարտի 26-ին.
  119. ↑ Bekdil, Burak. «How Turkish are the Turks?». Hurriyet.
  120. 1 2 «11-Month Prison Sentence for 'Gul is Armenian' Comment». Armenian Weekly. 2010 թ․ նոյեմբերի 6.
  121. ↑ «Haberin Yeri Site Kurucusu Büyükçakır'a 11 Ay Hapis». Bianet (թուրքերեն). 2010 թ․ նոյեմբերի 4.
  122. ↑ «Turkish Journalist, Publisher Receive 11-Month Prison Sentence for Calling Gul Armenian». Asbarez. 2010 թ․ նոյեմբերի 7. Արխիվացված է օրիգինալից 2014-03-01-ին. Վերցված է 2025-08-09-ին.
  123. ↑ Harvey, Benjamin (2007 թ․ հունվարի 24). «Suspect in Journalist Death Makes Threat». The Guardian. London. Associated Press. (չաշխատող հղում)
  124. ↑ «Turkish-Armenian writer shot dead». BBC News. 2007 թ․ հունվարի 19. Արխիվացված օրիգինալից 2007 թ․ փետրվարի 4-ին.
  125. ↑ Robert Mahoney (2006 թ․ հունիսի 15). «Bad blood in Turkey» (PDF). Committee to Protect Journalists. Արխիվացված (PDF) օրիգինալից 2007 թ․ հունվարի 16-ին.
  126. ↑ «IPI Deplores Callous Murder of Journalist in Istanbul». International Press Institute. 2007 թ․ հունվարի 22. Արխիվացված օրիգինալից 2007 թ․ մարտի 3-ին.
  127. ↑ Committee to Protect Journalists (2007 թ․ հունվարի 19). «Turkish-Armenian editor murdered in Istanbul». Արխիվացված օրիգինալից 2007 թ․ հունվարի 25-ին. «Dink had received numerous death threats from nationalist Turks who viewed his iconoclastic journalism, particularly on the mass killings of Armenians in the early 20th century, as an act of treachery.»
  128. ↑ «Armenian private killed intentionally, new testimony shows». Today's Zaman. 2012 թ․ հունվարի 27.
  129. 1 2 «Halavurt: 'Sevag 24 Nisan'da Planlı Şekilde Öldürülmüş Olabilir'». Bianet (թուրքերեն). 2011 թ․ մայիսի 4. «:Translated from Turkish: 'On May 1, 2011, after investigating into the background of the suspect, we discovered that he was a sympathizer of the BBP. We also have encountered nationalist themes in his social networks. For example, Muhsin Yazicioglu and Abdullah Catli photos were present' according to Balikci lawyer Halavurt.»
  130. ↑ «Sevag Şahin'i vuran asker BBP'li miydi?» (թուրքերեն). Արխիվացված է օրիգինալից 2011 թ․ օգոստոսի 31-ին.
  131. ↑ «Title translated from Turkish: 'What Happened to Sevag Balikci?'». Radikal (թուրքերեն). «Translated from Turkish: 'We discovered that he was a sympathizer of the BBP. We also have encountered nationalist themes in his social networks. For example, Muhsin Yazicioglu and Abdullah Catli photos were present' according to Balikci lawyer Halavurt.»
  132. ↑ «Sevag'ın Ölümünde Şüpheler Artıyor». Nor Zartonk (թուրքերեն). Արխիվացված է օրիգինալից 2013 թ․ ապրիլի 15-ին. «Title translated from Turkish: Doubts emerge on the death of Sevag»
  133. ↑ «Fiancé of Armenian soldier killed in Turkish army testifies before court». News.am. Արխիվացված է օրիգինալից 2013 թ․ հունվարի 30-ին.
  134. ↑ «Nişanlıdan 'Ermenilerle savaşırsak ilk seni öldürürüm' iddiası». Sabah (թուրքերեն). 2012 թ․ ապրիլի 6. «Title Translated from Turkish: 'From the fiance: If we were to go to war with Armenia, I would kill you first'»
  135. ↑ «Turkish police uncover arms cache, The Wall Street Journal, January 10, 2009».
