Քաղաքային տնտեսագիտություն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search

Քաղաքային տնտեսագիտություն (անգլ.՝ urban economics), գիտություն քաղաքային տարածքների տնտեսագիտական հետազոտությունների մասին, որոնք ուսումնասիրում են քաղաքային խնդիրները։ Քաղաքի տնտեսագիտությունը միկրոէկոնոմիկայի բաժին է, որն ուսումնասիրում է քաղաքի տարածական կառուցվածքը, տնային տնտեսությունների և ձեռնարկությունների տեղակայվածությունը: Քաղաքային տնտեսագիտությունն ուսումնասիրում է քաղաքում ռեսուրսներիի տեղաբաշխումը[1], ուղղված է ձեռնարկությունների տեղաբաշխման լուծումներին և հենց քաղաքներին՝ որպես տնտեսական ակտիվության կենտրոններ[2]: Քաղաքային տնտեսագիտությունը կենտրոնացված է ֆիզիկական անձանց և ձեռնարկությունների միջև տարածական հարաբերությունների վրա՝ հասկանալու համար տնտեսական շարժառիթները, որոնք ընկած են քաղաքների ձևավորման, գործունեության և զարգացման հիմքում:

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Քաղաքային տնտեսագիտությունն սկսել է զարգանալ 1862 թվականի Տյունենի մոդելում, այնուհետև 1933 թվականի Վալտեր Կրիստալերի կենտրոնական վայրերի տեսությունում, Ավգուստ Լյոշի 1940 թվականի աշխատությունում: Քաղաքի առաջին միակենտրոն մոդելը ներկայացվել է 1864 թվականին Ալոնսոյի մոդելում[3]։

Ալոնսոյի միակենտրոն մոդելը ժամանակի ընթացքում արդիականացվել է․ քաղաքի միակենտրոն կենտրոնը ժամանակի ընթացքում թուլանում է տեխնոլոգիական փոփոխությունների, մասնավորապես արագ և էժան տրանսպորտի (որն այն հնարավոր է դարձնում արվարձանների բնակիչների համար, որպեսզի հեռու ապրեն կենտրոնի իրենց աշխատատեղերից) և կապի (որոնք գլխամասային գրասենյակներին թույլ են հեռանալ կենտրոնից) պատճառով: Բազմակենտրոն ընդլայնումը կապված է հողի վարձակալական վճարի իջեցման և ագլոմերացիայի արդյունքի մեծացման հետևանքով առաջացած օգտակարության աճից[4]։

Քաղաքային տնտեսագիտությունը կարելի է բաժանել 6 փոխկապակցված հետազոտական բլոկների[2]՝

Շուկայական ուժերը քաղաքի զարգացման ոլորտում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Շուկայական ուժերը նպաստում են քաղաքների առաջացմանը, որոշում դրանց տեղակայման վայրը, չափերն ու զարգացումը: Այսպես, ձեռնարկությունների և տնային տնտեսությունների տեղակայվածության որոշումը, երբ ձեռնարկությունները կատարում են ընտրություն՝ հիմնվելով շահույթի մաքսիմալացման, իսկ տնային տնտեսությունները՝ ապրելու հարմարավետությունների մաքսիմալացման վրա, հանգեցնում են գործունեության կենտրոնների առաջացման (քաղաքների), իսկ նրանց ուժը որոշում է քաղաքի չափն ու տնտեսական կառուցվածքը: Արտադրական կլաստերները, ինչպիսին է Կալիֆորնիայի Սիլիկոնային հովիտը, ստեղծում են քաղաքային ամբողջ շրջաններ՝ գերիշխող ձեռնարկություններով[2]։

Քաղաքային ագլոմերացիայի պատճառներն են[5]՝

  • Համեմատական առավելությունները միջշրջանային առևտրում զարգացնում են առևտրային քաղաքները,
  • Արտադրության և տրանսպորտային ծախսերի տնտեսման մասշտաբի ներքին էֆեկտները զարգացնում են արդյունաբերական քաղաքները,
  • Ագլոմերացիայի էֆեկտը (արտաքին էֆեկտ) տանում է տնային տնտեսությունների և ձեռնարկությունների համակենտրոնացմանը, որոնք ստանում են զարգացած ենթակառուցվածքներ և հանրային բարիքի բարձր մակարդակ:

Հողօգտագործումը քաղաքի ներսում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հողօգտագործման կառուցվածքը կախված է ձեռնարկությունների և տնային տնտեսությունների տեղակայվածության ներքաղաքային ընտրությունից, որն այդ ընտրությունը կապում են հողի գնի հետ, որը կարգավորվում է հողօգտագործման կանոններով. կառուցապատման համար հողերի առաջարկների նվազումը և շինարարության թույլտվությունները թույլ են տալիս բարձրացնել հողի և բնակարանների արժեքը՝ տվյալ սահմաններում, որից դուրս դրանց արժեքը ընկնում է։ Տեղական ինքնակառավարման մարմիններն իրականացնում են քաղաքի տարածքի գոտիավորում․ յուրաքանչյուր հողամասի համար սահմանվում են դրա օգտագործման բոլոր թույլատրելի տարբերակները։ Տարածքների գոտիավորումը հնարավորություն է տալիս կառավարել շուկայական ուժերը և քաղաքի կենտրոնից զբաղվածությունը տեղափոխում են ծայրամասեր՝ այդպիսով ազդելով քաղաքային տնտեսության կառուցվածքի վրա[2]։

Քաղաքային տրանսպորտ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Քաղաքային տրանսպորտն ազդում է հողօգտագործման և տարբեր հողամասերի հարաբերական հասանելիության վրա։ Ավտոմոբիլային տրանսպորտով երթևեկելն ազդում է ճանապարհների ծանրաբեռնվածության վրա, որը լուծվում է հետևյալ եղանակներով[2]՝

Տնտեսական քաղաքականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տեղական ինքնակառավարման մարմինները, կառավարելով քաղաքային տնտեսությունը, քաղաքային մակարդակով վարում են տնտեսական քաղաքականություն և լուծում են աղքատության և հանցագործության խնդիրները. փոխում են այն տենդենցը, որ աղքատներն ապրում են աղքատների հետ՝ նրանց ավելի աղքատ դարձնելով[2]։

Բնակարանաշինություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Երբ Տնային տնտեսություններն ընտրում են բնակարան, ապա դա տեղակայվածության ընտրություն է, բայց նրանք բախվում են բնակարանների մատչելիության և տեխնիկական վիճակի ցածր մակարդակի հետ: Կառավարությունը սուբսիդիաներ է տրամադորւմ կապիտալ, շահագործման և արդիականացման ծախսերի ծածկման համար՝ սահմանելով քաղաքացիների այն շրջանակը, որոնք իրավունք ունեն ստանալ նշված սուբսիդիաները: Պետությունը ստեղծում է բնակարանային ֆոնդ քաղաքացիների որոշակի շրջանակների համար, ավելացնում կամ նվազեցնում է բնակարանային պահանջարկը, ապահովում է բնակարանների գների նվազեցումը[2]։

Տեղական ինքնակառավարման ծախսեր և հարկեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ըստ Չարլզ Թիբուի՝ տնային տնտեսությունները որոնում և վերլուծում են հանրային բարիքները և խմբավորվում են քաղաքի համեմատաբար համասեռ վայրերում կամ քվեարկելով ոտքերով՝ լքում են քաղաքը: Քաղաքային իշխանությունները, ղեկավարելով այս գործընթացը և ունենալով համայնքային բյուջեի երկու խոշոր աղբյուր (դրանք են հարստության հարկը և միջբյուջետային փոխանցումները), հաստատում են այն բյուջեն, որը նախընտրում է միջին ընտրողին, օգտագործում են հարկերն ըստ Է. Լինդալի (հարկ, որը հավասար է տեղական հանրային բարիքից ստացվող սահմանային շահույթին)[2]:

Քանի որ հողի առաջարկը մնում է անփոփոխ, իսկ անշարժ գույքի հարկը նույնն է երկրում, ապա սեփականատերերը դրանք չեն փոխանցում, և բնակարանների գները մնում են անփոփոխ: Հարստության հարկի բարձրացման դեպքում՝ սպառողական ապրանքների գներն աճում են, իսկ տնային տնտեսություններն սկսում են ավելի շատ վճարել բնակարանների համար և ավելի քիչ են գնում այլ ապրանքներ: Պետությունը սուբսիդիաներ է տրամադրում (կատարում են միջբյուջետային փոխանցումներ) տեղական իշխանության մարմիններին՝ արտաքին էֆեկտների և անհամապատասխանությունների խնդիրները լուծելու համար, երբ սոցիալական ծախսերն աճում են ավելի արագ, քան հարկային մուտքերը[2]։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Arnott R., McMillen D. A companion to urban economics. — Blackwell Publishing Ltd, 2006. — P. 7, 575. — ISBN 978-1405179683
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 2,6 2,7 2,8 О’Салливан А. Экономика города. — М.: Инфра-М, 2002. — С. 2-3,477,525,565. — 706 с. — ISBN 5-16-000673-7
  3. Capello R., Nijkamp P. The theoretical and methodological toolbox of urban economics:from and towards where? // ERSA 2003 Congress. — 2004.
  4. Занадворов В.С., Ильина И.П. Теория экономики города. — М.: ГУ ВШЭ, 1999. — С. 153. — ISBN 5-7598-0125-2
  5. Занадворов В.С., Занадворова А.В. Экономика города. — М.: ИКЦ «Академкнига», 2003. — С. 30. — 272 с. — ISBN 5-94628-099-6