Քեսապ (արեւմտահայերէն)

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
(Վերահղված է Քեսապից)
Հայկական աւանդական տուն մը Քեսապի մէջ

Քեսապ (արաբերէն՝ كسب), հայկական աւան (գիւղաքաղաք), Սուրիոյ Լաթաքիա քաղաքէն, 59 ք.մ. հիւսիս, Կասիոս լեռան լանջին։ Քեսապ շրջանը Լաթաքիա գաւառի 7 շրջաններէն մէկն է, շրջանի կեդրոնն է՝ Քեսապ աւանը։ Քեսապ շրջանին մաս կը կազմեն նաեւ 12 հայկական գիւղեր։

Աշխարհագրութիւն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Քեսապ շրջանը կը գտնուի Սուրիոյ հիւսիս-արեւմուտքը թրքական սահմանին մօտիկ, միջին հաշուով ծովէն 800 մեթր բարձրութեան վրայ, սակայն ծովը հեռու չէ քանի որ Գարատուրան գիւղի ծովեզերքը Քեսապ աւանէն 7 Քմ արեւմուտք է։ Շրջանը օժտուած է անտառներով եւ լեռներով ինչպէս՝ Տիւնակ 828 մեթր, Տափա 983 մեթր, Չալմա եւ Սելտրան 1.129 մեթր, Կասիոս 1.709 մեթր բարձրութեամբ։ Կլիման բարեխառն ըլլալով շրջանի բնակչութիւնը, որ ձմռան հազիւ 2.500 հոգիի թիւը կը հասնի, ամռան ամիսներուն կը բարձրանայ մինչեւ 50.000 կամ 60.000 անձի Լաթաքիայէն, Հալէպէն, Պէյրութէն, Դամասկոսէն եկող հայ թէ օտար զբօսաշրջիկներով։

Կասիոս լեռը եւ Քեսապ աւանի մուտքը

Անունակոչութիւն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սուրիոյ մէջ Քեսապ կը ճանչցուի իբրեւ Քասապ, մասամբ պահելով իր հայկական անուանակոչումը։ Պարագան նոյնը չէ գիւղերու անուններուն որոնք պետական հրամանով 1964-էն իվեր կը ճանչցուին արաբական անուններով. Օրինակ՝ Սեւ Աղբիւրը կը կոչուի Սախրա (արաբերէն ժայռ), Գարատուրանը՝ Սամրա (Թուխ), Էքիզօլուքը՝ նապղ՚էին (երկու աղբիւր), Պաղճաղազը՝ Մուշրիֆէ (լեռնալանջ), Տուզաղաճը՝ Շաճարէ (ծառ), Չինարճըգը՝ Այն ըլ տըլպէ (սօսի ծառին աղբիւր), Չագալճըգը՝ Ղազալէ (Եղնիկ), Քէօրքիւնէն՝ Ռապուէ (բլուր), Ներքի Գիւղը՝ Ադլալ (բլուրներ)։ Հայ համայնքը կը շարունակէ գործածել հին անունները։

Քեսապ աւանի անուան ծագումը խաչակիրներու լատիներով գրուած ժամանկագրութիւններուն մէջ կը յիշուի իբրեւ Քասէմպելլա կամ Քազապէլլա անունով։ Անտիոքի դուքսը Պեմունտ Ա. Քասպիս կամ Քասապէլլա աւանը կը նուիրէ Պետրոս

ճգնաւոր վանականին։ Քասապէլլա իտալերէն կը նշանակէ գեղեցիկ տուն։

Ծագում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ըստ աւանդութեան Քեսապ շրջանի առաջին գիւղը եղած է Ներքի Գիւղը (կամ Էսկիւրէն)։ Գիւղացիները որոշ ժամանակ մը մնալէ ետք Ներքի Գիւղ կը բարձրանան քիչ մը աւելի վեր եւ ներկայ Քեսապ աւանի տեղը կը հիմնեն նոր գիւղը։ Ներքի գիւղի բնակիչները եւ նոր եկողները կը փոխադրուին նոր գիւղ եւ առաջին գիւղը կը վերանուանուի ներքի գիւղ։

Ինչ կը վերաբերի Քեսապի ծագումին կան առնուազն երեք տեսութիւններ՝

  • Կիլիկեան ծագում

Հայերը հոն հաստատուած են Կիլիկեան թագաւորութեան եւ մանաւանդ անոր անկումէն (1375) ետք։ Քեսապցիները գաղթած են Սուէտիայի շրջանէն եւ հիմնած Ներքի Գիւղը (1500 էն 1525 թ)։