  136. ↑ «E.I.R. GmbH: Aktuelle Meldungen». news.eirna.com. Արխիվացված է օրիգինալից 2021 թ․ ապրիլի 17-ին. Վերցված է 2013 թ․ հունվարի 3-ին.
  137. ↑ Montgomery, Devin (2008 թ․ հուլիսի 12). «Turkey arrests two ex-generals for alleged coup plot». JURIST. Արխիվացված է օրիգինալից 2008 թ․ դեկտեմբերի 26-ին. Վերցված է 2013 թ․ հունվարի 3-ին.
  138. 1 2 «Azeris mark 20th anniversary of Khojaly Massacre in Istanbul». Hurriyet. 2012 թ․ փետրվարի 26. «One banner carried by dozens of protestors said, 'You are all Armenians, you are all bastards.'»
  139. 1 2 «Inciting Hatred: Turkish Protesters Call Armenians 'Bastards'». Asbarez. 2012 թ․ փետրվարի 28. Արխիվացված է օրիգինալից 2015 թ․ մարտի 18-ին. Վերցված է 2013 թ․ հունվարի 3-ին. «'Mount Ararat will Become Your Grave' Chant Turkish Students»
  140. ↑ «Khojaly Massacre Protests gone wrong in Istanbul: ' You are all Armenian, you are all bastards '». National Turk. 2012 թ․ փետրվարի 28.
  141. ↑ «Protests in Istanbul: 'You are all Armenian, you are all bastards'». LBC International. 2012 թ․ փետրվարի 26.
  142. 1 2 «İHD: Hocalı mitinginin amacı ırkçı nefreti kışkırtmak». IMC. 2015 թ․ փետրվարի 20. Արխիվացված է օրիգինալից 2015 թ․ փետրվարի 21-ին.
  143. ↑ Gunes, Deniz (2015 թ․ փետրվարի 20). «Kadıköy esnafına ırkçı bildiri dağıtıldı» (թուրքերեն). Demokrat Haber. Արխիվացված է օրիգինալից 2015 թ․ փետրվարի 21-ին. Վերցված է 2015 թ․ փետրվարի 23-ին.
  144. ↑ «İHD: Mitingin amacı ırkçı nefreti kışkırtmaktır» (թուրքերեն). Yüksekova Haber. 2015 թ․ փետրվարի 20.
  145. ↑ «Khojali: A Pretext to Incite Ethnic Hatred». Armenian Weekly. 2015 թ․ փետրվարի 22.
  146. ↑ Barsoumian, Nanore (2015 թ․ փետրվարի 23). «Banners Celebrating Genocide Displayed in Turkey». Armenian Weekly.
  147. ↑ «Irkçı afişte 1915 itirafı!». Demokrat Haber (թուրքերեն). 2015 թ․ փետրվարի 23. Արխիվացված է օրիգինալից 2015 թ․ փետրվարի 24-ին. Վերցված է 2015 թ․ փետրվարի 23-ին.
  148. ↑ Aprim, Frederick A. (2006). Assyrians : from Bedr Khan to Saddam Hussein : driving into extinction the last Aramaic speakers (2. ed.). [United States]: F.A. Aprim. ISBN 9781425712990.
  149. ↑ Hovanissian, Richard (2007). The Armenian genocide : cultural and ethical legacies (2. print. ed.). New Brunswick (N.J.): Transaction Publishers. ISBN 9781412806190.
  150. ↑ Travis, Hannibal. Genocide in the Middle East: The Ottoman Empire, Iraq, and Sudan. Durham, NC: Carolina Academic Press, 2010, 2007, pp. 237–277, 293–294.
  151. ↑ Gaunt, Massacres, Resistance, Protectors, pp. 21–28, 300–303, 406, 435.
  152. ↑ Sonyel, Salahi R. (2001). The Assyrians of Turkey victims of major power policy. Ankara: Turkish historical Society. ISBN 9789751612960.
  153. ↑ J. Joseph, Muslim-Christian relations and Inter-Christian rivalries in the Middle East, Albany, 1983, p. 102.
  154. ↑ H.Soysü, Kavimler Kapisi-1, Kaynak Yayınları, Istanbul, 1992. p. 81.
