Քոքինիոյ (Գոքինիա) հայկական գաղութը, Յունաստան

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից

Քոքինիոյ (Քոքինիա-Գոքինիա) հայկական գաղութը

Շրջան, որ կը գտնուի Փիրէա (Πειραιάς) եւ Նիքէա (Νίκαια) քաղաքներուն միջեւ, Յունաստանի Ատիկէ նահանգին մէջ։ Վաղեմի անունով՝ Քոքինատա (Κοκκινάδα)[1][2] ․ կը կոչէին այդպէս, որովհետեւ Ժամանակին կակաչներով, սոճիներով, բարտիներով լեցուն, հարուստ մարգագետիններով շրջան էր։

Քոքինիոյ շրջանը․ Նիքէա, Փիրէա քաղաքներուն միջեւ։

Դիրքը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Քոքինիան պատմականօրէն կապուած է դրացի Նիքէա քաղաքին՝ հիմնուած 1922-1923ին, այդ պատճառով ալ կոչուեցաւ Նոր Քոքինիա եւ կամ պարզապէս Քոքինիա[3]․ սակայն այս երկու շրջանները իրարու հետ պէտք չէ շփոթել։ Այժմ Քոքինիոյ մեծ մասը վարչականօրէն բաժնուած է երկու քաղաքներու միջեւ․ հիւսիս եւ հիւսիս արեւելեան կողմը Նիքէային, իսկ հարաւ եւ հարաւ արեւելեան կողմը (Փալէա Քոքինիա)՝ Փիրէային։

1902 - Քոքինիոյ մօտակայ լողափը, Նէօ Ֆալիրօ

Պատմական անդրադարձ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հայութիւնը միշտ իր դարաւոր պատմութեան ընթացքին ունեցած է զանգուածային գաղթեր դէպի այլ երկիրներ։ Նոյնիսկ բռնի տեղափոխութիւններ` Պարսկաստան, Կրետէ։[4] 1821-էն ետք, բազմատեսակ առիթներով, հայեր իրենց Պատմական հայրենիքէն տեղափոխուած են Յունաստանի զանազան շրջանները․ Թեսալիա, Մակեդոնիա, Թրակիա, եւայլ․․․։[4]

Երկար ժամանակներ հոն ապրած են, սակայն կարեւոր մաս մը, ի վերջոյ կամ տեղափոխուած է այլ հայաշատ շրջաններ, եւ կամ՝ ձուլուած եւ կորսուած է։ Անոնց հետքերուն փաստը այժմ կայ միայն անուանակոչումներով այն բոլոր վայրերուն, ուր հայերը բնակեցան ու գործեցին։ Օրինակ՝

  • Թեսալիա – Արմենիօ(Αρμένιο)
  • Լարիսայի եւ Վոլոյի մէջտեղ գտնուող գիւղ մը՝ Արմենիօն(Αρμένιον)
  • Եւ նաեւ շատ ուրիշ տեղեր, ինչպէս՝ Քալամադա, Կրետէ(Αρμένων)[5][4]

Նախքան գաղթականներուն մեծ հոսքը, 1890-1900 թուականները, Աթէնքի եւ Փիրէայի շրջանները, մտաւորապէս 1-2 տարի ապրած են ոչ աւելի քան 150 հայեր, մեծ մասով ամուրիներ։ (Իսկ արդէն Սելանիկի -հիւսիսային Յունաստան- մէջ հայերը, 1912էն յունահպատակ դարձած են ու ունին աշխուժ գործունէութիւն)։

Յոյներուն բարիացակամ վերաբերումը հայերուն նկատմամբ, կրնանք վերագրել անոնց հակաթուրք տրամադրութեան․․․ Այսպէս շատ հայեր, մանաւանդ գործիչներ, ապաստան գտան:

  • 1896 Կրետէի ապստամբութիւնը։
  • 1896 Պոլսոյ կոտորածը։
  • 1887 յունաթրքական պատերազմը։
  • Հայ յեղափոխականներուն զէնք եւ զինամթերք փոխադրումը Փիրէայի նաւահանգիստէն։ Փիրէայի նաւահանգիստը հայ

յեղափոխականներուն խարիսխը դարձած էր։ Ծանօթ դէմքեր այդ փախստականներուն մէջ`

-1892 Հնչակեաններէն՝ Աւետիս Նազարբեկեան եւ Մարօ Վարդանեան-նազարբեկեան.

