Քոքինիոյ (Գոքինիա) հայկական գաղութը, Յունաստան

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից

Քոքինիոյ (Քոքինիա-Գոքինիա) հայկական գաղութը Շրջան, որ կը գտնուի Փիրէա (Πειραιάς) եւ Նիքէա (Νίκαια) քաղաքներուն միջեւ, Յունաստանի Ատիկէ նահանգին մէջ։ Վաղեմի անունով՝ Քոքինատա (Κοκκινάδα)[1][2] այդպէս կոչած են, որովհետեւ ատենին կակաչներով, սոճիներով, բարտիներով լեցուն եւ հարուստ մարգագետիններով շրջան էր։

Բովանդակություն

Դիրքը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Քոքինիա

Քոքինիան պատմականօրէն կապուած է դրացի Նիքէա քաղաքին՝ հիմնուած է 1922-1923-ին, այդ պատճառով ալ կոչուած է Նոր Քոքինիա եւ կամ պարզապէս Քոքինիա[3]․ սակայն այս երկու շրջանները իրարու հետ պէտք չէ շփոթել։ Այժմ Քոքինիոյ մեծ մասը վարչականօրէն բաժնուած է երկու քաղաքներու միջեւ․ հիւսիս եւ հիւսիս արեւելեան կողմը Նիքէային, իսկ հարաւ եւ հարաւ արեւելեան կողմը (Փալէա Քոքինիա)՝ Փիրէային։

Պատմական անդրադարձ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հայ ժողովուրդը իր դարաւոր պատմութեան ընթացքին ունեցած է զանգուածային գաղթեր դէպի այլ երկիրներ։ Նոյնիսկ բռնի տեղափոխութիւններ` Պարսկաստան, Յունաստան․․․։[4][5] 1821-էն ետք, բազմատեսակ առիթներով, հայեր իրենց Պատմական հայրենիքէն տեղափոխուած են Յունաստանի զանազան շրջանները՝ Թեսալիա, Մակեդոնիա, Թրակիա, Պեղոպոնեզ, Կրետէ, եւ այլն։[4][6]

Երկար ժամանակներ հոն ապրած են, սակայն կարեւոր մաս մը, ի վերջոյ կամ տեղափոխուած է այլ հայաշատ շրջաններ, եւ կամ՝ ձուլուած եւ կորսուած է։ Անոնց հետքերուն փաստը այժմ կայ միայն անուանակոչումներով այն բոլոր վայրերուն, ուր հայերը բնակած ու գործած են։ Օրինակ՝

  • Թեսալիա – Արմենիօ(Αρμένιο)[4][7], Քորֆու(Κέρκυρα)[8], Քալամաթա եւ Կրետէ(Αρμένων)[9]։[4]

Նախքան գաղթականներուն մեծ հոսքը (1922-23), 1890-1900 թուականներուն Աթէնքի եւ Փիրէայի շրջանները մօտաւորապէս 1-2 տարի ապրած են ոչ աւելի քան 150 հայեր, մեծ մասով ամուրիներ։ (Իսկ Սելանիկի, հիւսիսային Յունաստանի, հայերը 1912-էն յունահպատակ դարձած են եւ ունին աշխոյժ գործունէութիւն)։

Յոյներուն բարեացակամ վերաբերումը հայերուն նկատմամբ, կարելի է վերագրել անոնց հակաթուրք տրամադրութեան․․․:

1905 - Սարհատը եւ հայ յեղափոխականները

Այսպէս մեծ թիւով հայեր, մանաւանդ գործիչներ, ապաստան գտած են՝

  • 1896-ին Կրետէի ապստամբութեան ատեն,
  • 1896-ին Պոլսոյ կոտորածին,
  • 1887-ին յունաթրքական պատերազմին:

Հայ յեղափոխականներ զէնք եւ զինամթերք փոխադրած են Փիրէայի նաւահանգիստէն։ Փիրէայի նաւահանգիստը հայ յեղափոխականներուն խարիսխը դարձած էր։ Այդ փախստականներէն ծանօթ դէմքեր կարելի է նշել՝ -1892-ին, Հնչակեաններէն՝ Աւետիս Նազարբեկեան եւ Մարօ Վարդանեան-նազարբեկեան, 1896-ի դէպքերէն ետք՝ Արմէն Գարօ, Երուանդ Օտեան (1896-ին), Տիգրան Երկաթ (1895էն-97), Սարհատ՝ բնիկ անունով Յարութիւն Յակոբեան Կէլլիպոլցի (1905-ին), եւ շատ ուրիշներ․․