  155. ↑ Yeung, Peter (2021 թ․ հոկտեմբերի 14). «Afghan refugees accuse Turkey of violent illegal pushbacks». The Guardian (բրիտանական անգլերեն). ISSN 0261-3077. Վերցված է 2023 թ․ նոյեմբերի 15-ին.
  156. ↑ Gall, Carlotta (2021 թ․ օգոստոսի 23). «Afghan Refugees Find a Harsh and Unfriendly Border in Turkey». The New York Times (ամերիկյան անգլերեն). ISSN 0362-4331. Վերցված է 2023 թ․ նոյեմբերի 15-ին.
  157. ↑ Uluğ, Özden Melis, et al. "Attitudes towards Afghan refugees and immigrants in Turkey: A Twitter analysis." Current Research in Ecological and Social Psychology 5 (2023): 100–145.
  158. ↑ «Turkish far-right group beat Afghan man and shared video on social media – Turkish Minute» (ամերիկյան անգլերեն). 2021 թ․ դեկտեմբերի 30. Վերցված է 2022 թ․ հուլիսի 17-ին.
  159. ↑ «World Directory of Minorities and Indigenous Peoples - Turkey : Alevis» (անգլերեն). Minority Rights Group International. Վերցված է 2025 թ․ մայիսի 4-ին – via Refworld.
  160. ↑ «ECHR: Turkey Discriminated Cemevis». bianet.org (անգլերեն). Վերցված է 2025 թ․ մայիսի 4-ին.
  161. ↑ Yonucu, Deniz (2024 թ․ հունվարի 1). «Sectarianism as racism: the collective punishment of Alevi communities in Turkey». Race & Class (անգլերեն). 65 (3): 47–68. doi:10.1177/03063968231205144.
  162. ↑ Vryonis, Speros (2005). The Mechanism of Catastrophe: The Turkish Pogrom of September 6–7, 1955, and the Destruction of the Greek Community of Istanbul. New York: Greekworks.com, Inc. ISBN 978-0-9747660-3-4.
  163. 1 2 Güven, Dilek (2005 թ․ սեպտեմբերի 6). «6–7 Eylül Olayları (1)». Radikal (թուրքերեն).
  164. 1 2 «Η μειονότητα των Ορθόδοξων Χριστιανών στις επίσημες στατιστικές της σύγχρονης Τουρκίας και στον αστικό χώρο» [The minority of Orthodox Christians in the official statistics of modern Turkey and in the urban area] (հունարեն). Արխիվացված է օրիգինալից 2021 թ․ մայիսի 9-ին. Վերցված է 2013 թ․ հունվարի 3-ին.
  165. ↑ Kilic, Ecevit (2008 թ․ սեպտեմբերի 7). «Sermaye nasıl el değiştirdi?». Sabah (թուրքերեն). «6-7 Eylül olaylarından önce İstanbul'da 135 bin Rum yaşıyordu. Sonrasında bu sayı 70 bine düştü. 1978'e gelindiğinde bu rakam 7 bindi.»
  166. ↑ «Turkey 2007 Progress Report, Enlargement Strategy and Main Challenges 2007–2008» (PDF). Commission Stuff Working Document of International Affairs. էջ 22.
  167. ↑ Kurban, Hatem, 2009: p. 48
  168. 1 2 Kurban, Hatem, 2009: p. 33
  169. ↑ Benbassa, Esther; Rodrigue, Aron (1999). Sephardi Jewry: a history of the Judeo-Spanish community, 14th–20th centuries (1. California paperback ed.). Berkeley: University of California Press. ISBN 9780520218222.
  170. 1 2 «New Trial Ordered for Nine Constantinople Jews Once Acquitted». Jewish News Archive. 1928 թ․ հունվարի 16. Արխիվացված է օրիգինալից 2013 թ․ ապրիլի 15-ին. Վերցված է 2013 թ․ հուլիսի 3-ին.
  171. ↑ «Turkish Jewry Agitated Over Murder Case». Canadian Jewish Review. 1927 թ․ հոկտեմբերի 7. Արխիվացված է օրիգինալից 2013 թ․ նոյեմբերի 3-ին.
  172. ↑ Kalderon, Albert E. (1983). Abraham Galanté : a biography. New York: Published by Sepher-Hermon Press for Sephardic House at Congregation Shearith Israel. էջ 53. ISBN 9780872031111.
