Քերոլայն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Picto infobox map.png
Քերոլայն
անգլ.՝ Caroline Atoll

Երկիր Կիրիբատի Կիրիբատի
Կղզեխումբ Լայն կղզիներ
Ջրատարածություն Խաղաղ օվկիանոս
Մակերես 3,76 կմ2
Ամենաբարձր կետը 6 մ
Բնակչություն (2005) 0 մարդ

Քերոլայնը տիեզերքից

Քերոլայն (անգլ.՝ Caroline Atoll), Լայն կղզեխմբի (արշիպելագի) ամենաարևելյան ատոլ (մարջանի մանեկաձև կղզի): Այն պատկանում է Կիրիբատի պետությանը: Քերոլայնի մյուս անունը Միլլենիում (կամ Հազարամյակի կղզի) է:

Քերոլայնն առաջին անգամ եվրոպացիների կողմից նկատվեց 1606 թվականին, այնուհետև 1868 թվականին այն միացավ Բրիտանիային և վերջապես 1979 թվականին դարձավ միկրոնեզիայի Կիրիբատի պետության մաս: Չնայած թռչնաղբի (գուանո) վերամշակմանը, կոպրայի (կոկոսային ընկույզի) արտադրությանը և 19-րդ, 20-րդ դարերի ոչ շատ բնակեցված լինելուն՝ Քերոլայն ատոլը համարվում է մարդու կողմից ամենաքիչ անհանգստացված կղզիներից մեկը: Քերոլայնը հանդիսանում է արմավյան գող կոչվող ծովախեցգետնի ամենամեծ քանակ ունեցող տեղամասը և ծովային թռչունների ձվադրման կարևոր տեղամասերից մեկը՝ հատկապես սև ջրածիծառի համար:

Կղզին համաշխարհային ճանաչում ստացավ 2000 թվականին, երբ 1995 թվականին անցկացվեց օրվա փոփոխության գիծը, Քերոլայնը դարձավ Երկրի առաջին կետը, որը դիմավորեց 2000 թվականի հունվարի 1-ը։

Աշխարհագրություն և կլիմա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Քերոլայնը մայրամուտին

Քերոլայն ատոլը գտնվում է Լայն արշիպելագի հարավարևելյան մասում, որն իրենից ներկայացնում է 1500 կիլոմետր ձգվող ատոլների շղթա։ Այն ունի կիսալուսնաձև կառուցվածք (3,76 կմ²) և կազմված է 39 մոտուներից (ատոլը շրջապատող փոքր առանձին կղզիներ), որոնք իրենց հերթին շրջապատում են նեղ ծովալճակը։ Տարածվելով հյուսիսից հարավ՝ մոտավորապես 9,7 կիլոմետր և արևելքից արևմուտք՝ 2,3 կիլոմետր ատոլի կղզյակները ծովի մակարդակից բարձր են ընդամենը 6 մետր[1]։ Նրանք կազմված են ավազաքարային գոյացություններից, կրաքարային նստվածքներից և շրջապատված են առափնյա ծանծաղուտներով։

Քերոլայն ատոլի հիմնական մասը ձևավորում են 3 խոշոր մոտուներ՝ Նեյք կղզի (1,04 կմ²), Լոնգ կղզի (0,76 կմ²) և Հարավային կղզին (1,07 կմ²)[2]։ Մնացած մանր կղզյակները իրենց անունները ստացել են 1998 թվականին՝ Անժելա և Քեմերոն Կեպլերների անցկացրած էկոլոգիական հետազոտությունների ընթացքում։ Այս կղզյակները կարելի է բաժանել 4 հիմնական խմբերի՝ Հարավային Նեյքի կղզիներ, Կենտրոնական Լիուորդի կղզիներ, Հարավային Լիուորդի կղզիներ և Ուինդուորդի կղզիներ (տես. քարտեզը): Հարյուրամյա դիտարկումների արդյունքում պարզվել է, որ Քերոլայն ատոլի կղզիների մի մասը փոթորիկների ազդեցությամբ անցել է ջրի տակ, իսկ նույն ժամանակ որոշներն ընդհակառակը առաջացել են, իսկ մեծ կղզիների ափագիծը բավականին նշանակալի փոփոխությունների է ենթարկվել[3][4]։