Գէորգ Փափազեան հայ երեսփոխան, 1920-1924

1903-1905 կը հիմնուին հայկական ընկերութիւններ, ինչպէս՝ «Կաթիլ ընկերութիւն Հայոց Աթէնքի եւ Փիրէայի», որոնց առաջին ձեռնարկը կ'ըլլայ «Վարդանանց» տօնակատարութիւնը՝ 5 Փետրուար 1904-ին, Աթէնքի կեդրոնական Սթատիու փողոցի թիւ 8 սրճարանի վերնայարկին սրահին մէջ։

Կապեր կը հաստատուին այլ գաղութներու հետ՝ Մանչէսթըր, Պուքրէշ, Փարիզ, Գահիրէ, Թիֆլիս, Կալկաթա։

1916-ին եւ 1919-21 Աթէնքի եւ Փիրէայի հայերը կը կազմակերպուին ու կը հիմնեն ազգային մարմիններ։

1928,Կ․Գէորգեան եւ Սասունցի Մուշեղ

1920-1924 կ'ընտրեն նաեւ հայ երեսփոխան մը յունական խորհրդարանին մէջ՝ Գէորգ Փափազեանը։ Կը հրատարակեն օրաթերթեր, շաբաթաթերթեր եւ պարբերաթերթեր։

1922, Խմբանկար մը Տարօնցի հայ հայդուկներուն հետ․․․

1920-26 տարիներուն հազարաւոր հայեր կը հիւրընկալուին, ապա կը մեկնին (կը ներգաղթեն կամ կ'արտագաղթեն)։ Անոնցմէ նաեւ հայդուկներ, ինչպէս՝ Չոլօն, Մօրուք Կարապետը եւ Սասունցի Մուշեղը։

1975-էն մինչեւ 1990 թուականները, Միջին Արեւելքի խլրտումներէն ետք, շրջանը կ'ընդունի փախստական հայրենակիցներ՝ Լիբանանէն, Սուրիայէն, Իրանէն, Իրաքէն, որոնց փոքր մասը միայն մնայուն կայք կը հաստատէ: Իսկ մեծագոյն հոսքը տեղի կ'ունենայ Խորհրդային Միութեան փլուզման տարիներուն ու կը շարունակուի (նուազ չափով) մինչեւ 2015:

Հ․Հ․ քանի մը տասնեակ հազարներ հաշուող քաղաքացիներ կը ցրուին Յունաստանի տարածքին․ շօշափելի թիւ մը՝ Քոքինիա: Դժբախտաբար մեծ մասը հեռու կը մնայ հայ համայնքին ազգային-կրթական կեանքէն։

Գաղթականները՝ Քոքինիա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1915-ի Ցեղասպանութենէն փրկուած հայերէն մաս մը, Քոքինիոյ առաջին բնակիչներէն կը դառնայ[3]։ Այս խումբին կը միանայ 18 Դեկտեմբեր 1921-էն մինչեւ 27 Դեկտեմբեր 1921 Կիլիկիոյ եւ Նիքոմիտիոյ շրջաններէն տեղահանուած 3950 հոգի։ 1921-ին, կը կառուցուի փայտաշէն եկեղեցի մը՝ «Ամենայն Սրբոց»ը։

Փոքր Ասիոյ եւ արեւելեան Թրակիոյ շրջաններէն հայ գաղթականներուն հեղեղը, շուրջ մէկ ու կէս միլիոն (յոյն գաղթականներուն հետ), տեղի կ'ունենայ Յուլիս, Օգոստոս, Սեպտեմբեր, Հոկտեմբեր եւ Նոյեմբեր ամիսներուն, 1922-ին (յունական բանակի նահանջին հետ), կը շարունակուի սակայն նուազ չափով մինչեւ 1923։ 80․000 հայ գաղթականներ եւ 8․000 որբեր ապաստան կը գտնեն Յունաստանի զանազան շրջաններուն մէջ[10][11][12]։ Քոքինիա ու անոր շրջկայքը՝

  • 6․000 Քոքինիա,
  • 5․000 Փիրէայի նաւահանգիստին մօտակայ Լիփազմայի շրջանը։

(Լիփազմա Քոքինիոյ կից շրջան մը։ Կ'ունենայ աշխոյժ հայկական համայնք մը մինչեւ Բ․Համաշխարհային պատերազմի նախօրեակը։ Ռմբակոծումներուն ընթացքին հայութեան ջախջախիչ մեծամասնութիւնը ապաստան կը գտնէ Քոքինիա․ այդ պատճառով ալ ներառուած է անոր պատմութեան մէջ։)

