Քաղաքատեղու մելիքական ապարանք

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Ապարանք
Քաղաքատեղու մելիքական ապարանք
ԵրկիրԼՂՀ
Շինության տեսակԱպարանք
ՀիմնադիրՄելիք Ադամ
Հիմնական թվականներ՝1783

Քաղաքատեղու մելիքական ապարանք գտնվում է ԼՂՀ Մարտակերտի շրջանի Մաղավուզ գյուղից մոտ 2 կմ արևմուտք, Թարթառ գետի աջ ափի բարձրադիր անտառալանջերին սփռված Քաղաքատեղ կամ Մայրաքաղաք անունով հայտնի միջնադարյան բերդավանի կենտրոնական մասում[1]։

Պատմություն և ճարտարապետություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Քաղաքատեղու մելիքական ապարանքի տարածքը հյուսիսից ու հարավից սահմանափակված է ձորերով և կազմված է խիստ կտրտված, արևմտահայաց, անտառածածկ ժայռալանջերից, զբաղեցնում է 54 հա տարածք։ Կառուցապատման մեջ իրենց ակնառու դիրքով աչքի են ընկնում կենտրոնական մասի ժայռազանգվածի լանջին կառուցված ապարանքը և դրա հյուսիս-արևմտյան ու հարավ-արևմտյան կողմերի հանդիպակաց դարավանդեզրերին գտնվող երկու փոքր ամրությունները, որոնք և կազմել են բերդավանի հիմնական պաշտպանական կետերը։

Բերդավանն ունեցել է պարիսպներով ամրացված երկու մուտք՝ արևելքից և արևմուտքից։

Հնավայրը Արցախի հնագույն ամրացված բնակավայրերից է, և կա կարծիք, որ «Մայրաքաղաք անունով հիշվում է վաղ միջնադարից, 7-րդ դարում այստեղ են նստել Աղվանքի կաթողիկոսները»[2]։ Այս տեղեկության սկզբնաղբյուրը թեև չի նշվում, սակայն հայտնի է, որ Աղվանք-Արցախի կաթողիկոսության ամառանոցը եղել է Բերդակուր ամրոցը և որպես այդպիսին մնացել է 7-րդ դարից մինչև 9-րդ դարը[3]։

Միջին դարերում բերդավանի գոյատևման մասին են վկայում հնավայրի արևելյան եզրաբարձունքին գտնված գերեզմանոցի մատուռի 1260 թ. արձանագրությունը, 1250 թ. խաչքարը և 1551 թ. տապանաքարերը[4]։

Հենց այս դարերում է բնակավայրը իշխանանիստ դարձել և կոչվել «մայրաքաղաք» (ինչպես «Եղեգիս մայրաքաղաքը» Սյունիքի Վայոց ձոր գավառում)[5], սակայն, քանի որ գտնվում է գավառի հնագույն կենտրոն Չարաբերդ-Ջրաբերդ ամրոցից մոտ 1.5 կմ արևելք, իսկ վերջինիս անունը աղբյուրներում գործածվում էր և՛ գավառ, և՛ կենտրոն, և՛ ամրոց իմաստներով[6], կարելի է ենթադրել, որ Չարաբերդ-Ջրաբերդ անունը հնուց ի վեր, մասնավորապես միջին դարերում և հետո, ներառում էր ամրոց-բերդավան ամբողջությունը։

Բերդավանի ուսումնասիրությունները վկայում են , որ ապարանքի կառուցումը կապված է Ջրաբերդի նշանավոր Մելիք-Ադամի անվան հետ, իսկ Քաղաքատեղ-Մայրաքաղաքը համարում նրա աթոռանիստ բնակավայրերից մեկը։

Ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ ապարանքը, ինչպես նկատել են Մ. Բարխուդարյանցն ու Րաֆֆին[7], կառուցվել է հնի ավերակների վրա և բաղկացած է սկզբնական՝ քարաշեն ծածկերով մասից և դրան կցված փայտածածկ սենյակներից։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. «Արցախի պատմություն։ Հնադարից մինչև մեր օրերը — Վիքիդարան»։ hy.wikisource.org։ Վերցված է 2020-04-11 
  2. Կաղակատվացի Մ. (1860)։ Պատմութիւն Աղուանից աշխարհի։ էջեր էջ 297 
  3. Բ. Ուլուբաբյան։ Խաչենի իշխանությունը 10-16-րդ դարերում։ էջեր էջ371 
  4. Մ. Բարխուտարեանց։ Արցախ։ էջ 222 
  5. Ղ. Ալիշան։ Սիսական։ էջ 146 
  6. Մ. Կաղանկատվացի։ Պատմութիւն Աղուանից աշխարհի։ էջեր 157, 354 
  7. Մ. Բարխուտարեանց։ Արցախ։ էջ 224 

Աղբյուրներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]