Այս վարկածը հիմնուած է Քեսապի եւ Սուէտիոյ բարբառներուն նմանութեանը՝ Զանգեզուրի եւ Արցախի բարբառներուն հետ։ Օրինակ՝ պարսկերենէ եւ քրտերենէ առնուած բառեր գտնելով Քեսապ-Սուէտիա Քիստինակ բարբառին հետ։

Քեսապի հայութիւնը մնացորդացն է հայ գաղթականութեան որ սկսաւ 7-րդ դարուն եւ շարունակուեցաւ մինչեւ 12-րդ դար։ Մեմլուքեան եւ Օսմանեան արշաւանքներու իբր արդիւնք՝ հայերը պաշտպանուելու համար կը համախմբուին եւ կը հիմնեն Քեսապը եւ նման կղզիացած Լաթաքիոյ եւ Հալէպի գաւառներու մէջ աւաններ ինչպէս՝ Արամօ, Ղնեմիէ, Եագուպիէ։

Այս երեք տեսութիւններն ալ ունին իրենց տկար եւ զօրաւոր հիմերու վրայ դրուած տուեալները, սակայն չկան փաստացի գրութիւններ որ վարկած մը իրականութեան մօտեցնէ։

Բնակչութիւն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Քեսապ աւանի եւ իր շրշանի բնակչութեան շուրջ կան մի քանի տուեալներ։ 19-րդ դարու տրուած թիւերուն համաձայն շրջանի հայութեան թիւը չանցնիր 10.000ը. Նկատի առնելու ենք որ տրուած թիւերուն մեծամասնութիւնը կլոր թիւեր (այսինքն հազարաւոր) են։ Այսպէս օրինակ՝

  • 1848 բողոքական միսիոնարներու համաձայն Քեսապ աւանը ունէր 300 տուն։
  • 1880 թուականին Կիրակոս Ղազանճեանի համաձայն շրջանը ունէր 6.000 տուն բնակիչ։
  • 1893 թուականի յուշագրութիւն մը շրջանի բնակչութեան թիւը 9.000 անձի մօտ կը գտնէ։
  • Հաւանաբար լաւագոյն մարդահամարներէն մէկն է 1911-ի մարդահամարը որ պատրաստեց Երուսաղէմի վարդապետ Մովսէս Ոսկերիչեանը. Ընթերցողը պէտք է մտաբերէ երկու տարի առաջ տեղի ունեցած Կիլիկիոյ ջարդը։ Ըստ Ոսկերիչեանին շրջանի մէջ կ՚ապրէր 6.115 անձ՝
Գիւղ Տուն Անձ
Քեսապ 543 2797
Գարատուրան 237 1290
Քէօրքիւնէ 67 338
Չինարճըգ 38 176
Ներքի Գիւղ 33 178
Տուզաղաճ 22 113
Էքիզօլուք 59 312
Գայաճըք 71 445
Պաղճաղազ 22 121
Պաշուրտ 13 85
Ֆագը Հասան 52 260
Գումար 1157 6115
  • 1920-ին ուսուցիչ Սիմոն Այանեանի մարդահամարին համաձայն կը կազմուի երկրորդ եւ ճշգրիտ մարադահամար մը որ սակայն չընդգրկեր Գարատուրանի եւ Պաշօրտի բնակչութիւնը։ Ըստ Այանեանի, շրջանը կ՚ապրին 2.363 անձեր եւ մօտաւորապէս 779 անձիք կ՚ապրին այլուր։
  • Բանասէր, պատմաբան, ազգագրագէտ Յակոբ Չոլաքեան 1993-ի ձմրան կու տայ հետեւեալ պատկերը՝
Գիւղ Տուն Անձ
Քեսապ եւ Գալա 135 482
Գարատուրան եւ Գարատաշ 47 185
Սեւ Աղբիւր 9 46
Ներքի Գիւղ եւ Խայիթ 34 162
Չինարճըգ 18 71
Չագալճըգ 13 48
Քէօրքիւնէ 18 57
Տուզաղաճ 15 64
Էքիզօլուք եւ Աճամ 35 124
Վերի Պաղճաղազ 4 17
Վարի Պաղճաղազ 6 21
Գումար 334 1277
  • 2004-ին Սուրիական մարդահամարի համաձայն Քեսապ աւանի բնակչութիւնը 1.754 անձ է։ Հաւանաբար շրջանի գիւղերու մնայուն բնակիչներու հետ Քեսապ շրջանը կը հաշուէ մօտ 2.500 բնակիչ։