Շրջանը ողողած հայ եւ յոյն գաղթականները իրենց միջոցներով կը «կառուցեն» տուներ, բնակավայրեր, մեծ մասը թիթեղաշէն, առանց առողջապահական ենթակառոյցի, հեռու քաղաքի կամ թաղի կառոյցի այսօրուան չափանիշներէն։ Երիտասարդ ճարտարապետ՝ Արթին Փալանճեան, շնորհիւ քանի մը գործարարներու նիւթական ներդրումին, 1925-ին, գաղթականներուն անձնական մաքրութեան համար կը կառուցէ հանրային բաղնիք մը «Μικρά Ασία» (Փոքր Ասիա) անունով։ [13]Բաղնիքը կը գործէ մինչեւ 1970-ական թուականները, մեծ գոհացում տալով տեղւոյն բնակչութեան։ Այժմ կը գործէ իբրեւ Նիքէայի Քաղաքապետարանի Մշակութային Տուն։

Քոքինիոյ գաղութը՝ պատմական անդրադարձ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Աղքատ, թիթեղաշէն տուներու մէջ ապրող հայ գաղթականներուն համար, քաջութենէ աւելի հաւատք էր՝ իբրեւ հայ տոկալը, ապրիլն ու գործելը ։ Առաջին ու գլխաւոր գործը կ'ըլլայ հիմնել ակումբներ, դպրոցներ, եկեղեցիներ, որպէսզի վերապրող սերունդը ունենայ հայեցի կրթութիւն ու պահպանէ հայու իր նկարագիրը։ Գաղութը կը համախմբուի Առաքելական, Կաթողիկէ ու Աւետարանական եկեղեցիներուն շուրջ (երեք յարանուանութիւնները միշտ համերաշխ եղած են ու են)։ Անոնց զուգահեռ կը գործեն բարեսիրական, մարզական, երիտասարդական, պատանեկան, մշակութային, բնութասիրական միութիւններ, ինչպէս նաեւ դասական քաղաքական գաղափարախօսութիւնները՝ Հ․Յ․Դ․(Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւն), Ռ․Ա․Կ․(Ռամկավար ազատական կուսակցութիւն) եւ Ս․Դ․Հ․Կ․(Սոցեալ Դեմոկրատ Հնչակեան Կուսակցութիւն

Բ․ Համաշխարհային պատերազմը եւ համայնքը, անմիջական հետեւանքներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1940-1944 պատերազմի տարիները ողբերգական կ'ըլլան յունահայութեան համար։ Հ․Կ․Խ․-ի, Բարեգործականի եւ Ս․Յակոբ եկեղեցւոյ Աղքատախնամի գործակցութեամբ կը ստեղծուի Համազգային Բարեսիրական Մարմին մը, որ կը հիմնէ առողջապահական երկու կեդրոններ՝ Տուրղութի (Νέο Κόσμο) եւ Քոքինիոյ մէջ։ Առաւել, Բարեգործականի Տիկնանց Յանձնախումբը անջատաբար կ'ընդլայնէ իր գործունէութիւնը՝ նիւթական բաշխումներով եւ 3000-ի հասցնելով սեղանատուներէն օգտուող կարօտեալներուն թիւը։ Սակայն ծանր կ'ըլլայ հայութեան տուրքը այս պատերազմին, հակառակ արտասահմանի հայութեան եւ կազմակերպութիւններուն՝ ՀՕՄ-ի, Բարեգործականի եւ այլ օգնութիւններու, միայն Փիրէայի (Քոքինիա, Լիփազմա) մէջ 1000-էն աւելիի կը հասնի հայ սովամահներուն թիւը։ Պատերազմի անմիջական հետեւանքները կ'ըլլան ներգաղթն ու արտագաղթը։ Զգալի կ'ըլլայ գաղութին թիւի նուազումը, ինչ որ կ'ազդէ անոր վերակազմակերպման։

Ներգաղթ, Արտագաղթ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

16 Օգոստոս 1947 «Թրանսիլվանիա» շոգենաւը
Փիրէա 1932-Իտրէոս նաւը`դէպի Պաթում...

Ներգաղթի (1925-1948) կարաւանները Հայաստան կը փոխադրեն 18․000-է աւելի յունահայեր։ Միայն 1947-ին, Փիրէայի նաւահանգիստէն կը ներգաղթեն 2000-է աւելի յունահայեր, կէսէն աւելին՝ Քոքինիոյ շրջանէն։ Նաեւ 1946-էն մինչեւ 1960-ական թուականները, Յունաստանի ամբողջ տարածքին ծայր կ'առնէ արտագաղթ մը դէպի՝ Հարաւային եւ Հիւսիսային Ամերիկա (մանաւանդ Արժանթին եւ Քանատա)։ Քոքինիոյ հայութիւնը կը կորսնցնէ իր թիւին շուրջ երկու երրորդը։