-1896ի դէպքերէն ետք, Արմէն Գարօն, Երուանդ Օտեանը(1896-ին), Տիգրան Երկաթը(1895էն-97), Սարհատը(1905-ին) եւ շատ ուրիշներ․․

Կը հիմնուին հայկական ընկերութիւններ․ օրինակ՝ «Կաթիլ ընկերութիւն Հայոց Աթէնքի եւ Փիրէայի»,1903-1905։ Իրենց առաջին ձեռնարկը եղաւ «Վարդանանց»ի տօնակատարութիւնը 5/2/1904, Աթէնքի կեդրոնական սրճարան «Զոնարս»ին մէջ։

Գէորգ Փափազեան հայ երեսփոխան, 1920-1924թ․

Կապեր կը հաստատուին այլ գաղութներու հետ՝ Մանչէսթըր, Պուքրէշ, Փարիզ, Գահիրէ, Թիֆլիս, Կալկաթա։

Աթէնքի եւ Փիրէայի հայերը կը կազմակերպուին ու կը հիմնեն ազգային մարմիններ, 1916-ին եւ 1919-21։ Կ՛ունենան նաեւ հայ երեսփոխայ յունական խորհրդարանին մէջ՝ Գէորգ Փափազեանը, 1920-1924։

Նաեւ 1920-22 տարիներուն հազարաւորներ հիւրընկալուած ու ապա մեկնած են։

Գաղթականները՝ Քոքինիա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1915-ի Ցեղասպանութենէն փրկուած հայերէն մաս մը, Քոքինիոյ առաջին բնակիչները եղան։ Անոնց վրայ աւելցան 18/12/1921-էն մինչեւ 27/12/1921 Կիլիկիոյ եւ Նիքոմիտիոյ շրջաններէն տեղահանուած 3950 հոգի։ 1921 թուականին, կը կառուցեն տախտակաշէն եկեղեցի, անունը Ամենայն Սրբոց։

Փոքր Ասիոյ եւ արեւելեան Թրակիոյ շրջաններէն հայ գաղթականներուն հեղեղը տեղի կ՛ունենայ 1922թ․ Յուլիս, Օգոստոս, Սեպտեմբեր, Հոկտեմբեր եւ Նոյեմբեր ամիսներուն (յունական բանակին նահանջին հետ), սակայն կը շարունակուի նուազ չափով մինչեւ 1923թ․։ 80․000 հայ գաղթականներ եւ 8․000 որբեր ապաստան կը գտնեն Յունաստանի զանազան շրջաններուն մէջ։ Քոքինիա ու անոր շրջկայքին՝

  • 6․000 Քոքինիա եւ՝
  • 5․000 Փիրէայի նաւահանգիստին մօտակայ Լիբազմայի շրջանը։

Քոքինիոյ գաղութին կազմակերպումը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Աղքատ, թիթեղաշէն տուներու մէջ ապրող մեր պապիկներուն ու մամիկներուն համար, քաջութենէ աւելի հաւատք էր՝ տոկալու, ապրելու եւ գործելու իբրեւ հայ։ Առաջին ու գլխաւոր գործն է բանալ ակումբներ, դպրոցներ, եկեղեցիներ, որպէսզի վերապրող սերունդը ունենայ հայեցի կրթութիւն ու պահպանէ հայու իր նկարագիրը։ Գաղութը կը համախմբուի Առաքելական, Կաթողիկէ ու Աւետարանական հարեւան եկեղեցիներուն շուրջ եւ անոնց զուգահեռ կը գործեն բարեսիրական, մարզական միութիւններ, ինչպէս նաեւ Հնչակեան, Դաշնակցական ու Ռամկավար կուսակցութիւնները։

Միութիւններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1924-ին կը հիմնուին Հայ Կապոյտ Խաչին եւ Հ․Մ․Ը․Մ․-ին (Հայ Մարմնակրթական Ընդհանուր Միութիւն) Քոքինիոյ մասնաճիւղերը, Հայ Բարեգործական Ընդհանուր Միութիւնը, Հայ Աւետարանական Միութիւնը։ Հետագային՝ Արարատ մարզական եւ գրական ակումբը, Համազգայինի Յունաստանի մասնաճիւղը։

Եկեղեցիներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ս․ Յակոբ Առաքելական եկեղեցին[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Քոքինիոյ Կէլլիպոլցի գաղթականները, կարողացած էին իրենց հետ բերել ­Սուրբ ­Թո­րոս ե­կե­ղեց­ւոյ սպաս­նե­րը։ Որպէսզի անոնք իրենց պատշաճ տեղը գտնեն, կ՛որոշեն տախտակաշէն Ամենայն Սրբոց եկեցւոյ տեղը կառուցել քարաշէն մեծ եկեղեցի մը։ Իս­կա­պէս ալ, 1933ին հիմ­նար­կէ­քէն հա­զիւ 3 տա­րի ետք՝ 1936ին, պատ­րաստ է ­Քո­քի­նիոյ Առաքելական ե­կե­ղե­ցին․ Ամենայն Սրբոցը կը վերանուանուի՝ Սուրբ Յակոբ։ ­Սուրբ ­Թո­րոս ե­կե­ղեց­ւոյ սրբա­զան սպաս­նե­րը կը միա­տե­ղո­ւին. ի­րենց պատս­պա­րա­նը կը գտնեն։ ­Տաս­նա­մեակ­ներ շա­րու­նակ ե­կե­ղե­ցին կը գոր­ծէ. հո­գե­ւոր սիրտն է Գո­քի­նիոյ եւ ­Փի­րէա­յի ու ա­նոր շրջա­կայ­քի հա­յու­թեան։[6] </gallery>

Հայ Աւետարանական եկեղեցին[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հայ Աւետարանական եկեղեցին Քոքինիա 1925ական տարիներուն ընթացքին

Քոքինիոյ Հայ Աւետարանական եկեղեցին, 1923-էն ունէր երկու աղօթավայրեր մինչեւ Բ․ Համաշխարհային պատերազմը՝ Լիվազմային եւ Քոքինիոյ շրջանները։

2015, Պատարագ Սրբուհի Թերեզա Մանուկ Յիսուսի եկեղեցւոյ մէջ

Այժմ կը գործէ միայն Քոքինիոյ աղօթավայրը, որ նաեւ հաւաքավայրն է Աւետարանական համայնքին։ Նոյն շէնքին մէջ կայ «Հայկազեան» սրահը։

Հայ Կաթողիկէ Եկեղեցին[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սուրբ Թերեզա Եկեղեցւոյ հիմնարկէքը կատարուեցաւ 1925-ին, շնորհիւ Գերապայծառ Արք․ Կիւրեղի ջանքերուն։ Այժմ կը բացուի համայնքին համար տարին 1-2 անգամ։[7]

Ակումբներ, հաւաքավայրեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Քոքինիոյ տարածքին կը գործեն Հայ Բարեգործական միութեան «Արարատ» ակումբը եւ Հայ Կապոյտ Խաչին «Զաւարեան» կեդրոնը։

Զաւարեան կեդրոնը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Քոքինիոյ (Նիքէա) Զաւարեան կեդրոնը