Պատմութիւն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

19րդ դար[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

19րդ դարու առաջին կիսուն, մինչեւ 1832-ի Եգիպտոսի Իպրահիմ փաշայի Սուրիոյ գրաւումը Քեսապ շրջանի բնակչութիւնը կ՚ապրի ծանր պայմաններու տակ, ենթակայ Սուլթանի կողմէ նշանակուած Անտիոքի կառավարիչի քմահաճոյքներուն։ Իպրահիմ փաշայի կարճատեւ 8 տարուայ իշխանութեան ատեն եւ շնորհիւ իր հաստատած բարեկարգութիւններուն շրջանը արագ թափով կը զարգանայ։ Գիւղացիները կ՛ընդարձակեն իրենց հողերը, կը զարգանայ Քեսապի շուկան, կը բարեկարգուին կարգ մը ճամբաներ։ Գարատուրանի ծովափը իբր նաւահանգիստ գործածելով Քեսապ կ՛արտածէ իր պարտիզպանական բերքը դէպի Փոր Սաիտ եւ Աղեքսանդրիա։

1840 թուկաններէն սկսեալ Քեսապ կը մտնեն բողոքական օտար միսիոնարներ եւ Կաթողիկէ քարոզիչներ եւ շուտով կը հիմնուի բողոքական համայնքի եկեղեցին Քեսապի մէջ (1853)։ 1861-ին Քեսապ կը կառուցուի հայ կաթողիկէ եկեղեցին։ Յետաքային կը կառուցուին նաեւ Գարատուրանի (1873), Էքիզօլուքի (1882) եւ Քէօրքիւնայի (1898) աւետարանական եկեղեցիները։

1890ական թուականներուն Քեսապի շրջանը կը մտնէ Հնչակեան կուսակցութիւնը իսկ 1905-ին Հ.Յ. Դաշնակցութիւնը։ Կուսակցական գործիչներու աշխատանքը կը խանդավառէ ժողովուրդը եւ բաւական տարածում կը գտնէ երիտասարդ ուժերու մէջ։ Յետաքային այս երիտասարդութիւնն է որ կը հիմնէ Քեսապի Ուսումնասիրաց վարժարանը։

20րդ դարու առաջին կէսը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1909-ի Ատանայի ջարդը եւ 1915-ի Մեծ եղեռնի ազդեցութիւնները ծանր կ՛ըլլան շրջանին վրայ։ 1893-ին մօտ 9.000 անձ հաշուող շրջանի բնակչութեան թիւը 1920-ին իջած է 2.363 անձի (Քեսապ) եւ մօտ 779 անձիք այլուր։ Նկատի առնելու ենք որ Գարատուրանի եւ Պաշօրտի բնակչութիւնը նեռարեալ չէ այդ մարդահարի մէջ։ Ընդհանուր բնակչութեան կեսէն աւելի զոհուած է երկու աղէտներու ատեն։

1919-էն մինչեւ 1920 թրքական վտանքի տակ ապրեցաւ շրջանը, սակայն շնորհիւ հայ կամաւորներուն եւ յետաքային Քեսապ հաստատուած Հայ Լեգէոնի զինուորներուն վտանքը կը հեռանայ եւ թուրքերը կը լքեն մօտակայ գիւղերը։ 1920-ի Օգոստոս ամսուն շրջանի ընդհանուր ժողովի իբր արդիւնք եւ ապահովութիւնը պաշտպանելու համար կը հռչակուի զինուորական իշխանութիւն։ Փոքր Փռուցիկ զինեալ խումբեր կը հսկեն սահմաններուն վրայ եւ ետ կը մղեն Քեսապ յարձակող մօտակայ գիւղերէն թրքական խուժանները։

1922-ին Քեսապ կը մտնէ Ֆրանսացիներու ստեղծած «Աղեքսանդրէթի ինքնավար Սանճագի» կազմին մէջ եւ մինչեւ 1938-ի կիսուն խաղաղ շրջան մը կ՛ապրի։ Սակայն 1938-ին Ֆրանսան Աղեքսադրէթի Սանճագը Թուրքիոյ «նուիրեց» թուրքիան 2րդ համաշխարհային պատերազմէն դուրս պահելու նպատակով։ 1938-ի Յուլիս ամիսէն մինչեւ 1939-ի Յուլիս ամիսներու ընթացքին շրջանը կ՛ապրի թրքական սպառնալիքի տակ։ Շնորհիւ Կիլիկեան կաթողիկոսարանին (Անթիլիաս հաստատուած), գրագէտ Արշակ Չոպանեանին, օտար եւ հայ միութիւններու չանքերուն 1939-ի Յուլիս ամսուն Ֆրանսա եւ Թուրքիա կը համաձայնին նոր սահմանագծումի մը՝ Քեսապ շրջանի 2/3-ը մտնելով Սուրիոյ ֆրանսական սահմանին մէջ մնացեալ 1/3-ը մնալով թրքական սահմանէն ներս։