Քոքինիոյ գաղութին կազմակերպական վիճակը, անցեալն ու ներկան[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Միութիւններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1923-էն ետք, յաջորդաբար կը սկսին գործել Հայ Կապոյտ Խաչի եւ Հ․Մ․Ը․Մ․-ի (Հայ Մարմնակրթական Ընդհանուր Միութիւն) Քոքինիոյ մասնաճիւղերը, Հայ Աւետարանական Ջանից Միութիւնը, Հ․Յ․Դ․Երիտասարդականի եւ Պատանեկանի միութիւնները, Հայ Բարեգործական Միութեան մասնաճիւղը, Յունահայ Արարատ Մշակութային եւ Մարզական Միութիւնը, Հայրենակցական միութիւններ, Համազգայինի Յունաստանի մասնաճիւղը։

Եկեղեցիներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ս․ Յակոբ Առաքելական եկեղեցին[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Քոքինիոյ Կէլլիպոլցի գաղթականները, կրցած են իրենց հետ բերել ­Ս. ­Թո­րոս ե­կե­ղեց­ւոյ սպաս­նե­րը։

1923-Կէլլիպոլ.jpg

Որպէսզի այդ սպասները իրենց պատշաճ տեղը գտնեն, կ'որոշեն փայտաշէն Ամենայն Սրբոց եկեղեցւոյ տեղ կառուցել քարաշէն մեծ եկեղեցի մը։ Իս­կա­պէս ալ, 1933-ի հիմ­նար­կէ­քէն հա­զիւ 3 տա­րի անց`1936-ին, պատ­րաստ կ'ըլլայ ­Քո­քի­նիոյ Առաքելական ե­կե­ղե­ցին: Ամենայն Սրբոցը կը վերանուանուի՝ Ս. Յակոբ։ ­Ս. ­Թո­րոս ե­կե­ղեց­ւոյ սրբա­զան սպաս­նե­րը կը միա­տե­ղո­ւին, ի­րենց պատս­պա­րա­նը կը գտնեն[14]։ Տաս­նա­մեակ­ներ շա­րու­նակ ե­կե­ղե­ցին կը գոր­ծէ իբրեւ հո­գե­ւոր սիրտը Քո­քի­նիոյ եւ ­Փի­րէա­յի ու ա­նոր շրջա­կայ­քի հա­յու­թեան։

1965-1992 թուականներուն եկեղեցւոյ բակին կից երկյարկանի շէնքին սրահներուն մէջ, կը հիւրընկալուի «Զաւարեան» վարժարանը։ Այժմ, Ա․յարկը իր խոհանոցով, կը ծառայէ եկեղեցւոյ բազմատեսակ գործունէութեան։ Իսկ Բ․յարկէն սրահ մը կը տրամադրուի Յունաստանի Հ․Մ․Ը․Մ․-ի Շրջանային Վարչութեան իբր գրասենեակ-թանգարան։

Հայ Աւետարանական եկեղեցին[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Քոքինիոյ Հայ Աւետարանական եկեղեցին կը պատկանի Ժողովական դաւանանքին։ 1923-էն ունէր երկու աղօթավայրեր, մինչեւ Բ․ Համաշխարհային պատերազմը՝ Լիբազմայի եւ Քոքինիոյ շրջաններուն մէջ։ Այժմ կը գործէ միայն Քոքինիոյ աղօթավայրը, որ նաեւ հաւաքավայրն է Աւետարանական համայնքին։ Նոյն շէնքին մէջ կայ «Հայկազեան» սրահը։ Անոր տարածքը, ներառեալ շէնքերը, սեփականութիւնն են Ամերիկեան Պորտին եւ ձրիաբար տրամադրուած են համայնքին։ Մինչեւ այսօր կը գործէ Կիրակնօրեայ դպրոցը։

Հայ Կաթողիկէ Սրբուհի Թերեզա Եկեղեցին[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Յունաստանի Հայ Կաթողիկէ Առաքելութիւնը անկախ է լատինածես եւ յունածես կեդրոններէն․ կապուած է ուղղակի Պէյրութի Հայ Կաթողիկէ Պատրիարքարանին։ Սրբ․ Թերեզա Եկեղեցւոյ հիմնարկէքը կը կատարուի 1925-ին, շնորհիւ Կարնեցի Վիճակաւոր (Առաջնորդ) Հայր Կիւրեղ վրդ. Զոհրապեանի ջանքերուն։ Ան կը կազմակերպէ Յունաստանի Հայ Կաթողիկէ Թեմը։ Այժմ համայնքի ժողովուրդին առջեւ եկեղեցւոյ դռները կը բացուին տարին մէկ-երկու անգամ։[15]