Կղզու կենտրոնում գտնվող ծովալճակը, որն ունի 9 կմ երկարություն և 500 մետր լայնություն, հանդիսանում է 5-ից 7 մետր խորություն ունեցող ծանծաղուտ[1]։ Արգելապատնեշային խութից մինչև ափ հեռավորությունը 500 մետր է, բայց որոշ աղբյուրների համաձայն 1 կիլոմետր է[2]։ Կղզում բացակայում են բնական նավահանգիստները, ծովախորշերն ու խորը նեղուցները, որոնցով հնարավոր կլիներ անցնել ծովալճակ։ Մակընթացության ժամանակ՝ նեղ նեղուցներով, ծովալճակ թափվող ջուրն անընդհատ շրջապատված է մնում խութերով։ Հիմնականում ափ են իջնում Հարավային կղզու հյուսիսարևմտյան մասում[4]։

Ցամաքում բացակայում է մշտական քաղցրահամ ջրի աղբյուրը, սակայն Նեյք և Հարավային կղզիների ստորգետնյա հատվածներում կան ջրային շերտեր: Դրա համար այնտեղ կառուցվել են ջրհորներ, որպեսզի ժամանակավոր բնակչությանն ապահովեն խմելու ջրով[5]:

Քերոլայնի հողը հիմնականում աղքատ է, այն բաղկացած է խութերի կտորներից և ավազից: Բերրի հողերը միայն կղզու կենտրոնական մասում են, որոնք ծածկված են թփուտներով: Այն տեղերում, որտեղ կա թռչնաղբ, հողը հարուստ է ազոտով: Բայց պետք է նշել, որ նույնիսկ կղզու ամենաշատ թփուտներ ունեցող հատվածներում հողի շերտը կազմում է ընդամենը մի քանի սանտիմետր[4]:

Քերոլայն կղզու կլիման, ինչպես Կիրիբատի պետության մեծ մասի կլիման, արևադարձային ծովային է՝ հետևաբար շոգ և խոնավ: Կղզու միջին տարեկան ջերմաստիճանը կազմում է +28-ից +32 °C[6]: Ատոլը գտնվում է անկայուն տեղումների գոտում, բայց տարեկան այստեղ թափվում է մոտավորապես 1500 մմ անձրև: Մակընթացության մակարդակը 0,5 մետր է: Քամին առավելապես փչում է հյուսիս-արևելքից, որի հետևանքով կղզու հողմահայաց մասը ենթարկվում է ծովային ալիքների ներգործությանը[4]:

Քերոլայնը աշխարհի ամենակտրված (հեռու) կղզիներից մեկն է[7]: Նրան ամենամոտ կղզին՝ Ֆլինտը հեռու է 230 կիլոմետր, իսկ ամենամոտ, բնակչություն ունեցող կղզին՝ Ծննդյան կղզին է, որը Քերոլայնից հեռու է 1500 կմ: Կիրիբատի պետության մայրաքաղաք՝ Հարավային Տարավան, հեռու է 4200 կիլոմետր, իսկ Հյուսիսային Ամերիկան՝ 5100 կմ:

Բուսական և կենդանական աշխարհ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Քերոլայն ատոլը ձևավորող կղզյակներից շատերը բաժանվում են իրարից նեղ նեղուցներով: Առաջնային պլանում երևում է կորալների բեկորներից և ավազահատիկներից կազմված լողափը և տուրնեֆորցիայի թփուտները Լոնգ կղզում: Հետևում պիզոնիայի անտառներն են, և մի քանի կոկոսյան արմավենի Նեյք կղզում:

Չնայած կղզում մարդու երեքհարյուրամյա գործունեությանը՝ Քերոլայնը համարվում է այն քիչ արևադարձային կղզիներից մեկը, որը գրեթե նույն ձևով պահպանել է իր նախկին տեսքը և աշխարհի այն քիչ կղզիներից է, որը մարդու կողմից համեմատաբար քիչ է անհանգստացվել[8] : Այս հանգամանքի շնորհիվ Քերոլայնը համարվում է համաշխարհային ժառանգության օբյեկտ և կենսոլորտային արգելավայր: 20-րդ դարի երկրորդ կեսի ընթացքում կղզում անցկացվել են մի քանի էկոլոգիական հետազոտություններ՝ 1965 թվականին Խաղաղօվկիանոսյան կենսաբանական ծրագրի հետազոտության մասնակիցների կողմից, 1974 թվականին Լայն կղզին ուսումնասիրող արշավախմբի կողմից, 1988 և 1991 թվականներին Միավորված ազգերի կազմակերպության շրջակա միջավայրի պահպանության ծրագրի մասնակիցների կողմից[9]:

Չնայած՝ արմավյան գող տեսակի ծովախեցգետինը հանդիսանում է վերացող տեսակ, այստեղ ներկայացված է մեծ պոպուլյացիա

Քերոլայն կղզին ծածկված է խիտ բուսականությամբ: Ատոլի մոտուների մեծ մասում կարելի է առանձնացնել բուսականության 3 տեսակի գոտիներ: Կղզու ափամերձ գոտին ծածկված է խոտերով՝ գերազանցապես «Heliotropium anomalum», կղզյակների ներքին շրջանները ծածկված են «Tournefortia argentea» տեսակի բույսերով, իսկ կենտրոնական անտառային գոտում մեծ պիզոնիաներն (լատ.՝  Pisonia grandis) են գերակշռում: Կղզում աճում է նաև մարդու կողմից ներմուծված կոկոսյան արմավենի, որը գերազանցապես աճում է մեծ կղզիներում: Բուսական ծածկույթի նմանատիպ փոփոխությունների մոդելը բնորոշ է ատոլի համեմատաբար խոշոր կղզիներին: Ավելի փոքր կղզիների կենտրոնական հատվածներում թփուտները հաճախ բացակայում են, իսկ ամենափոքր կղզիները ծածկված են միայն ցածր աճող խոտերով[4]: Այլ տեղերում հանդիպում են նաև արծաթափայլ մեսերշմիդիա (լատ.՝  Messerschmidia argentea), սուրիանա (լատ.՝  Suriana) և մորինդա (լատ.՝  Morinda citrifolia) բույսերը[10]:

Քերոլայն կղզին մի քանի ծովային թռչունների ձվադրման տեղն է: Այդ թռչուններից են մուգ կռաչկան (լատ.՝  Onychoprion fuscata), որոնց թիվը հասնում է 500 հազար առանձնյակների (այս թռչունը ձվադրում է ատոլի արևելյան կղզիներում), մեծ ֆրեգատը (լատ.՝  Fregata minor), որոնց թիվը մոտ 10 հազար է: Քերոլայնն ու հարևան Ֆլինտ կղզին հանդիսանում են արմավյան գող (լատ.՝  Birgus latro) կոչվող ծովախեցգետնի աշխարհում ամենամեծ պոպուլյացիան ունեցող տեղամասերից[11]: Կենտրոնական ծովալճակում ապրում են տրիդակնաներ և այլ երկփեղկանի կակղամորթների ներկայացուցիչներ: Բացի սրանից կղզում կարելի է հանդիպել մողեսների և մենակյաց խեցգետինների մի քանի տեսակներ[10]:

Քերոլայն ատոլում՝ որսագողության հետևանքով, վերացման եզրին է գտնվում կանաչ ծովային կրիան (լատ.՝  Chelonia mydas), որը ձվադրում է կղզու ծովափին[10]: Կղզում կարելի է հանդիպել նաև թաիթյան կռոնշնեպին (լատ.՝  Numenius tahitiensis), որը չվում է այստեղ Ալյասկայից (այս թռչունի քանակը նույնպես խոցելի է)[12]:

Կղզում նշված են մոտավորապես 20 տեսակի բույսեր, որոնք աճեցվել են մարդու կողմից. օրինակ՝ Իպոմեյան: Քերոլայնում շների և կատուների հայտնվելու պատճառով, ծովային թռչունները սկսեցին չձվադրել Մոտու Ատա-Ատա կղզում[12]:

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նախապատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Համարվում է, որ Քերոլայն ատոլն առաջացել է «տաք հրաբխային կետից», որը էրոզիայից հետո դարձավ կորալային խութերի համար բնակատեղի: Սակայն այս երկրաբանական գործընթացը պատկերացնելը շատ դժվար է, կարելի է ենթադրել, որ Լայն արշիպելագի կղզիներն առաջացել են ավելի քան 40 միլիոն տարի առաջ (քանի որ կղզիները ձգված են հյուսիսից հարավ), մինչև Խաղաղօվկիանոսյան սալի շարժման ուղղության փոփոխությունը: Ենթադրաբար այսպես է առաջացել նաև Տաումոտու արշիպելագը[13]:

Քերոլայն ատոլում պահպանվել են հնագիտական ապացույցներ, որ մինչև եվրոպացիների այստեղ հայտնվելը անցյալում ապրել են պոլինեզիացիներ[4]: Ամենից առաջ սրա վառ ապացույցն է Նեյք կղզում հայտնաբերված մարդկանց հուղարկավորման և ծիսակատարման հարթակներն են՝ մարաեները[14]: Այնուամենայնիվ դրանք մինչ օրս էլ հնագետների կողմից լավ ուսումնասիրված չեն:

17-ից 19-րդ դար[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1883 թվականի մայիսին Քերոլայնում տեղի ունեցած արևի խավարման նկարը՝ արված ֆրանսիական և ամերիկյան արշավախմբերի կողմից

Առաջին եվրոպացին, ով տեսել է Քերոլայն ատոլը, համարվում է պորտուգալացի ծովագնաց Պեդրո Ֆերնանդես Կիրոսը: Նա հայտնաբերել է այս կղզին 1606 թվականի փետրվարի 21-ին: Իր փաստաթղթերում ատոլը անվանվել էր Սան Բերնարդո[4]: Կղզին երկրորդ անգամ հայտնաբերվել է «Պրովիդենս» նավի նավապետ՝ Ուիլյամ Ռոբերտ Բրոտոնի կողմից, 1795 թվականի դեկտեմբերի 16-ին: Վերջինս կղզին անվանեց սըր Պ. Ստեֆենսի աղջկա պատվին Կարոլինա (հետագայում Քերոլայն)[4]: 1821 թվականին կղզին նկատվել է անգլիական «Սուպլայ» կետորսիչ նավի կողմից և անվանվել նավապետի պատվին՝ Տորնտոն: Ատոլի մյուս անվանումների կողքին հանդիպում են նաև Հյորսթ, Քլարք կղզի և Անկախության կղզի անունները: 1825 թվականին կղզու մոտով է անցել ԱՄՆ-ի ռազմածովային ուժերի «Դոլֆին» նավը, իսկ 1835 թվականին կետորսիչ նավը:

Տահիտի կղզուց մի ընկերություն 1846 թվականին նախաձեռնեց բնակեցնել կղզին, իսկ բնակիչները պետք է զբաղվեին կոպրայի արտադրությամբ, սակայն փորձը հաջողությամբ չպսակվեց: Անհաջողության պատճառը ֆինանսական մեծ ծախսերն էին: 1868 թվականին կղզի եկավ բրիտանական «Ռեինդիր» նավի անձնակազմը, որը կղզում հայտանաբերեց 27 բնակիչ: Այս բնակչությունը մնաց այստեղ մինչև 1904 թվականը, երբ վերջին 6 պոլինեզիացիները վերաբնակեցվեցին Նիուե կղզում[4]:

1872 թվականին՝ բրիտանական կառավարության կողմից, կղզին վարձակալության տրվեց գուանոյի վերամշակմամբ զբաղվող ընկերությանը: Ավելի ուշ՝ 1881 թվականին, Քերոլայն ատոլը վարձակալեց Ջոն Տ. Էրանդելը, ում պատվին անվանվեց ատոլի կղզիներից մեկը[14]: Կղզում գուանոի արդյունահանումը շարունակվել է 1874 թվականից մինչև 1895 թվականը, ընդհանուր վերցրած արտադրվել է 10 հազար տոննա ֆոսֆատ[4]:

1883 թվականին Պերուից դեպի կղզի եկավ ԱՄՆ-ի ռազմածովային ուժերի «Հարթֆորդ» նավը, որի մեջ էին ամերիկացի աստղագետներ: Նրանք պատրաստվում էին Քերոլայն կղզուց դիտել արևի խավարումը, որը պետք է տեղի ունենար 1883 թվականի մայիսի 6-ին (Խավարման նկարագրությունը)[14]: Արևի խավարմանը հետևում էր նաև ֆրանսիական արշավախումբը, իսկ ԱՄՆ-ի ռազմածովային ուժերն այդ ընթացքում կազմեցին Քերոլայնի մանրամասն քարտեզը[14]: Հետագայում Քերոլայն կղզու պատվին անվանվեց աստերոիդ՝ (235) Կարոլինա, որը հայտնաբերվել էր արշավախմբի անդամ Ջոն Պալիսի կողմից 1883 թվականին, և այդպես էր անվանվել «կղզի այցելելու հիշատակին»[15]:

20-րդ դար[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1916 թվականին «Էս-Էռ Մաքսուել ընդ Քամփնի» ընկերության կողմից կղզում հաստատվեց նոր բնակչություն, որը պետք է զբաղվեր կոպրաի արտադրությամբ: Արդյունքում՝ կտրվեցին Հարավային կղզու անտառները, այնտեղ կոկոսյան արմավենիներ աճեցնելու նպատակով, որը մինչ այդ երբեք չէր աճել Քերոլայն կղզում: Սակայն շատ չանցած կոպրայի արտադրությունը դարձավ ոչ եկամտաբեր և կղզու բնակչության թիվը կտրուկ նվազեց[4]: 1926 թվականին կղզում կար ընդամենը 10 բնակիչ, իսկ 1936 թվականին կղզու բնակչությունը կազմված էր երկու առեղծվածային ընտանիքներից, որոնք լքեցին կղզին 1930-ական թվականներին[14]:

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ընթացքում և նաև պատերազմից հետո կղզին մնաց անմարդաբնակ: Այնուամենայնիվ Քերոլայն ատոլը գտնվում էր Մեծ Բրիտանիայի իրավասության տակ և ադմինիստրատիվ առումով Լայնի Կենտրոնական ու Հարավային կղզիների մասն էր: 1972 թվականի հունվարին այս կղզիները մտան բրիտանական գաղութ Գիլբերտա և Էլիս կղզիների կազմի մեջ, որը 1971 թվականին դարձավ ինքնավար[16]:

1979 թվականին Գիլբերտի կղզիները դարձան անկախ պետություն՝ Կիրիբատիի հանրապետություն (նրա կազմի մեջ էր մտնում նաև Քերոլայն կղզին, որը երկրի ամենաարևելյան կղզին է): Լայն արշիպելագի մյուս կղզիները նույնպես հանդիսանում են Կիրիբատիի տարածքներ և ենթարկվում են Լայն և Ֆենիքս կղզիների կառավարությանը, որի շտաբի շինությունը գտնվում է Ծննդյան կղզում: Քերոլայն ատոլի նկատմամբ երկար ժամանակ հավակնություններ ուներ Ամերիկայի Միացյալ Նահանգները: Սակայն «Կիրիբատի պետության հետ բարեկամության պայմանագրի» կնքումից հետո, որը 1983 թվականին վավերացվեց սենատի կողմից, Քերոլայն կղզին դարձավ Կիրիբատիի անբաժանելի մասը[17]:

1987 թվականից մինչև 1991 թվականը կղզում ապրում էր Ռոնա Ֆելկոներայի ընտանիքը՝ նրա կին Աննան և երկու երեխաները, որոնք ստեղծեցին ատոլի բնակչությունը: Հետագայում նրանք տեղահանվեցին Կիրիբատիի կառավարության կողմից:

1990-ական թվականներին կղզին վարձակալությամբ տրվեց ձեռնարկատեր Ուրմե Ֆելիքսին, ով Ֆրանսիական Պոլինեզիայից էր: Այստեղ նա ստեղծեց իր ֆերման: Կիրիբատիի կառավարության հետ պայմանավորվածության համաձայն Քերոլայն էին գալիս նաև կոպրայի արդյունաբերողները[10]:

Ամսաթվի փոփոխության գիծ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1995 թվականին օրվա փոփոխման գծի տեղափոխման հետ կապված՝ Քերոլայն ատոլը դարձավ փոփոխման գծից արևմուտք գտնվող ամենաարևելյան կղզին:

1994 թվականի դեկտեմբերի 23-ին Կիրիբետիի Հանրապետության կառավարությունը հայտարարեց Լայն կղզիների ժամային գոտին 1995 թվականի հունվարի 1-ից փոխելու մասին: Արդյունքում ամսաթվի փոփոխության սահմանը 1000 կիլոմետր դեպի արևելք տարածվեց և Կիրիբատիի բոլոր կղզիները գծից արևմուտք ընկան: Դրա համար այժմ Քերոլայն ատոլի վրա նույն ժամն է ինչ Հավայան կղզիներում, իհարկե մեկ օրվա տարբերությամբ (Քերոլայնում մեկ օր առաջ է)[18]: Ամսաթվի փոփոխության սահմանի տեղափոխության արդյունքում Քերոլայն կղզին դարձավ 12-րդ ժամային գոտու ամենաարևելյան կետը, որն առաջինն է դիմավորում նոր օրը: Սրա հետ մեկտեղ կղզին դարձավ Երկրի առաջին կետը (որը Անտարկտիդայում չէ), որը պետք է առաջինը դիմավորեր 2000 թվականի հունվարի 1-ի արևածագը. տեղի ժամանակով առավոտյան ժամը 5:43:

Ամսաթվի փոփոխության սահմանի տեղափոխման հիմնական պատճառն այն է, որ Կիրիբատին բաժանված էր երկու գոտիների: Երբ օրինակ առաջին հատվածում մայիսի 9-ն էր մյուսում արդեն մայիսի 10-ն էր: Բացի այդ, նաև Կիրիբատիի Հանրապետության նախագահ՝ Տեբուռոռո Տիտոն մեծ հույսեր էր փայփայում, որ այս ամենից միկրոնեզիայի աղքատ պետությունները օգուտ կքաղեն[19]: Սակայն սա Տոնգայի և Նորզելանդական Չաթեմ կղզիների կողմից ապստամբության պատճառ դարձավ, որոնք պնդում էին, թե իրենք պետք է առաջինը դիմավորեն նոր հազարամյակի առաջին արևածագը[20]:

1999 թվականին՝ լրագրողների և հասարակության ուշադրությունը գրավելու նպատակով, կղզին պաշտոնապես վերանվանվեց Միլենիում (կամ Հազարամյակի կղզի): Չնայած նրան, որ կղզին անմարդաբնակ էր, այստեղ անցկացվեցին տոնական միջոցառումներ, որոնց ընթացքում կղզի այցելեց նաև Կիրիբատիի նախագահ՝ Տիտոն[21]: Տոնակատարությանը մասնակցում էին մոտ 70 ազգային պարողներ և երգիչներ, ովքեր եկել էին այստեղ Կիրիբատիի մայրաքաղաք՝ Հարավային Տարավայից և 25 լրագրող աշխարհի տարբեր երկրներից[22]: Այս տոնակատարության ընթացքին հեռուստացույցով հետևում էր մոտավորապես 1 միլիարդ մարդ ամբողջ աշխարհում[21] (տես.՝ տոնակատարության նկարները):

Այնուամենայնիվ՝ չնայած Կիրիբատիի ղեկավարության և զանգվածային լրատվության միջոցների ջանքերին, նոր տարվա նորամուտը դիմավորող առաջին ցամաքի հատվածը ոչ թե Քերոլայն կղզին էր, այլ Անտարկտիդայի արևելքում գտնվող մի փոքր հատված (66°03′ հարավային լայնության, 135°53′ արևելյան երկայնության), որը դիմավորեց նոր տարին 35 րոպե ավելի շուտ[23]:

21-րդ դար և ապագա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կապված այն բանի հետ, որ կղզու ամենաբարձր կետն ունի ծովի մակարդակից ընդամենը 6 մետր բարձրություն, կա կղզու խորտակման իրատեսական վտանգ: Սրա պատճառը կարող է լինել երկրագնդի գլոբալ տաքացումը, համաշխարհային օվկիանոսի մակարդակի բարձրացումը: Կիրիբատիի կառավարության գնահատականների համաձայն՝ դա կարող է տեղի ունենալ 2025 թվականին:[24]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 «Line Islands - Millennium» (HTML)։ Oceandots.com։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2006-10-28-ին։ Վերցված է 02-07-2007 
  2. 2,0 2,1 «Line Islands - Millennium» (HTML)։ Oceandots.com։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2006-10-28-ին։ Վերցված է 16-06-2007 
  3. «Line Islands - Millennium» (HTML)։ Oceandots.com։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2006-10-28-ին։ Վերցված է 15-06-2007 
  4. 4,00 4,01 4,02 4,03 4,04 4,05 4,06 4,07 4,08 4,09 4,10 Kepler A.K.; C.B. Kepler (February 1994)։ «The natural history of the Caroline Atoll, Southern Line Islands»։ Atoll Research Bulletin։ 397–398։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2006-09-09-ին 
  5. «Millennium Atoll»։ Living Archipelagos։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2007-06-11-ին։ Վերցված է 16-06-2007 
  6. «Republic of Kiribati» (HTML)։ Atlapedia Online։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2006-10-21-ին։ Վերցված է 16-06-2007 
  7. «More Isolated Islands» (HTML)։ U.N. Earthwatch Island Directory Tables։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2012-04-12-ին։ Վերցված է 16-06-2007 
  8. «Millennium Atoll»։ Living Archipelagos։ Վերցված է 18-06-2007 
  9. Scott, D.A. (ed) (1993). A Directory of Wetlands in Ocenia. Slimbridge, UK: International Waterfowl and Wetlands Research Bureau. ISBN 0-9505731-2-4. 
  10. 10,0 10,1 10,2 10,3 Teataata, Aobure (1998)։ «Caroline Atoll» (HTML)։ Protected Areas and World Heritage Programme Profiles։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2007-09-29-ին 
  11. «Line Islands - Millennium» (HTML)։ Oceansdots.com։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2006-10-28-ին։ Վերցված է 18-06-2007 
  12. 12,0 12,1 «Millennium Atoll»։ Living Archipelagos։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2007-06-11-ին։ Վերցված է 18-06-2007 
  13. «Pacific Ocean - Line Islands» (HTML)։ Oceandots.com։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2006-10-28-ին։ Վերցված է 18-06-2007 
  14. 14,0 14,1 14,2 14,3 14,4 Bryan, E.H. (1942). American Polynesia and the Hawaiian Chain. Honolulu: Tongg Publishing Company. 
  15. Schmadel, L.D. (2000). Dictionary of Minor Planet Names (4th տպ.). Berlin: Springer-Verlag Telos. 3540662928. 
  16. Gwillim Law (2005)։ «Island Groups of Kiribati» (HTML)։ Statoids։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2012-04-12-ին 
  17. «Treaty of Friendship Between the United States of America and the Republic of Kiribati» (HTML)։ 1979։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2012-04-12-ին 
  18. Harris Aimee (August 1999)։ «Date Line Politics»։ Honolulu Magazine։ էջեր p. 20։ Վերցված է 18-06-2007 
  19. Kristof Nicholas D. (23 марта 1997)։ «Tiny Island's Date-Line Jog in Race for Millennium»։ New York Times։ Վերցված է 18-06-2007 
  20. Letts Quentin (25 января 1996«Pacific braces for millennium storm over matter of degrees»։ The Times։ Վերցված է 18-06-2007 
  21. 21,0 21,1 Associated Press (1 января 2000)։ «2000 greeted with song, dance»։ Japan Times 
  22. Associated Press (30 декабря 1999)։ «Millennium Island greets Y2K warmly»։ ClimateArk.org։ Վերցված է 18-06-2007 
  23. U.S. Naval Observatory (2003)։ «First Sunrise of the New Millennium» (HTML)։ Astronomical Applications Department։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2004-06-26-ին 
  24. Associated Press (December 30, 1999)։ «Millennium Island greets Y2K warmly»։ ClimateArk.org։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2007-09-27-ին։ Վերցված է 2006-06-11 

Գրականություն անգլերեն լեզվով[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]