1940-էն մինչեւ 1946 կարճատեւ շրջան մը ֆրանասական իշխանութեան տակ մնալէ ետք, Քեսապի շրջանը վերջնականօրէն կը մտնէ Սուրիական արաբ պետութեան սահմաններէն ներս։

1946-47ի հայրենադարձութիւնը պարպեց շրջանի բնակչութեան 2/3րդը։ Հայրենիք ներգաղթեցին 2.407 անձ։

20րդ դարու երկրորդ կէսը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1947-ի հայրենադարձութենէն մինչեւ 1960 տասնամեակի սկիզբը Քեսապէն դէպի Լաթաքիա, Հալէպ, Դամասկոս եւ Պէյրութ արտագաղթը մեծ չափերու հասաւ։ Աշխատող ձեռքերու պակասը, ստիպեց գիւղացիները որ փոխեն իրենց անասնապահական, ծխախոտի եւ շերամափուծական տնտեսութիւնը եւ զայն փոխարինեն խնձորի տարտիզպանութեամբ։ Խնձորի բերքին բերած եկամուտը շատ լաւ վարձատրեց գիւղացիին։ Նիւթական պայմանները կամաց-կամաց լաւացան եւ շնորհիւ շրջանի կլիմային Քեսապ դարձաւ Սուրիոյ նշանաւոր ամառանոցներէն մէկը։

1960-ական թուականներէն սկսեալ սուրիահայ կարգ մը միութիւններ Քեսապ շրջանի մէջ հիմնեցին սեփական բանակավայրեր, կեդրոններ եւ շէնքեր ինչպէս՝ Հ.Մ.Ը.Մ-ի բանակավայրը՝ Էքիզօլուք, Ս.Օ.Խ.-ի կազդուրման կայանը՝ Գալա, Հայ Աւետարանական Ջանից միութեան կերդրոնը՝ Քեսապ, Հ.Մ.Մ.-ի բանակավայրը՝ Գարատուրան, Մխիթարեան վարժարանի բանակավայր՝ Գարատաշ, Հ.Բ.Ը.Մ.-ի կազդուրման կեդրոնը՝ Քեսապ, եւայլն։

Հալէպէն, Լաթաքիայէն, Պէյրութէն ամառանոց եկողներ շինեցին անձնական տուներ. Ելեկտրական եւ հեռաձայնային ցանցերը տարածուեցան Քեսապ շրջանի բոլոր գիւղերու մէջ։ Ճամբաները եղան ասֆալթապատ, ջուրը հասաւ բոլորին տուները եւ հին տուները նորոգուեցան ու օժտուեցան ամենէ արդիական սարքաւորումներով։ Քեսապցին 1960-ական թուականներու սկիզբէն մինչեւ 2014 թուականի մարտ ամիսը ապրեցաւ խաղաղ եւ բարգաւաճ շրջամ մը որ աւաղ խախտուեցաւ Քեսապ խուժող «Սուրիական ազատ բանակ»ի եւ այլ ուժերու կողմէ որոնք Քեսապ մտան Թուրքիայէն, շնորհիւ վերջինին բերած գաղտնի աչակցութեան։

21րդ դար եւ սուրիոյ քաղաքացիական պատերազմ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Քսանըմէկ մարտ 2014-ի առաւօտեան Թուրքիայէն Քեսապ ներխուժեցին զանազան զինեալ խմբաւորումներ որոնք մաս կը կազմեն «Սուրիոյ ազատ բանակ»ին ինչպէս՝ Ժապհաթ ալ նուսրա, Անսար ալ շամ, շամ ալ իսլամ։ Սուրիական բանակի օգնութեամբ գիւղացիներուն բացարձակ մեծասմանութիւնը շրջանէն հեռացան դէպի Լաթաքիա, Այնճառ եւ կամ Պէյրութ։ Տարիքի եւ կամ առողջական պայմաններու բերմամբ շրջանին մէջ մնացին մօտ 40 անձիք։

Երեք օր տեւող պատերազմէն ետք շրջանը ամբողջովին անցաւ «Սուրիական ազատ բանակ»ի զինեալ ուժերու ձեռքը։ Մօտաւորապէս երեք ամիս ետք՝ 15 յունիս 2014-ին սուրիական բանակը ազատագրեց Քեսապի շրջանը եւ գիւղացիք վերադարձան քանդուած, կողոպտուած եւ կամ այրած իրենց տուները։ Եկեղեցիներ, մշակութային կեդրոններ հռոյ ճարակ դարձած, , գերեզմաններ պղծուած, գործատեղիներ, պանդոկներ կողոպտուած եւ անգործածելի դարձած էին։