Ակումբներ, հաւաքավայրեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Քոքինիոյ տարածքին կը գործեն Հայ Բարեգործական միութեան «Արարատ» ակումբը եւ Հայ Կապոյտ Խաչի «Զաւարեան» կեդրոնը։

Հ․Բ․Ը․Մ․ի Արարատ կեդրոն

Արարատ Մարզական եւ Մշակութային ակումբ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

«Արարատ» ակումբը կը պատկանի Հայ Բարեգործական Միութեան։ Անոր հաւաքավայրն է։


Զաւարեան կեդրոն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Քոքինիոյ (Նիքէա) Զաւարեան կեդրոնը․ 1-ին յարկին՝ համանուն վարժարանը

Գաղթականներուն համար, անհրաժեշտ էր ունենալ մնայուն դպրոց մը եւ հաւաքավայր մը։

Այդ օրերուն Հայ Կապոյտ Խաչի Շրջանային վարչութեան անդամները եւ «Զաւարեան»ի կառուցման օժանդակ մարմնոյ անդամները, իրենց կողքին ունենալով շրջանի հայ գաղթականութեան նիւթական ե՛ւ բարոյական աջակցութիւնն ու ծառայութիւնը, 750 տրախմիի հիմնադրամով հիմը կը դնեն «Զաւարեան» ակումբ-դպրոցին[16]։

Տարիներ ետք, անհրաժեշտ կ'ըլլայ շէնքին վերկառուցումը, որ գոհացում պիտի տար ակումբ-դպրոց արդիական կարիքներուն։ Այս նպատակով կը կազմուի փոքրանդամ շինութեան յանձնախումբ մը։ 1992-ի վերջաւորութեան նորակառոյց շէնքը ամբողջութեամբ կը լրանայ շնորհիւ շրջանի հայութեան անսակարկ նուիրումին ու Հայ Օգնութեան Միութեան (ՀՕՄ), Գալուստ Կիւլպէնկեան հիմնարկութեան, Հայ Կապոյտ Խաչի նիւթաբարոյական աջակցութեան։

Այսօր, «Զաւարեան» կեդրոնին մէջ, կը շարունակեն գործել Հայ Կապոյտ Խաչի «Զաւարեան» վարժարանը՝ ա․ յարկ եւ Քոքինիոյ՝

  • Հայ Կապոյտ Խաչի «Սօսէ» մասնաճիւղը,
  • Հ․Մ․Ը․Մ․-ի մասնաճիւղը իր Սկաուտական բաժինով ու Մարզական խումբերով (Ոտնագնդակի եւ Վոլլէյպոլի՝ փոքրերու, պատանիներու, մեծերու երկսեռ բաժինները),
  • Հ․Յ․Դ․Երիտասարդականի «Փոթորիկ» խումբը,
  • Հ․Յ․Դ․Պատանեկանի խումբը
  • Համազգայինի մշակութային եւ կրթական միութիւնը։

Կրթական հաստատութիւններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սոկրատ Թոփալեան

Գաղթականներէն, Հաճընցի Սոկրատ Թօփալեան, 1923-ին Քոքինիոյ մէջ կը հիմնէ առաջին հայ վարժարանը՝ «Համազգային»ը, որ կը գործէ միայն 2 տարի։

Անմիջապէս ետք, կը բացուին հետեւեալ նախակրթարանները իրենց մանկապարտէզի բաժիններով․-

  • «Ազգային» (Ս․Յակոբ եկեղեցւոյ բակին կից - Բարեգործականը կ'ունենայ իր նիւթական ներդրումը),
  • Հայ կապոյտ Խաչի «Զաւարեան»,
  • Հայ Կաթողիկէ «Արարատեան»,
  • Հայ Աւետարանական:

Բ․ Համաշխարհային պատերազմէն ետք, առաջին երկուքը կը միանան՝ «Ազգային Զաւարեան Միացեալ վարժարան» անուան տակ․ «Ազգային»ի եւ «Զաւարեան»ի շէնքերուն մէջ։ 1957-58 դպրոցական տարեշրջանի սկիզբը, Բարեգործականը կը հեռանայ այս միացումէն ու կը հիմնէ «Արտաքի Գալփակեան» վարժարանը, Աթէնքի հարաւային արուարձաներէն Ամֆիթէայի շրջանը։ Այժմ Քոքինիոյ տարածքին կը գործեն՝ Հ․Կ․Խ․ի «Զաւարեան» վարժարանը իր նախակրթարանի եւ Մանկապարտէզի բաժիններով եւ Հայ Աւետարանական եկեղեցւոյ Մանկատունը։