Անհրաժէշտ էր ունենալ մնայուն դպրոց եւ հաւաքավայր մը։

Այդ օրերուն Հայ Կապոյտ Խաչի Շրջանային վարչութեան անդամները եւ «Զաւարեան»ի կառուցման օժանդակ մարմնոյ անդամները, իրենց կողքը ունենալով շրջանի հայ գաղթականութեան նիւթական ե՛ւ բարոյական աջակցութիւնն ու ծառայութիւնը, 750 տրախմիի հիմնադրամով հիմը կը դնեն «Զաւարեան» ակումբ-դպրոցին[8]։

Տարիներ ետք, անհրաժէշտ եղաւ նոր շէնքի մը վերկառուցումը, որը գոհացում պիտի տար ակումբ-դպրոցի արդիական կարիքներուն։ Այս նպատակով կազմուեցաւ փոքրանդամ շինութեան յանձնախումբ մը։ Ու՝ 1992-ի վերջաւորութեան շէնքը ամբողջութեամբ լրացաւ շնորհիւ շրջանի հայութեան անսակարկ նուիրումին ու Հ․Օ․Մ․-ին, Գալուստ Կիւլպէնկեան հիմնարկութեան, Հայ Կապոյտ Խաչին նիւթաբարոյական աջակցութեան։

Այսօր, «Զաւարեան» կեդրոնին մէջ, կը շարունակեն գործել Հայ Կապոյտ Խաչին «Զաւարեան» վարժարանը, ա․ յարկ եւ Քոքինիոյ՝

  • Հայ Կապոյտ Խաչի «Սօսէ» մասնաճիւղը
  • Հ․Մ․Ը․Մ․-ի մասնաճիւղը իր սկաուտական բաժինով ու մարզական խումբերով,
  • Հ․Յ․Դ․Երիտասարդականի «Փոթորիկ» խումբը,
  • Հ․Յ․Դ․Պատանեկանի խումբը,

եւ Համազգայինը։

Արարատ ակումբ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կրթական հաստատութիւններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հ․Կ․Խ․ի Զաւարեան վարժարան[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Զաւարեան ակումբին հիմնումէն՝ 1926 իսկ, անոր սրահներուն մէջ կը գործէ Հ․Կ․Խ․ի Զաւարեան վարժարանը։

1927-28 ուսումնական տարեշրջանի սկիզբին կը կատարուի պաշտօնական բացումը Հայ Կապոյտ Խաչին Ազգային Միացեալ «Զաւարեան» վարժարանին։ 1926-ին բացուած Հռիփսիմեանց մանկապարտէզը տնօրէնութեամբ տիկին Հայաստան Ուշագլեանի, 1927-ին կը միանար նորակառոյց «Զաւարեան» վարժարանին։ Առաջին տարուան համար տնօրէնն էր Զաքար Զաքարեանը եւ ապա՝ Սօս Վանին։[8]

Հայ Աւետարանական եկեղեցւոյ կրթական հաստատութիւնը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1935, Հայ Աւետարանական եկեղեցւոյ մանկապարտէզը

Հայ Աւետարանական եկեղեցւոյ հարակից շէնքին, մինչեւ 1982-ին կը գործէր նախակրթարանը իր մանկապարտէզով․ ներկայիս միայն՝ Մանկապարտէզը։[9]

Կաթողիկէ համայնքին Արարատեան վարժարանը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1926,Արարատեան վարժարանը

Շնորհիւ Գերապայծառ Արք․ Կիւրեղի ջանքերուն, 1926-ին կը բացուի «Արարատեան» վարժարանը, 183 աշակերտներով։ Մխիթարեանի միաբանները կը հոգատարեն ու նաեւ կը կազմաւորեն դպրոցին Ուսուցչական Կազը։ 1936-ին կը փակուի։

Ներգաղթ, Արտագաղթ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հայանպաստ հաստատութիւններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պատկերասրահ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրութիւններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Աղբիւրներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

«ԱՄԷՆՈՒՆ ՏԱՐԵԳԻՐՔԸ», 1960 Կարօ Գէորգեան

Արտաքին յղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]