Շնորհիւ սփիւռքի հայութեան շտապ օգնութեան եւ գիւղացիներու համագործակցութեան ելեկտրական հոսանքը, հեռաձայնային կապերը շուտով վերահաստատուեցան։ Գիւղացին կրցաւ 2014 թուականի խնձորի բերքը հաւաքել եւ անոր հասոյթով անմիջական ծախսերը գոցել։ Մօտ 250 ընտանիքներ վերադարձան վերջնականապէս իրենձ բնակարանները։

Ներկայիս՝ այսինքն վերջին երկու տարիներէ (2014-2016) ետք, համեմատաբար խաղաղ շրջան մը կ՛ապրի Քեսապի եւ իր գիւղերու հայութիւնը։ Վերաշինական աշխատանքը տարիներու ընթացքին կ՛աշխուժանայ եւ շնորհիւ գիւղատնտեսութեան վնասները հատուցում կ՛ստանան։

Կրօն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ըստ անպաշտօն աղբիւրներու Քեսապ շրջանի մնայուն բնակչութեան 80 տոկոսը հայ է եւ մնացեալը Ալեւիի արաբներ։

Քեսապի Սբ. Աստուածածին եկեղեցին

Քեսապ աւանի եկեղեցիներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Հայ առաքելական Սբ. Աստուածածին եկեղեցին- հիմնադրութեան թուականը անյայտ։ Եկեղեցին նորոգուած է 1880 թուականին, ներքնամասը բարեզարդուած 1992-ին եւ մասամբ վերանորոգուած 2014-15 թուականներուն հետ սուրիական քաղաքացիական պատերազմի տեսած վնասներուն հետեւանքով։
  • Հայ աւետարանական Սուրբ Երրորդութեան եկեղեցիի շինարարութիւնը սկսաւ 1912-ին սակայն անաւարտ մնաց մեծ Եղեռնի պատճառավ։ 1978-ին կատարուեցաւ եկեղեցւոյ հիմնադրութեան 125 ամեակը։ Եկեղեցին հրկիզուեցաւ 2014 թուականին սուրիոյ ազատ բանակի եւ իրենց դաշնակիցներու կողմէ որ Քեսապ ներխուժեցին թուրքիայէն Մարտ ամսու 21 էն 23 թուականներուն։
Քեսապի հայ աւետարանական Սբ. Երրորդութեան եկեղեցին
  • Հայ Կաթողիկէ Սուրբ Միքայէլ Եկեղեցի որուն բացումը կը կատարուի 1925-ին։

Քեսապի մէջ կը գործէ նաեւ մզկիթ մը որ հիմնուեցաւ 1970-ական թուականներուն տեղացի եւ այցելու արաբներու համար։ Քեսապ աւանի գերեզմանատունը կը գտնուի գիւղի մօտ բլուրի մը լանջին։

Քեսապի գիւղերու մէջ գործող եկեղեցական կայքեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Ներքի Գիւղի Սուրբ Աստուածածին մատուռը ուր ամէն տարի Օգոստոսի Սբ. Աստուածածնայ տօնին առթիւ Բերիոյ Հայոց Թեմի Բարեջան Առաջնորդը կը կատարէ Սբ. Պատարագը։ Մատուռը կը գտնուի նշանաւոր աղբիւրին քովը. Աղբիւրը որ շինեցին Քեսապ հաստատուած առաջին քեսապցիները։
Ներքի գիւղի Սբ. Աստուածածին մատուռը
  • Գարատուրանի կեդրոնական թաղի Սուրբ Աստուածածին մայր եկեղեցին կառուցուած 1890-ին։ 1942 թուականի գետնասահքը հիմնյատակ կործանեց եկեղեցին։ 1961-ին նախկին եկեղեցւոյ տեղէն քիչ անդին վերակառուցուեցաւ Սբ. Աստուածածինը։
  • Գարատուրանի ծովու թաղի Սբ. Ստեփանոս մատուռը որ վերանորոգուեցաւ 1987-ին շնորհիւ «Երկիր եւ մշակոյթ» միութեան տարած ջանքերուն։
  • Գարատուրանի աւետարանական եկեղեցին հիմնուած 1873-ին, վերանորոգուած 1986-ին։
  • Սեւ Աղբիւրի ասորի վանք հիմնուած 1990-ին։
  • Քէօրքիւնէ-Էքիզօլուքի աւետարանական միացեալ եկեղեցին՝ հիմնուած 1899-ին։
  • Էքիզօլուքի Էմմանուէլ աւետարանական եկեղեցին որուն հիմը դրուած է 1911-ին. Եկեղեցւոյ շինարարութեան աշխատանքը կ՚աւարտի 1956-ին։
  • Վարի Պաղճաղազի հայ կաթողիկէ եկեղեցին եւ վանքը հիմնուած 1905-ին եւ վերանորոգուած 2003-ին։