Հ․Կ․Խ․ի Զաւարեան վարժարան[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Զաւարեան ակումբին հիմնումէն՝ 1926-էն իսկ, անոր սրահներուն մէջ կը գործէ Հ․Կ․Խ․ի «Զաւարեան» վարժարանը։ Առաջին տարուան տնօրէնը կ'ըլլայ Զաքար Զաքարեանը։ 1926-ին բացուած Հռիփսիմեանց մանկապարտէզը տնօրէնութեամբ տիկին Հայաստան Ուշագլեանի, 1927-ին կը միանայ նորակառոյց «Զաւարեան» դպրոցին։ 1928-29 ուսումնական տարեշրջանի սկիզբը կը կատարուի պաշտօնական բացումը Հայ Կապոյտ Խաչին Ազգային Միացեալ «Զաւարեան»-«Հռիփսիմեանց» վարժարանին Սօս Վանիի տնօրէնութեամբ եւ 260 երկսեռ աշակերտութեամբ։ Սկիզբը ընթացիկ ըմբռնումով դպրոցական հաստատութիւն մը չ'ըլլար միայն, այլեւ փողոցներէն անկարող ընտանիքներուն զաւակները փրկող, հայ որբերը պահող-պահպանող պատսպարան մը։ Բ․ Համաշխարհային պատերազին առաջին օրէն իսկ կը կասեցուին անոր աշխատանքները․ կը վերաբացուի 1945-ին։ Յունաստանի ներքին ազգամիջեան (1944-1948) պատերազմէն ազդուած, յունահայութեան եւ ինքնաբերաբար հայ դպրոցներու աշակերտութեան թիւը զգալիօրէն կը նուազզի։

1965-ական տարիներուն, այլեւս դպրոցին համար անհնարին կը դառնայ գործել «Զաւարեան» ակումբին մէջ։ Առժամապէս կը փոխադրուի Ս․Յակոբ եկեղեցւոյ հիւրընկալ սրահներուն մէջ (շրջափակին կից)։ Ու, 1993-ին կը վերադառնայ իր «տունը», գրաւելով նորաշէն «Զաւարեան» կեդրոնին ա․յարկը, օժտուած դաստիարակչական արդի բոլոր յարմարութիւններով։

2010-ին կը կառուցուի արդի մանկավարժութեան յարմար «Հայաստան Ուշագլեան» Մանկապարտէզը Ս․Յակոբ եկեղեցւոյ կից։[16]

2017 Հայ Աւետարանական Եկեղեցւոյ Մանկատունը

Հայ Աւետարանական եկեղեցւոյ Մանկատուն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ներկայիս, Հայ Աւետարանական եկեղեցւոյ յարակից շէնքէն, կը գործէ միայն Մանկատունը։ Մինչեւ 1982, կը գործէր նախակրթարանը։ Բակը ընդարձակ ըլլալով, ժամանակին յաճախ կ'օգտագօրծուէր հայ եւ յոյն միւս վարժարաններուն կողմէ, աշակերտներուն մարզանքի պահուն։[17]

Կաթողիկէ համայնքին «Արարատեան» վարժարանը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Շնորհիւ Գերապայծառ Արք․ Կիւրեղի ջանքերուն, 1926-ին կը բացուի «Արարատեան» վարժարանը, 183 աշակերտներով։ Մխիթարեանի միաբանները կը հոգան, նաեւ կը կազմաւորեն դպրոցին Ուսուցչական կազմը։ Վարժարանը կը փակուի 1936-ին եւ անոր աշակերտները կը շարունակեն իրենց կրթութիւնը «Ազգային» եւ «Զաւարեան» վարժարաններուն մէջ։

Լիփազմայի վարժարանները[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Լիփազման կը գտնուի Քոքինիոյ արեւմուտքը եւ շատ մօտ է Փիրէային նաւահանգիստին․ ատենօք անոր հիւսիսային արուարձանն էր։ Մինչեւ Բ․ Համաշխարհային պատերազմ, կը գործէին երեք նախակրթարաններ իրենց Մանկապարտէզներով՝ Ազգային, Հ․Կ․Խ., եւ Պատ․Յր․Աճէմեանի անհատական վարժարանը։ Առաջին ռմբակոծումներուն իսկ, հայութեան մեծ մասը կը լքէ ու կ'ապաստանի Քոքինիոյ եւ Աթէնքի շրջանները։

Շէնքերու կառուցում «անտուն» մնացած հայ ընտանիքներու համար[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1955-ական թուականներուն, տակաւին հարիւրաւոր հայ ընտանիքներ կը բնակէին 35-40 տարուան ապառողջապահական տաղաւարներու մէջ։ Այս նպատակով, Գալուստ Կիւլպէնկեան Հիմնարկութիւնը[18] կը տրամադրէ հսկայ գումար մը․ կը գործակցի ՄԱԿ-ի գաղթականաց գրասենեակին եւ Յունաստանի խնամատարական նախարարութեան հետ ու կը կառուցեն բազմայարկանի շէնքեր։