  173. ↑ «Turkey: Notes». Time. 1927 թ․ օգոստոսի 29. Արխիվացված է օրիգինալից 2010 թ․ օգոստոսի 27-ին.
  174. ↑ Çağatay, Soner 2002 'Kemalist dönemde göç ve iskan politikaları: Türk kimliği üzerine bir çalışma' (Policies of migration and settlement in the Kemalist era: a study on Turkish identity), Toplum ve Bilim, no. 93, pp. 218–241.
  175. ↑ Levi, Avner. 1998. Turkiye Cumhuriyetinde Yahudiler (Jews in the Republic of Turkey), Istanbul: Iletisim Yayınları
  176. ↑ Karabatak, Haluk 1996 ‘Turkiye azınlık tarihine bir katkı: 1934 Trakya olayları ve Yahudiler’ (A contribution to the history of minorities in Turkey: the 1934 Thracian affair and the Jews), Tarih ve Toplum, vol. 146, pp. 68–80.
  177. ↑ Helicke, James C. (2003 թ․ նոյեմբերի 15). «Dozens killed as suicide bombers target Istanbul synagogues». The Independent. London. Արխիվացված է օրիգինալից 2011 թ․ սեպտեմբերի 2-ին.
  178. 1 2 Arsu, Sebnem; Filkins, Dexter (2003 թ․ նոյեմբերի 16). «20 in Istanbul Die in Bombings At Synagogues». The New York Times.
  179. ↑ Reeves, Phil (2002 թ․ օգոստոսի 20). «Mystery surrounds 'suicide' of Abu Nidal, once a ruthless killer and face of terror». The Independent. London. Արխիվացված է օրիգինալից 2011 թ․ սեպտեմբերի 2-ին.
  180. 1 2 «Bombings at Istanbul Synagogues Kill 23». Fox News. 2003 թ․ նոյեմբերի 16. Արխիվացված օրիգինալից 2010 թ․ հունիսի 5-ին. Վերցված է 2013 թ․ հունվարի 3-ին.
  181. ↑ «Unraveling the AKP's 'Mastermind' conspiracy theory». Al-Monitor. 2015 թ․ մարտի 19. Վերցված է 2016 թ․ մայիսի 17-ին.
  182. ↑ «There's a new bogeyman in Turkey, and, for a change, he's not a Jew». The Times of Israel.
  183. ↑ «Light shed on lives of Africans in Istanbul – Turkey News». Hürriyet Daily News (անգլերեն). 2019 թ․ մայիսի 8. Վերցված է 2021 թ․ օգոստոսի 22-ին.
  184. ↑ «The hate of the Fourth Estate». bianet.org (անգլերեն). Վերցված է 2025 թ․ մայիսի 7-ին.
  185. ↑ «Hürriyet'in Mandela için 'Çirkin Afrikalı' manşeti Twitter'da gündem oldu». T24 (Turkish). Վերցված է 2025 թ․ մայիսի 7-ին.{{cite web}}: CS1 սպաս․ չճանաչված լեզու (link)
  186. ↑ «Hürriyet'in Mandela çarkı». Sabah (թուրքերեն). Վերցված է 2025 թ․ մայիսի 7-ին.
  187. ↑ «Updated Preliminary Report on African Immigrants and Refugees in Turkey» (թուրքերեն). İHD. Վերցված է 2025 թ․ մայիսի 7-ին.
  188. ↑ «African businesspeople earn success in Istanbul – Turkey News». Hürriyet Daily News (անգլերեն). 2018 թ․ մայիսի 20. Վերցված է 2021 թ․ օգոստոսի 22-ին.
  189. ↑ «Türkiye'de Afrikalı göçmenler: Bize insan değilmişiz gibi bakılıyor». euronews (թուրքերեն). 2020 թ․ սեպտեմբերի 18. Վերցված է 2021 թ․ օգոստոսի 13-ին.
  190. ↑ «Amateur videos show Turkish police violence against African migrants». The Observers - France 24 (անգլերեն). 2023 թ․ հուլիսի 21. Վերցված է 2025 թ․ մայիսի 7-ին.