Տնտեսութիւն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Քեսապ շրջանի տնտեսութիւնը մինչեւ 20-րդ դարու կէսերը կեդրոնացած էր հողագործութեան, պարտիզպանութեան, եւ անասնապահութեան շուրջ։ Գիւղացին ունէր արտեր ուր ամրան ամիսներուն ցորենը կը հնձէին. Կար նաեւ ծխախոտի հողագործութիւնը որ պետութեան կողմէ ծանր տուրքերու հարկադրուած էր։

Պարտիզիպանութեան մէջ հիմնական տեղ ունէին ձիթենին, թզենին, թթենին եւ մանաւանդ որթատունկը։ Կային նաեւ այլ տեսակի ծառեր, օրինակ՝ տանձենի, ընկուզենի, խնձորենի։ Թութէն օղի կը պատրաստէին, թուզը կը չորցնէին եւ չիրը ձմռան հողագործը իբր պաշար հետը գործի կը տանէր։ Շրջանը հարուստ էր ընտիր զանազան տեսակի խաղողներով։ Խաղողէն եւ թուզէն կը պատրաստէին պաստեղը, խաղողի հիւթէն կը պատրաստուէր նաեւ ռուպը կամ պէքմէզը։

Անասնապահութիւնը տարածուած էր բոլոր գիւղերուն մէջ՝ ամէն ընտանիք ունէր քանի մը կով, ոչխարներ եւ էշ. Վերջինը բեռներ փոխարդրելու համար կը պահէին։ Ձմերուայ եղանակին քեսապցին կը դառնար որսորդ ու կագաւի, նապաստակի եւ վայրի խոզի որսորդութեամբ կզբաղէր։ Որսորդութիւնը գլխաւորաբար ժամանց էր։

Քսաներրորդ դարու կիսուն տնտեսութիւնը կամաց-կամաց կը փոխուի եւ կը կեդրոնանայ խնձորի պարտիզպանութեան շուրջ. Քսաներրորդ դարու վերջաւորութեան չկար քեսապցի ընտանիք մը որ խնձորի պարտէզ չ՚ունէր. Քեսապի շատ յարգի խնձորը կ՚առաքուէր մինչեւ Հալէպ, Դամասկոս եւ Լաթաքիա ուր կը ծախուէր լաւ գինով։ Տնտեսական այս վերելքը ծաղկ կու տայ շինարարական աշխատանքի եւ ելեկտրական, հեռաձայնային ցանցերու տարածման Քեսապ աւանի եւ բոլոր գիւղերու մէջ։ Հողէ շինուած ճամբաները զիֆթով կը ծածկուին եւ Քեսապ աւանի մէջ կը բացուին նաեւ պանդոկներ, ճաշարաններ զբօսավայրեր ընդունելու համար հիսուն հազարի հասնող ամառանոց եկող զբօսաշրջիկներուն։ Այս տնտեսական վերելքին իբր արդիւնք կամաց-կամաց կը վերանայ հողագործութիւնը եւ անասնապահութիւնը, թուզի, ձիթէնիի ծառերը կը փոխարինուին խնձորի պարտէզներով։

Քեսապ աւանը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Քեսապի կեդրոնական հրապարակը եւ Աւետարանական եկեղեցին

20-րդ դարու սկիզբին Քեսապ աւանը կը բաղկանար 3 թաղերէ՝ Արեւմտեան, կեդրոնական եւ արեւելեան պատսպարուած 3 կողմէ լեռներով։ Շինարարական մեծ թափ մը կը սկսի Ատանայի ջարդէն ետք սակայն կանգ կ՛առնէ 6 տարի ետք (1915)։ Այս շրջանին է որ կը շինուի գրադարանը, Սահակեան դպրոցը, Աւետարանական համայնքի դպրոցը։

Ուսումնասիրաց վարժարանի, Լատին եկեղեցիի եւ դպրոցի, երկյարկանի բնակարաններու շինութիւնը եւ վերանորոգումը կը սկսի 1920 թուականներուն։ Կը բարեկարգուին նաեւ փողոցներն ու գիւղի հրապարակը։

1952-ին քեսապ կ՛ունենայ ելեկտրականութիւն, ջուրի ցանց, կոյուղի։ Քաղաքապետարանը կ՛ունենայ մնայուն եւ բաւարար պաշտօնէութիւն։

