Քնաբեր խաշխաշ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Քնաբեր խաշխաշ
Քնաբեր խաշխաշ
Քնաբեր խաշխաշ
Դասակարգում
Թագավորություն  Բույսեր (Plantae)
Վերնաբաժին Բարձրակարգ բույսեր (Embryophyta)
Տիպ/Բաժին Անոթավոր բույսեր (Tracheophyta)
Ենթատիպ Սերմնավոր բույսեր (Spermatophytina)
Կարգ Գորտնուկածաղկավորներ (Ranunculales)
Ընտանիք Կակաչազգիներ (Papaveraceae)
Ցեղ Խաշխաշ (Papaver)
Տեսակ Քնաբեր խաշխաշ (P. somniferum)
Միջազգային անվանում
Papaver somniferum

Քնաբեր խաշխաշ[1][2] (լատ.՝ Papaver somniferum), կակաչազգիների ընտանիքի միամյա խոտաբույս:

Անվանում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Լատիներեն ընդհանուր անվանումը «Խաշխաշ» է, ենթադրվում է ստեղծվել է կրկնակի խաշ արմատից, որը նշանակում է «շնչել, աճել»[3]:

Բուսաբանական բնութագիր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Քնաբեր խաշխաշ

Քնաբեր խաշխաշը, խոտածածկի միամյա, խոշոր, 100-120 սմ բարձրությամբ փոքր ճյուղերով բույս է: Մազմզոտ է կամ բացակայում է, կամ բազմաթիվ ջղանման տերևներով է կամ ծաղկացողունով:

Ունի առանցքային արմատային համակարգ:

Ցողունը ուղիղ է, հարթ, կապտականաչավուն, գագաթի մասը ճյուղավորված:

Ստորին տերևները կարճ կոթունի վրա են, աստիճանաբար վերածվում են թերթիկների, ունեն վերին դասավորություն, կոթունավոր են, թերթիկները երկարանում են, մոխրագույն են, անհավասար, ու են 10-30 սմ երկարություն, խոշոր եզրագծերը ատամնավոր են կամ տերևների թեթև կտրվածքով և սրատամ:

Տուփիկները գնդաձև են, ձվաձև, երկարավուն-օվալաձև:

Սերմերը երիկամաձև են, սերմնասպիի մոտ սեղմված, փոսիկը լայն է, ոչ խորը: Սերմնասպին օվալաձև է, փոսիկի մեջ: Սերմերը յուղոտեն, հարուստ էնդոսպերմով, ունի 1-1.5 մմ տրամագիծ, հասնում է հուլիսի վերջին, սեպտեմբերի սկզբին:

Պտուղը կարճ գլանաձև կամ գրեթե 2-7 սմ երկարությամբ գնդաձև տուփով պարկուճ է, ներքևում նեղացված է հստակ տեսանելի երկարավուն ցողունով, միակողմանի, անավարտ միջնապատերով և մեծ քանակությամբ փոքր սերմերով. սկավառակը հարթ է, ֆիլտրված, պարզ, խորը ատամներով՝ 8-12 ճառագայթներ:

Մակերևույթը բազմանկյունա-խցիկավոր է, խցիկները տեղակայված են մեջքին զուգահեռ: Գունավորումը երկնակագույն է, բաց շագանակագույն, գրեթե սև, դեղին, սպիտակ:

Երկարությունը 1-1.25 մմ է, լայնությունը` 0.75-1 մմ, հաստությունը` 0.5-0.75 մմ:

Քնաբեր խաշխաշը հանդիսանում է մշակովի յուղատու բույս, ցանքի շրջաններում աղբոտում է այլ բույսերը կամ դառնում է վայրի, մանրանում է և դառնում մոլախոտային բույս:

Աղբոտում է հացազգիները և տեխնիկական մշակաբույսերը:

Ծաղկակոթունը երկար է, մերկ կամ փշոտ: Կոկոնը մինչև ծաղկի բացվելը մերկ է, ձվաձև-օվալաձև , խոշոր, պուտերով, 1,5-3 սմ երկարությամբ: Перед распусканием цветки выпрямляются. Ծաղիկները ակինոմորֆիկ, երկսեռ են, խոշոր, միայնակ, որը գտնվում է ցողունի կամ դրա ճյուղերի վերևում: Ունի կրկնակի ծաղկապատյան կաշվենման ծաղկաթերթիկներով: Սերմնարանը վերադաս է, բազմաթիվ սերմերով: Ծաղկում է մայիս-օգոստոս ամիսներին: Ծաղկի բանաձևը՝ [4]:

Տարածվածություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Որոշ տվյալների համաձայն, վայրի բնության մեջ քնաբեր խաշխաշները հայտնի չեն և տարածված են միայն մշակույթում, սակայն աճում են վայրի բնության բոլոր վայրերում: Գենետիկական ռեսուրսների տեղեկատվական ցանցի (GRIN) տվյալների համաձայն, այն աճում է Հարավային Եվրոպայում (Հունաստանի Կրետե կղզում, Իտալիայում, ներառյալ Սիցիլիան և Սարդինիան), Կիպրոս կղզում, Աֆրիկայում (Հյուսիսային Ալժիր, Հյուսիսային Լիբիա, Մարոկկո, Թունիս, Մադեյրա կղզի, Կանարյան կղզի), ինչպես նաև աճում են Ազորյան կղզիներում[5], Եվրոպական մասում աճում են ամենուր մինչև 60° լայնությունները:

Քիմիական բաղադրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծաղիկների տերևները պարունակում են խաշխաշի և կաթնային թթուներ, ճարպային նյութեր,բուսախեժ:

Խտացրած կաթնային հումքը (ափիոնը), որը ստացվում է բերվում միայն ձեռքով, արմատից առաջացնում է դեռևս չմշակված տուփեր, որոնք պարունակում են սաղարթային նյութեր և 20 ալկալոիդներ՝ մորֆին (0,3-0,5 %), ապոմորֆին, կոդեին (մինչև 0,07 %), պապավերին (մինչև 0,05 %), թեբաին, լաուդանին, թմրանյութ, ռեադին և այլն: Քիմիական կառուցվածքում խաշխաշի ալկալոիդները վերաբերում են ֆենանտրենայի և իզոխինոլինայի ածանցյալներին: Հասուն սերմերից ստացվում է մոտ 40-56 % ճարպային յուղ[6][7]:

Կիրառություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Քնաբեր խաշխաշը հազարավոր տարիներ շարունակ մշակվել է բազմաթիվ երկրներում: Ներկայումս հիմնականում ափիոն մշակվում է Չինաստանում, Հնդկաստանում, Փոքր Ասիայում, Կենտրոնական Ասիայում և Աֆղանստանում:

Նախկինում քնաբեր խաշխաշի տուփիկը օգտագործվել է որպես դեղորայքային հումք (լատ.՝ Capita Papaveris): Հումքը հասունանալուց հետո հավաքվել է, ծռվել, չորացել և փաթաթվել[8]:

Ափիոնը ստացվում է չմշակված տուփիկներից՝ թանձր կաթնանման հյութ: Հում ափիոնը օգտագործվում է Չինաստանում և այլ երկրներում ծխելու, որպես թմրամիջոցների, քնաբերի համար: Եվրոպական բժշկության մեջ ափիոնը վերամշակվում է ալկալոիդներ հանելու և ցավազրկողներ ստանալու համար, հանգստացնող և դիմադրող, հիպնոսի ինչպես նաև ստամոքսային հիվանդությունների դեպքում:

Սերմերից արտադրում են սերմնաբջիջի յուղ, որը օգտագործվում է սննդի մեջ, օգտագործվում է մարգարինի և դեղագործական արդյունաբերության մեջ: Սննդային նպատակներով օգտագործվում են սննդամթերքի սերմացու սերմերը: Հիմնականում սննդամթերքի խոտաբույսը մշակվում է Չեխիայում (Czech blue poppy / չեխական կապույտ խաշխաշ) և Թուրքիայում:

Դեկորատիվ բույս է: Քնաբեր խաշխաշի մշակումը սկսվել է հին ժամանակներում: Այդ ժամանակից ի վեր հանդես են եկել սև, մանուշակագույն, մոխրագույն կամ սպիտակ սերմերի մշակված բազմատեսակ սորտեր, տարբեր ձևավորված տուփերով, պարզ և կրկնակի ծաղիկներով, նրբաթիթեղ կամ պառկած տերևներով, կարմիր, վարդագույն, մանուշակագույն, սպիտակ ծաղիկներով:

Քնաբեր խաշխաշ

Երբ ծաղկում է, քնաբեր խաշխաշը կամ քաղցրահամ մշակաբույսերը մեղր են տալիս այնպիսի մեծ քանակությամբ նեկտար, ինչպիսիք են մեղրը, որը մեղուները գրեթե ամբողջությամբ խցանում են փոշիներով, դարձնում սև: Միևնույն ժամանակ քնաբեր խաշխաշը նեկտար չի տալիս[9]:

Դասակարգում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տեսակի մեջ առանձնանում են երկու ենթատեսակ[5].

  • Papaver somniferum subsp. setigerum (DC.) Corb. - Փշոտ խաշխաշ
  • Papaver somniferum subsp. somniferum

Նախկինում ափիոնի արտադրության մեջ օգտագործված մի քանի ենթատիպեր ավանդաբար առանձնանում էին[10]

  • Papaver somniferum subsp. tianshanicum N.Basil. -տյան-շանյան խաշխաշ
  • Papaver somniferum subsp. tarbagataicum N.Basil. — տարբագաթյան խաշխաշ
  • Papaver somniferum subsp. eurasiaticum Vessel. -եվրո-ասիական խաշխաշ

առաջին երկու ենթատեսակներից ստացան մի շարք սորտերի «Խաշխաշ ափիոն», սորտերի վերջին խմբից` «Խաշխաշի ձեթ »:

Իրավական կարգավիճակ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Քնաբեր խաշխաշները ներառված են «Թմրանյութերի կամ հոգեմետ նյութերի կամ դրանց պրեկուրսորների պարունակող բույսերի ցանկում» և «Ռուսաստանի Դաշնությունում վերահսկվողության ենթակա բույսերի ցանկում» (Ռուսաստանի Դաշնության կառավարության 2010 թ. Նոյեմբերի 27-ի N 934 որոշում)[11]: Չափերի նկարագրությունը ներկլայացված են Ռուսաստանի Դաշնության Քրեական օրենսգրքի 228, 228.1, 229 և 229.1 հոդվածներում տրված են Ռուսաստանի Դաշնության կառավարության 01.10.2012 N 1002 որոշմամբ[12]:

Թունավոր հատկություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Թունավոր է բույսն ամբողջությամբ, առավելագույնը` չհասունացած տուփիկների պատերում (կաթնահյութ): Պարունակում է ավելի քան 20 ալկալոիդ, ֆենանտրենիզոխինոլինի ածանցյալներ. մորֆին, կոդեին, պապավերին, տեբաին, պրոտոպին, լաուդենին և այլն:

Մորֆինը նարկոտիկ անալգետիկ է, որն ունի ուժեղ ցավազրկող ազդեցություն, սակայն մեկ անգամից ավել ընդունելու դեպքում արագ զարգացնում է հիվանդագին կախվածություն` մորֆինիզմ: Թունավոր չափաբաժիններով ճնշում է շնչառական կենտրոնի գործունեությունը` մինչև անգամ շնչառության լրիվ կանգը: Բարձրացնում է ներքին օրգանների հարթ մկանների տոնուսը:

Պապավերինն օժտված է միոտրոպ սպազմոլիտիկ և անոթալայնիչ ազդեցությամբ: Տեբաինը, լաուդերինը և պրոտոտրոպինը ջղակծկում առաջ բերող թույներ են:

Հիմնական ախտանիշերն են` սրտխառնոց, փսխում, փորկապություն, մեզի բացթողման ուշացում, գլխապտույտ, կոկորդի լորձաթաղանթի չորություն: Հնարավոր են ալերգիկ ռեակցիաներ, զարկերակային ճնշման իջեցում: Զարգանում է գիտակցության հալյուցինատոր մթագնում: Վտանգ է ներկայացնում շնչառության ճնշվածությունը և հետագա կանգը:

Ծանոթագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Попов М. Г., 1937
  2. Вульф, 1969
  3. http://etymonline.com/index.php?allowed_in_frame=0&search=Papaver
  4. Андреева, 2005
  5. 5,0 5,1 Согласно данных GRIN. См. карточку растения
  6. Под ред. Борисова М. И. Лекарственные свойства сельскохозяйственных растений. — Мн.: «Ураджай», 1974. — С. 168. — 336 с.
  7. Турова А. Д., Сапожникова Э. Н. Лекарственные растения СССР и их применение. — 4-е изд.. — М.: «Медицина», 1984. — С. 54. — 304 с.
  8. Блинова К. Ф. и др. Ботанико-фармакогностический словарь : Справ. пособие / Под(չաշխատող հղում) ред. К. Ф. Блиновой, Г. П. Яковлева. — М.: Высш. шк., 1990. — С. 208. — ISBN 5-06-000085-0
  9. Абрикосов Х. Н. и др. Мак снотворный // Словарь-справочник пчеловода / Сост. Федосов Н. Ф.. — М.: Сельхозгиз, 1955. — С. 181.
  10. Цицин, 1962
  11. «Библиотека Антисуда: законодательство о наркотиках, судебные решения.»։ www.antisud.com։ Վերցված է 2018-11-24 
  12. «Библиотека Антисуда: законодательство о наркотиках, судебные решения.»։ www.antisud.com։ Վերցված է 2018-11-24 

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

    • Papaver somniferum // Ботанический словарь / сост. Н. И. Анненков. — СПб.: Тип. Имп. АН, 1878. — XXI + 645 с.
    • Попов М. Г. Род 556. Мак — Papaver // Флора СССР : в 30 т. / гл. ред. В. Л. Комаров. — М. ; Л. : Изд-во АН СССР, 1937. — Т. 7 / ред. тома Б. К. Шишкин. — С. 644—645. — 792, XXVI с. — 5200 экз.
    • Атлас лекарственных растений СССР / глав. ред. акад. Н. В. Цицин. — М.: Медицина, 1962. — С. 330—333. — 704 с. — 16 000 экз.
    • Вульф Е. В., Малеева О. Ф. Мировые ресурсы полезных растений: пищевые, кормовые, лекарственные и др. / отв. ред. Ф. Х. Бахтеев; БИН АН СССР. — Л.: Наука, 1969. — С. 164—165. — 566 с. — 7500 экз.
    • Андреева И.И., Родман Л.С. Ботаника. — 3-е, перераб. и доп.. — М: Колос, 2005. — С. 399. — 528 с. — ISBN 5-9532-0114-1.

Հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]