Բազմայարկանի շէնքերէն մին

Սակայն բնակարանային տագնապը շատ մեծ էր․ հայ կարիքաւորներուն միայն 2/7ը կը պատսպարուի։ 600 հայ ընտանիքներ՝ մեծ մասը Քոքինիոյ շրջանէն, տակաւին «անտուն» կը մնան։ Այդ օրերու Ազգային Կեդրոնական Վարչութեան ատենապետի՝ Գրիգոր Բարաղամեանի նախաձեռնութեամբ, կը կազմուի Յունահայ Շինութեան Ընկերակցութիւնը։ Կը մասնակցին՝ Գ․ Կիւլպէնկեան, Հ․ Գարակէօզեան Հիմնարկութիւնները, «անտուն» հայ ընտանիքները իրենց համեստ մասնավճարներով․ այսպէս երբ հիմնադրամը պատրաստ կ'ըլլայ, կը ձեռնարկուի բազմայարկանի շէնքերու կառուցումը։ Այսօր ալ ծանօթ են այս շէնքերը` «հայկական բազմայարկանի -Αρμένικες πολυκατοικίες» անուանումով։

Հայանպաստ բարեսիրական հիմնարկութիւններու եւ հաստատութիւններու օգուտը Քոքինիոյ համայնքին[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գալուստ Կիւլպէնկեան հիմնարկութիւն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կիւլպէնկեան Հիմնարկին թանգարանն ու հիմնադիրին արձանը

Գալուստ Կիւլպէնկեան հիմնարկութիւնը կը հիմնուի գործարար եւ բարեգործ՝ Գալուստ Սարգիս Կիւլպէնկեանին կողմէ։ Ան իր հարստութիւնը կ'օգտագործէ նպաստելու եւ զօրավիգ կանգնելու աշխարհի տարածքին գտնուող տարագիր հայերուն։ Հիմնարկը մինչեւ օրս կը շարունակէ իր այս գործունէութիւնը։

1960-ական թուականներուն, շնորհիւ հսկայական գումարներու ներդրումին, հարիւրաւոր հայ ընտանիքներ կ'ունենան բնակարաններ։

Կրթաթոշակներու նպաստ մը կը տրամադրուի հայ ուսանողներուն շարունակելու իրենց ուսումը, որպէսզի հետագային անոնք իրենց նպաստը բերեն հայ համայնքին։ Առաւել եւս, վերջին տարիներուն հիմնարկութիւնը իր ձեռնարկներով կը սատարէ արեւմտահայերէնի յառաջացման ու զարգացման, կը կազմակերպէ արեւմտահայերէնով ճամբարներ, մանկավարժներու, մասնագէտներու, ուսուցիչներու, աշակերտներու, ուսանողներու ու նոյնիսկ արուեստագէտներու համար[19]: Քոքինիոյ համայնքն ալ տասնամեակներէ ի վեր կ'օգտուի Կիւլպէնկեան հաստատութեան բարիքներէն, մանաւանդ դպրոցները իրենց ուսուցիչներով ։

Հայասէր Զուիցերեացիներուն Ընկերակցութիւնը, Հայկական Ծերանոց[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հայկական Ծերանոցը, 1957 Յունուար
2014 - Հայկական Ծերանոցը

Հայ ժողովուրդին օգտակար հանդիսանալու եւ յատկապէս թրքական կոտորածներէն փրկուած հայերուն օգնելու նպատակով, 1897-ին կը կազմուի Հայասէր Զուիցերեացիներուն Ընկերակցութիւնը։

Այս ընկերակցութիւնը Քասթրիի շրջանը (Աթէնքին հիւսիսը), կը հիմնէ տկարակազմ փոքրերու կազդուրման ծառայող հանգստեան տուն մը, որմէ կ'օգտուին Քոքինիոյ շրջանէն մեծ թիւով երեխաներ ու պատանիներ:

Իսկ 1957-ին կը հիմնէ կեանքի մայրամուտին հասած մեր հայրենակիցներուն համար պատսպարան մը՝ Հայկական Ծերանոցը եւ 30 Դեկտեմբեր 1985-ին, զայն կը փոխանցէ Յունահայոց Ազգային Առաջնորդարանին։ 1986-ին այս ընկերակցութիւնը կը լուծուի եւ փոխարէնը կը կազմուի Արմենօֆաս հիմնարկը, որ կը շարունակէ նախորդին բարեսիրական գործունէութիւնը։