21-րդ դարու սկիզբին Քեսապ աւանը բոլորովին կերպարանափոխուած է՝ դեռ կը մնան մի քանի կարմիր կղմինտաւոր տուներ սակայն անոնց կողքին կը բարձրանան 5-էն 6 յարկանի շէնքեր, տասնեակ մը պանդոկներ, ճաշարաններ, զբօսավայրեր եւայլն։ Պահելու համար գիւղի հին տուներու ոճը «Երկիր եւ Մշակոյթ» միութիւնը կեդրոնական թաղի տուներէն մէկը գնեց 20-րդ դարու վերջաւորութեան եւ նորոգեց կարելի եղածին չափ պահելով իր նախատիպարը։

Ներկայիս Քեսապ շրջանը օժտուած է հեռաձայնային ցանցով։ Հեռատեսիլ, ձայնասփիւրի գործիք, համակարգիչներ եւայլն կարելի է տեսնել բոլորին մօտ։ Քեսապ կապուած է համացանցով աշխարհի բոլոր երկրամասերու հետ։ Ձմեռը հազիւ 1.750 հոգի հաշուող աւանը ամրան ամիսներուն կը հասնի 50.000-ի շնորհիւ իր բարեխառն կլիմային։

Քեսապի կեդրոնական թաղամասը եւ Ս. Աստուածածին եկեղեցին

Դպրոցներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Քեսապի Միսաքեան համալիրը

Քեսապի մէջ տարիներու ընթացքին գործած են առնուազն 3 տարբեր տեսակի դպրոցներ համապատասխանելով 3 համայնքներուն բնակչութեան աճին։ Այսպէս՝

  1. Առաքելական համայնքի դպրոցը հիմնուած էր 1848-ին իբր Ս. Աստուածածին եկեղեցւոյ վարժարան եւ գործած է աւելի քան 60 տարի (1848-1909)։ Կիլիկիոյ ջարդին դպրոցը եւ եկեղեցին կը հրկիզուին։ 1909-ին Սահակ Վեհափառի նիւթական օգնութեամբ դպրոցը կը վերաշինուի եւ կը վերանուանուի Սահակեան վարժարան։ 1924-ին դպրոցը կ՛ըլլայ երկսեռ եւ կը գոյատեւէ մինչեւ 1962։
  2. Աւետարանական համայնքի Առաջին վարժարանը գոյատեւած է 6 տարի՝ 1849-էն մինչեւ 1855։ 1855-էն ետք աւետարանական համայնքը կ՛ունենայ աղջկանց եւ մանչերու զոյգ վարժարաններ որ կը գործեն մինչեւ 1915։ 1924-ին կը վերաբացուի վարժարան եւ կը կոչուի նահատակաց միացեալ (երկսեռ) վարժարան որ կը գործէ մինչեւ այսօր։ Վարժարանը ունի դպրոցի աշակերտութեան համար հանրակառք։ 2002-03 տարեշրջանին աշակերտութեան թիւը կը հասներ 64-ի։
  3. Կաթողիկէ վարժարաններ որոնք գործած են զանազան ընդմիջումներով 1864-էն մինչեւ 1948։ 1948-էն մինչեւ 1967 համայնքի վարդապետներու տեսչութեամբ դպրոցը կը գոյատեւէ 40-էն 50 աշակերտութեամբ։ 1974-ին կը վերաբացուի իֆր Բարեյուսոյ վարժարան ունենալով մանկապարտէզի եւ նախակրթարանի բաժին։ 1997-ին հիմնովին նորոգուեցաւ Բարեյուսոյ վարժարանը շնորհիւ Կիւլպէնկեան հաստատութեան նիւթական օժանդակութեան։
  4. Պետական երկրորդական վարժարան որ կը գործէ 1960-ական թուականներէն իվեր։ Ունի մինչեւ պետական պաքալորիայի դասարան։
  5. Ազգային Ուսումնասիրաց Վարժարանը՝ հիմնուած 1933-ին ուր ներկայիս կը գործէ իբր շրջանի ազգային միակ վարժարանը։ Ունի երկսեռ աշակերտութիւն եւ աշակերտական հանրակառքի դրութիւն։ Վարժարանը հիմնովին նորոգուեցաւ 1996-ին օժտուելով համակարգի սենեակով եւ կեդրոնական ջերուցումի դրութեամբ։ 2002-ին վարժարանը ստացաւ պետական արտօնագիր իբր միջնակարգ (այսինքն 9 տարի) դպրոց եւ Ը դասարանի շրջանաւարտները մասնակցեցան պետական (Պրովէի) քննութիւններուն։ Աշակերտութեան թիւը բարձրանալով 151 աշակերտէն 2002-03 տարեշրջանին հասաւ 226-ի 2007-08 տարեշրջանին։ Ներկայիս աշակերտութեան թիւը կ՛անցնի 300-ը։