  191. ↑ Minute, Turkish (2024 թ․ մարտի 28). «8 detained for hate speech targeting African students at northern Turkey university». Turkish Minute (ամերիկյան անգլերեն). Վերցված է 2025 թ․ մայիսի 7-ին.
  192. ↑ «Health bureau denies STD allegations amid debates on northern university - Türkiye News». Hürriyet Daily News (անգլերեն). 2024 թ․ մարտի 25. Վերցված է 2025 թ․ մայիսի 7-ին.
  193. ↑ «Eight detained over online hatred against African students in Karabük». bianet.org (անգլերեն). Վերցված է 2025 թ․ մայիսի 7-ին.
  194. ↑ «Three US sailors ambushed in Turkey by anti-American protesters». The Guardian (բրիտանական անգլերեն). Associated Press. 2014 թ․ նոյեմբերի 12. ISSN 0261-3077. Վերցված է 2025 թ․ մայիսի 7-ին.
  195. ↑ Crawford, Jamie (2014 թ․ նոյեմբերի 12). «U.S. sailors attacked in Turkey; bags placed over their heads | CNN Politics». CNN (անգլերեն). Վերցված է 2025 թ․ մայիսի 7-ին.
  196. ↑ Tumin, Remy (2024 թ․ սեպտեմբերի 3). «Two U.S. Marines Attacked in Turkey by Nationalist Youth Group». The New York Times (ամերիկյան անգլերեն). ISSN 0362-4331. Վերցված է 2025 թ․ մայիսի 7-ին.
  197. ↑ «Two U.S. Marines attacked in Turkey by nationalist youth group». Washington Post (անգլերեն). 2024 թ․ սեպտեմբերի 3. Արխիվացված օրիգինալից 2024 թ․ սեպտեմբերի 3-ին. Վերցված է 2025 թ․ մայիսի 7-ին.
  198. ↑ Bermudez, Krystal (2024 թ․ սեպտեմբերի 5). «U.S. Marines in Turkey Assaulted by Nationalist Youth Group». FDD (անգլերեն). Վերցված է 2025 թ․ մայիսի 7-ին.
  199. ↑ Poushter, Jacob (2014 թ․ հոկտեմբերի 31). «The Turkish people don't look favorably upon the U.S., or any other country, really». Pew Research Center (ամերիկյան անգլերեն). Վերցված է 2025 թ․ մայիսի 7-ին.
  200. ↑ Hunter, Shireen. «Iran's Geopolitical Predicament and Its Consequences». LobeLog.
  201. ↑ Hunter, Shireen (2010). Iran's foreign policy in the post-Soviet era: resisting the new international order. Santa Barbara, Calif: Praeger. ISBN 978-0-313-38194-2.
  202. ↑ Farrokh, Kaveh. «Part III: The Grey Wolves». Rozaneh Magazine.
  203. ↑ Kılınç, Sevim. «Kadınlar Ayrımcılığı Anlatıyor». bianet. Վերցված է 2022 թ․ հունիսի 10-ին.
  204. ↑ Kemal, Levent. «Syrians increasingly choosing to leave Turkey as xenophobia grows». Middle East Eye. Վերցված է 2023 թ․ փետրվարի 10-ին.
  205. ↑ Tanyeri-Erdemir, T., Çitak, Z., Weitzhofer, T., & Erdem, M. (2013). "Religion and discrimination in the workplace in Turkey: Old and contemporary challenges". International Journal of Discrimination and the Law, 13(2–3), 214–239. doi:10.1177/1358229113496701
  206. ↑ Demiralp, Seda. “White Turks, Black Turks? Faultlines beyond Islamism versus Secularism.” Third World Quarterly, vol. 33, no. 3, 2012, pp. 511–524. JSTOR 41507184 Accessed 2 Jan. 2025.
  207. ↑ Akyol, Mustafa (2019 թ․ ապրիլի 25). «Turkey's Troubled Experiment with Secularism». The Century Foundation (անգլերեն). Վերցված է 2025 թ․ մայիսի 7-ին.
  208. ↑

Արտաքին հղումներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Քսենոֆոբիա և խտրականություն Թուրքիայում» հոդվածին։
Ստացված է «https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=Քսենոֆոբիա_և_խտրականություն_Թուրքիայում&oldid=10884137» էջից