Հաուըրտ Գարակէօզեան հիմնարկութիւն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բարեսիրական այս հիմնարկը կը հիմնուի 1921-ին: Յունաստանի մէջ կը սկսի գործել 1937-էն մինչեւ 1980-ական թուականները։ Քոքինիոյ մէջ ալ մեծապէս կը սատարէ հայ մանուկներուն, պատանիներուն առողջութեան։ Կը հսկէր վարժարաններու աշակերտութեան առողջապահական վիճակին, վերջիններս հերթական դրութեամբ բժշկական քննութիւններու կ'ենթարկուէին եւ կը վայելէին ընդհանուր կամ մասնաւոր հոգատարութիւն։ Այս ուղղութեամբ՝

  • Ակնաբուժարան/ դարմանատուն
  • Ատամներու ընդհանուր խնամք,
  • Տկարակազմներու առաքում դէպի՝ նախաբուժական ապաքինարաններ
  • Դեղորայքի կամ կենսանիւթերու ձրի բաշխում
  • Ձկան իւղի եւ կաթի բաշխում
  • Ուտեստեղէնի կամ հագուստի ծրարներու բաշխում (պատահական)

Կը հիմնուին ամառնային կազդուրման կայաններ բժշկական հսկողութեամբ: Հայ վարժարաններէն ուսուցիչներ կամաւոր կերպով կը մասնակցէին այս կայաններուն։

Դանիացի Հայասէրներու Առաքելութիւնը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1925-1965Դանիացիներուն շէնքը

Այս հայանպաստ կազմակերպութիւնը կը հիմնուի 1922-ին։ Իր գործունէութիւնը գլխաւորաբար կը կեդրոնացնէ յունահայ գաղութին շուրջ մինչեւ 1965-ական թուականները։ Նէա էրիթրէայի (Աթէնքին հիւսիսը) սեփական շէնքին մէջ, ձմեռը կը պատսպարէր հայ աղջիկներ, որոնք կը հետեւէին կարի, տնային տնտեսութեան, առողջապահութեան եւ կենցաղագիտութեան դասընթացքներու։ Իսկ ամառը, կ'ընդունուէին կազդուրման կարօտեալներ։ Հակառակ որ այս հաստատութիւնն ալ հեռու էր Քոքինիոյ շրջանէն, օրին, մեծ թիւով Քոքինիացիներ կ'օգտուէին անոր ծրագիրներէն։

Պատկերասրահ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանoթագրութիւններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Քոքինիոյ հին անուանակոչումը(յունարէն)
  2. Քոքինիոյ հին անուանակոչումը(յունարէն)
  3. 3,0 3,1 Քոքինիա
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 Հայերուն ներկայութիւնը Յունաստան - Արմենիքա պարերաթերթ(յունարէն)
  5. Հայերը հինէն Յունաստան(յունարէն)
  6. Յունահայ համայնքին պատմականը - Արմենիքա պարերաթերթ (յունարէն)
  7. Հայերու հետքեր Լարիսա(յունարէն)
  8. Հայերը Քորֆու - Արմենիքա պարերաթերթ(յունարէն)
  9. Կրէտէի Արմէնօն շրջանը(յունարէն)
  10. Սիրոս կղզիին Ամերիկեան որբանոցին մօտ 4000 հայ որբերը(յունարէն)
  11. «Ազատ Օր» օրաթերթ Քորֆու-որբեր
  12. Հայ գաղթականներ Քորֆու(յունարէն)
  13. Բաղնիքին պատմականը (յունարէն)
  14. Կէլլիպոլէն՝ Քոքինիոյ Ս․Յակոբ եկեղեցին, Քուին Մինասեան
  15. Հայ Կաթողիկէ Համայնքը - Արմենիքա պարերաթերթ(յունարէն)
  16. 16,0 16,1 Հայ Կապոյտ Խաչի «Զաւարեան» վարժարան
  17. Հայ Աւետարանական եկեղեցի, Արմենիքա պարերաթերթ(յունարէն)
  18. Գալուստ Կիւլպէնկեան Հիմնարկ(անգլերէն)
  19. «Գալուստ Կիւլպէնկեան» Հիմնարկութեան Հայկական Համայնքներու Բաժինի Տնօրէն Դոկտ. Ռազմիկ Փանոսեանին Հարցազրոյցը

Աղբիւրներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. «ԱՄԷՆՈՒՆ ՏԱՐԵԳԻՐՔԸ», 1960 Կարօ Գէորգեան
  2. Կարօ Մինասեանի Արխիւ

Տե՛ս Նաեւ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արտաքին յղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]