Շրջանի գիւղերը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1960-ական թուականներու գիւղական տարազ

Շրջանը ունի 11 բնակելի գիւղեր եւ 1 ձմռան ամայի գիւղ՝ Պաշօրտը։ Բնակուող գիւղերն են՝

  1. Գարատուրան (կամ Գալատուրան)
  2. Սեւ Աղբիւր (Կամ Գայաճըք)
  3. Ներքի Գիւղ (կամ Էսկիւրան) եւ Խայիթ
  4. Չինարճըգ (կամ Չինար)
  5. Չագալճըգ
  6. Քէօրքիւնէ
  7. Էքիզօլուք
  8. Գարատաշ (տես Գարատուրան)
  9. Տուզաղաճ
  10. Վերի Պաղճաղազ
  11. Վարի Պաղճաղազ

Գիւղական Սարքեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մինչեւ 20-րդ դարու վերջին տասնամեակները Քեսապի ամէն մէկ գիւղ ունէր որոշ սարքաւորումներ որոնք կը սեպուէին բոլորին կողմէ իբր համայնքային պատկանելիութիւն։ Այսպէս՝

Գիւղական թոնիր եւ ձիթապտուղով հաց
  1. Գիւղը ունէր աղբիւր ուրկէ կուժերով տուն ջուր կը փոխադրէին. Ծաւալուն գիւղերը ունէին մէկէ աւելի աղբիւրներ։
  2. Գրեթէ ամէն թաղ ունէր իր թոնիրը ուր հերթով հաց կ՛եփէին գիւղացիք։
  3. Կալեր՝ ուր ցորենը կը զատէին յարդէն- Կալերը բացօթեայ հովասուն տեղեր կ՛ըլլային որպէսզի հովը յարդը զատէ ծանր ցորենէն։
  4. Սանտ՝ քարէ շինուած սարքեր ուր ցորենը կը ծեծէին մանր ձաւար պատրաստելու համար։
  5. Առուներ որ աղբիւրի ջուրը պարտէզներ հասցնեն հերթով ջրելու համար պարտէզի բանջարեղէնները։
  6. Ջաղացքներ ցորենէն ալիւր պատրաստելու համար. Գոյութիւն ունէին գլխաւորաբար Քեսապ աւանի եւ մեծ գիւղերու մէջ։
Քարէ սանտ ուր կը ծեծէն ցորենը
Ցորենը աղալու սարք

21-րդ դարուն այս սարքաւորումները հաւանաբար տեղ-տեղ կը մնան, սակայն չեն գործածուիր քանի ելեկտրականութիւն կայ բոլոր գիւղերու մէջ, տեսակ-տեսակի փուրեր կան Քեսապ աւանի եւ մեծ գիւղերու մէջ, ճամբաները ասֆալթապատ են եւ գրեթէ ամէն ընտանիք ունի անձնական փոխադրամիջոց։ Նախկին գիւղական դժուար կեանքը կը փոխարինուի արդիական միջոցներով հարուստ միջավայրով մը եւ այսպէս կալերը, թոնիրները, սանտերը, աղբիւրները, եւայլն կը դառնան աւելորդ։

Ռուպ պատրաստելու ատեն

Մատենագիտութիւն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Յակոբ Չոլաքեան, «Քեսապ», Ա. հատոր, Հալէպ, 1995
  2. Յակոբ Չոլաքեան, «Քեսապ», Բ. հատոր, Հալէպ, 1998
  3. Յակոբ Չոլաքեան, «Քեսապ», Գ. հատոր, Հալէպ, 2004
  4. Յակոբ Չոլաքեան, «Քեսապի երեք օրերը», Երեւան, 2014
  5. Սուրիական մարադահամար՝ http://www.cbssyr.org/new%20web%20site/General_census/census_2004/NH/TAB06-6-2004.htm
  6. Լոս Անճըլեսի Քեսապի Ուսումնասիրաց Միութիւն - Կայքէջ www.keaofla.com
  7. Լոս Անճըլէսի Քեսապի Ուսումնասիրաց Միութիւն - տարեկան գրքոյկ 25 թիւ՝1991-2015
  8. Պէյրութի Քեսապի Ուսումնասիրաց Միութիւն - Ալպոմ Քեսապի եւ շրջակայից- Պէյրութ, 1955
  9. Հայկական Սովետական Հանրագիտարան - Հատոր 4, 7, 12 - Երեւան 1974-1986
  10. Լոս Անճըլեսի Քեսապի Ուսումնասիրաց Միութիւն - Քեսապն ու քեսապցին - Լոս Անճըլես 2011
  11. Քեսապցիներ Քեսապի համար կայքէջ- www.kessabtsiner.com