Քուլ Գալի

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Քուլ Գալի
Kul-Gali.jpg
Ծնվել է1183
ԾննդավայրԿամա-վոլգյան Բուլղարիա
Վախճանվել է1236 կամ 1234
Վախճանի վայրBilär, Թաթարստան, ՌԽՖՍՀ
Մասնագիտությունբանաստեղծ
ԼեզուTurki?
Ժանրերպոեմ
Kul Gali Վիքիպահեստում
քուլ Գալիի արձանը Կազանում

Քուլ Գալի, (իրական անունը՝ Մուհամմադ Հաջի Գալի Մուրհուջա, թաթ.՝ Мөхәммәдхаҗи Гали ибн Мирхуҗа, բաշկիրերեն՝ Ҡол Ғәли, թաթ.՝ Кол Гали), միջնադարյան բանաստեղծ[1]: Նրա ամենահայտնի ստեղծագործությունը «Կիյսսա և Իոսիֆ» պոեմն է, որը գրվել է օղուզերեն լեզվով[2][3][4]:

Կենսագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Քուլ Գալիի մասին կենսագրական տեղեկությունները սակավաթիվ են և հակասական:

Ըստ Թաջեդին Յալչիգուլովի «Թավարիխ և Բուլղարիա» («Բուլղարիայի պատմությունը»), Քուլ Գալին սերվել է Աիլ բաշկիրական ցեղից[5]: Յալչիգուլովի «Թավարիխ և Բուլղարիա»-ի («Բուլղարիայի պատմությունը») մեջ պարունակվող տեղեկությունների հիման վրա Խ.Մուհամետովը վերակառուցել է Քուլ Գալիի կենսագրությունը: Դրանում նշված էր, որ նա ծնվել է Քիշան քաղաքում կամ Վոլգյան Բուլղարիայում: Նրա հայրը Հազրեթ Միրհաջին է: Նա մեդրեսեն ավարտել է Խորեզմ քաղաքում և այնտեղ սովորեցրել է շակիրդներին, ապա տեղափոխվել Ուրգենչ քաղաք (Խորեզմ), ավելի ուշ վերադարձել է հայրենիք: Ըստ Մուհամետովի՝ Քուլ Գալին մահացել է (Բիլիար) քաղաքում: Համաձայն «Թավարիխ և Բուլղարիա»-ի՝ բանաստեղծը մահացել է14-րդ դարի վերջին՝ Թամերլանի Ոսկե Պարս բարձրանալու ժամանակ:

Բանաստեղծի կենսագրության վերաբերյալ բոլոր տեղեկությունները բխում են Թաջեդին Յալչիգուլովի «Թավարիխ և Բուլղարիա»` («Բուլղարիայի պատմությունը») շարադրանքից[6] : Յալչիգուլովն այդ ստեղծագործության մեջ բերում է իր տոհմածառը՝ այն կանգնեցնելով կիսալեգենդար անձանց, այդ թվում՝ Քուլ Գալիի մոտ, սակայն առանձնացնում է այն, որ նա Բուլղարիայից է: Այս կենսագրական տարբերակը հակասություններ ունի և դեռ 19-րդ դարում քննադատության է ենթարկել թաթար գիտնական Մարջանիին, քանի որ շեջերում հիշատակված Քուլգալին ապրել է 14-րդ դարի երկրորդ կեսին (ըստ աղբյուրի՝ Բուլգար Թամերլանի սնանկացումից հետո, որը ծնվել է 1336 թվականին), իսկ բուլղարական բանաստեղծը՝ 13-րդ դարի սկզբին[7]:

«Կիյսսա և Իոսիֆ» պոեմը, ձեռագրերի ցուցանակները, պոեմի անալոգները[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

«Կիյսսա և Իոսիֆ» պոեմը Քուլ Գալիի գլխավոր ստեղծագործությունն է: Գրված է Յուսուֆի մասին ղուրանական սյուժեներով: Բանաստեղծությունը գրված է օղուզերեն լեզվով[2], հետազոտողներ այն կոչում են բուլղարերեն լեզու[8]:

Առաջին բանաստեղծությունը տպագրության է պատրաստվել բանաստեղծ և գիտնական Գաբդրահիմ Ուտիզ Իմյանիի կողմից և հրատարակվել է 1839 թվականին Կազանի համալսարանի տպարանում: Մինչև 1917 թվականը պոեմը վերահրատարակվել է ավելի քան 80 անգամ:

Բանաստեղծության բնօրինակը չի պահպանվել: Հայտնի են ձեռագրերի 150-ից ավելի ցուցակներ (ամբողջական և ոչ ամբողջական պատճեններ)[9], ամենահին թվականները թվագրվում են 18-րդ դարի վերջին: Բանաստեղծությունը վերաշարադրվել է մարդկաց կողմից մինչև 20-րդ դարի կեսերը: Այս ստեղծագործության հիմնական արեալը Ուրալո Պովոլժյեն է:

Բաշկորտոստանի տարածքում հայտնաբերվել է մոտ 20 ձեռագիր ցուցակ. Նովոսուբխանգուլովո Բուրզյանի շրջան (թվագրվում է 1774-1778 թվականներ), Սալավատի շրջանի Նոր Կարատավլի (1792 թվական), Մեչետլինի շրջանի Լեմեզ-Տամակ (մոտ 1798 թվական), Դավլեքանովի շրջանի Դյուրտյուլի (18-րդ դարի վերջ), Բուրզյանի շրջանի Նաբիևո (մոտ 1811 թվական.), Իլիշևսկի շրջանի Սինգրյանովո (մոտ 1837 թվական), Կույուրգազի շրջանի Տայմասովո (մոտ 1842 թվական), Զիգիտյակ (մոտ 1842 թվական) և Կարան-Բիշինդի (մոտ 1842 թվական) Թույմազին շրջանի և այլն[10]:

Բաշկորտոստանի տարածաշրջանի՝ Կուրգանի, Օրենբուրգի և Չելյաբինսկի մարզերում, Մ.Հ.Նադերգուլովի, Ռ.Ա.Սուլթանգարեևայի, Ֆ.Գ.Հիսամիտդինովայի, Գ.Բ.Հուսաինովի, Զ.Յ.Շարիպովայի և այլոց կողմից ձայնագրվել են այդ պոեմի 50 բանաստեղծական-արձակ և արձակ-բանահյուսական տարբերակներ՝ «Յուսուֆ և Զուլեյհա», «Յուսուֆի և Զուլեյհայի պատմությունը» և այլն[10]: Արևելագետնետ և թուրքագետներ Ֆ.Կուպրյուլյուզադեն և Ե.Բերտելսը կարծում են, որ բանաստեղծը ծնվել է Միջին Ասիայում և այդտեղ էլ գրվել է պոեմը[11]: Խորհրդային թուրքագետ, բանասեր Ա.Պ.Պացելուևսկին կարծում է, որ պոեմը գրված է թուրքմեներեն լեզվով[12]:

Հիշողություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1983թվականինին Թաթարստանում նշվում է Քուլ Գալիի ծննդյան 800 ամյակը: Նույն թվականին այս հոբելյանը ներառվել է ՅՈՒՆԵՍԿՕ[13] նշանակալի ամսաթվերի օրացույցում: Կազանում Քուլ Գալի անվանումը 1983 թվականից կրում է մի փողոց, որը գտնվում է Գորկի բնակելի թաղամասում, իսկ 2005 թվականին տեղադրվում է հուշարձան՝ (Հազարամյակի այգի): Ուլյանովսկում Քուլ Գալիի հուշարձանը բացվել է 2008 թվականին թաթարական մշակույթի կենտրոնի շենքի մոտ: 1999 թվականի ապրիլի 7-ից Զաինսկում գոյություն ունի Քուլ Գալի փողոց[14]:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. «Татарская энциклопедия» Казань, Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 2002-14.
  2. 2,0 2,1 Наджип Э. Н. Исследования по истории тюркских языков XI—XIV веков / Э. Н. Наджип. — Москва: Наука. Главная редакция восточной литературы, 1989. — С. 57—80.
  3. Татары Среднего Поволжья и Приуралья'; ред. Воробьев, Н. И.; Хисамутдинов, Г. М.; Изд-во: М.: Наука, 1967. — с. 374—375
  4. Кыйссаи Йосыф [Текст] / Кол Гали ; [текстны хәзерге әдәби телгә күчерүчеләр: Ф. С. Фасиев, А. Х. Нуриева, Ә. Г. Исхак]. - Казан : Татарстан китап нәшрияты, 2013. - 222, [2] с. : цв. ил.; 25 см.; ISBN 978-5-298-02474-7
  5. Կաղապար:Начало цитатыПроисходил из знатного рода башкир — племени айле.Կաղապար:Конец цитаты
  6. ТАРИХ НАМА-И БУЛГАР («Таварих-и Булгарийа», «Дастан-ы тарих»)
  7. Миркасым Усманов. Каурый каләм эзеннән. Археограф язмалары (Археографические записки). Казань: ТКН, 1994. С.65.
  8. акиев М. З. Проблемы языка и происхождения волжских татар. — Казань, 1986. — С. 40—54.
  9. Поэма «Кысса-и Йусуф» Кул Гали (проблематика, поэтика, язык произведения). — Уфа, 1988.
  10. 10,0 10,1 Башҡорт халыҡ ижады. 6‑сы том. Эпос: ҡиссалар һәм дастандар. — Өфө, 2002.
  11. Бертельс Е. Литература народов Средней Азии от древнейших времен до XV в. н. э. //Новый мир, 1939. № 9
  12. Поцелуевский А.П. «Избранные труды». 1975. Ашхабад
  13. См.: Тагиров Э. Р. Казанская гавань ЮНЕСКО// Республика Татарстан, 5 сентября 2018: http://rt-online.ru/kazanskaya-gavan-yunesko/
  14. «Архивированная копия»։ Արխիվացված է օրիգինալից 2018-05-23-ին։ Վերցված է 2018-05-23 

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Шакуров Р. З. Кул Гали. // Башкортостан: краткая энциклопедия. — Уфа: Научное издательство «Башкирская энциклопедия», 1996. — 672 с. — С. 355.
  • Башҡорт әҙәбиәте тарихы, 6 томда. 1 том. Өфө, 1990.
  • Поэма «Кысса-и Йусуф» Кул Гали: Поэтика. Проблематика. Язык произведения. Отв. ред. Р. З. Шакуров. Уфа, 1988.
  • Харисов Ә. И. Башҡорт халҡының әҙәби мираҫы. Өфө, 1965.
  • Хусаинов Г. Б. Тюркоязычные литературы Урало-Поволжья и современность. Уфа, 1980.

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]