Փերֆորմանս

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Յոզեֆ Բոյսի փերֆորմանսը, 1978

Փերֆորմանս[1] (անգլ.՝ performance, կատարում, ներկայացում, ելույթ), ժամանակակից արվեստի ձև, որտեղ ստեղծագործությունը նկարչի կամ գեղարվեստական խմբի գործողություններն են` որոշակի վայրում և որոշակի ժամանակ: Փերֆորմանսին կարելի է վերագրել ցանկացած իրավիճակ, որն իր մեջ ներառում է հիմնական չորս տարրերը` ժամանակ, վայր, նկարչի մարմինն ու նկարչի ու հանդիսատեսի հարաբերությունները: Սրանով է փերֆորմանսը տարբերվում կերպարվեստի այնպիսի ձևերից, ինչպիսիք են նկարը կամ քանդակը, որտեղ ստեղծագործությունը որոշվում է ցուցադրվող օբյեկտով: Երբեմն փերֆորմանս են կոչվում գեղարվեստական գործունեության այնպիսի ավանդական ձևեր, ինչպիսին է թատրոնը, պարը, երաժշտությունը, կրկեսային ելույթը և այլն, սակայն ժամանակակից արվեստում «փերֆորմանս» տերմինը սովորաբար վերաբերվում է ավանգարդ կամ կոնցեպտուալ արվեստին, որը ժառանգել է կերպարվեստի ավանդույթները:

Փերֆորմանսի ծագումը կապված է ավանգարդի գեղանկարչության խնդիրների` նկարի գեղարվեստական տարածության հաղթահարման, կառուցվածքի ելքը` որպես ավանգարդիստական արվեստի հիմնական միտման հետ: Փերֆորմենսի արմատները գալիս են ֆուտուրիստների փողոցային ելույթներից, դադաիստների կլոունադայից, Բաուհաուզի թատրոնից: «Փերֆորմենս» բառն առաջին անգամ օգտագործվել է Ջ. Քեյջի կողմից, 1952 թվականին` իր «4′33» ստեղծագործության համար: Այս համերգի աֆիշի վրա գրված է եղել փերֆորմանս[2]: Որպես արվեստի ուղղություն փերֆորմանսը ծագել է 1960-ական թվականներին այնպիսի նկարիչների ստեղծագործության մեջ, ինչպիսիք են Իվ Քլեյնը, Վիտո Ակկոնչին, Գերման Նիչը, Քրիս Բուրդենը, Յոկո Օնոն, Յոզեֆ Բոյսը և այլն: Մեր օրերում այս ուղղությամբ ստեղծագործում են Մարինա Աբրամովիչը, Վահրամ Զարյանը, Սթիվեն Քոենը և այլն:

Փերֆորմանսի տեսակներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Էքզիստենցիալ փերֆորմանս[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Փերֆորմանսի այս տեսակին կարելի է դասել Բ. Նաումանի «Կին/տղամարդ, բռնության դեպք» (1985) և Մարինա Աբրամովիչի «Բալկանյան բարոկկո» փերֆորմանսները: Այս տեսակի բնութագրիչ առանձնահատկությունն է տակտիկական սադիզմի ծայրահեղ դրսևորման ձգտումը, ակտիվ տեղաշարժը և հորինված սցենարը, որն արտահայտվում է ավարտի դաժան ֆիքսացիայի մեջ:

Կոնցեպտուալ փերֆորմանս[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կոնցեպտուալ արվեստի բնորոշ առանձնահատկությունը սոցիալական, քաղաքական ու գաղափարախոսական թեմաների վերաբերյալ դաժան պարոդիան է: Ինքը` կոնցեպցիան, կայանում էր հասարակական նորմերի խախտման մեջ` անձի հասարակական սահմանները խախտելու միջոցով: Այստեղ կարելի է առանձնացնել Լորի Անդերսոնի` «Դուետներ սառույցի վրա» անվամբ փերֆորմենսը, որը Լորին նվագել է ջութակով` չմուշկների վրա սառույցին կանգնած:

Ծագում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Փերֆորմանսի արվեստը չի սահմանափակվում արվեստի եվրոպական ու ամերիկյան արվեստի ավանդույթներով: Փերֆորմանսի նշանակալի փորձ կարելի է գտնել Ասիայում և Լատինական Ամերիկայում: Փերֆորմանսի կատարողներն ու տեսաբանները կարծում են, որ փերֆորմանսի արվեստը ծնվել է այնպիսի փորձի արդյունքում, ինչպիսիք են ծիսական, կրոնական-միստիկ և սպորտային գործողությունները:

In Our Time (BBC Radio 4, 20.10.2005, հինգշաբի, 21:30) դրվագում Ուորիկի համալսարանի փիլիսոփայության դոցենտ Անժի Հոբսը, Սոմերվիլի քոլեջի խորհրդի անդամ Միրիամ Գրիֆինը և Նյուքասլի համալսարանի անտիկ պատմության պրոֆեսոր Ջոն Մոուլզը Մելվին Բրագի հետ քննարկել են այն ենթադրությունը, որ հին հույն փիլիսոփաներ Անտիսթենեսն ու Դիոգենեսը կիրառել են փերֆորմանսի փորձը: Նրանք նաև առաջ են քաշել այն թեորիան, որ «կինիկներ» անվանումը, որը ծագում է «շուն» բառից, փիլիսոփաներին տրվել է իրենց վարած «շնային» կյանքի պատճառով, որ իր փերֆորմանսներում նմանակում էր Դիոգենեսը:

Արվեստի արևմտյան տեսաբանները սովորաբար փերֆորմանսի պատմության սկիզբը դիտարկում են 20-րդ դարի սկզբից, երբ ծագել են կոնստրուկտիվիզմը, ֆուտուրիզմը և դադաիզմը: Դադաիստների արտասովոր բանաստեղծական ելույթները, որոնք սովորաբար անց են կացվել Կաբարե Վոլտերում, կարելի է համարել փերֆորմանսի առաջին օրինակներ:

Էլզա ֆոն Ֆրեյթագ-Լորինգոֆենին (1874-1927) կարելի է համարել փերֆորմանսի առաջին եվրոպական և հյուսիսամերիկյան կատարողներից: Իր ելույթներում նա կասկածի տակ է առել մշակույթի, կանացիության և առողջ բանականության վերաբերյալ ավանդական հնացած պատկերացումները: Ըստ արվեստի քննադատ Հարոլդ Ռոսենբերգի` գործողության գեղանկարչությունը թույլ է տվել նկարիչներին դառնալ փերֆորմանսների կատարող: Կտավը դարձել է «ելույթների մրցասպարեզ»: Այդ պատճառով քննադատը կարծում է, որ նկարների մասին կարելի է խոսել որպես նկարչի պատկերած փերֆորմանսների մասին:

Աբստրակտ էքսպեսիոնիզմն ու գործողության գեղանկարչությունը նաև ազդեցություն են ունեցել այնպիսի ուղղությունների ձևավորման ու զարգացման վրա, ինչպիսիք են ֆլուքսուսը, հեփփենինգն ու փերֆորմանսը:

Փերֆորմանսի արվեստի ի հայտ գալը կանխատեսվել է, եթե ոչ ամբողջապես արտահայտվել է Ճապոնիայում, 1950-ական թվականներին Գուտայ խմբի ստեղծագործության, Ացուկո Թանակայի 'Electric Dress նախագծի մեջ[3] (1956): Փերֆորմանսի նախատիպային աշխատանքներ են եղել Իվ Կլյանի այնպիսի աշխատանքներ, ինչպիսիք են Zone de Sensibilité Picturale Immatérielle (1959-62), Anthropométries (1960) և Saut dans le vide (Ցատկ դեպի դատարկություն) նախագծերը:

1960-ական թվականների կեսերին լենդ արթի այնպիսի ներկայացուցիչներ, ինչպիսիք են Ռոբերտ Սմիթսոնը, Դենիս Օպենհեյմը, Մայքլ Հեյզերը և Կառլ Անդրեն, արվեստի գործեր են ստեղծել էկոլոգիական թեմաներով, որոնք կանխատեսել են 1970-ական թվականների փերֆորմանսների թեմատիկան: Իվ Կլյայնի և լենդ արթի ներկայացուցիչների ստեղծագործությունները ազդել են 1980-ական թվականների այնպիսի նկարիչների աշխատանքների վրա, ինչպիսին է Սոլ Լևիտը, որը որմնագիրը վեր է ածել փերֆորմանսի:

Նոր աշխատանքների ու ավելցող նկարիչների կոնցեպցիաների ի հայտ գալու հետ ծագել են փերֆորմանս արվեստի նոր տեսակներ ու ձևեր: Արվետսի այն ուղղության համար, որը հետագայում վստահաբար «փերֆորմանս» էր կոչվելու, նախատիպ են ծառայել այնպիսի ստեղծագործություններ, ինչպիսիք են Wall piece for orchestra (1962) (Յոկո Օնո, Meat Joy (1964) և Interior Scroll (1975) (Քարոլի Շնիմանն), Happening YOU[4] (Վոլֆ Ֆոսթել, 1964, Նյու Յորք), How to Explain Pictures to a Dead Hare (1965, Յոզեֆ Բոյս), Ալլան Քափրոուի բազմաթիվ հեփփենինգները և Յայոի Կուսամայի` Բրուքլինյան կամրջին դրոշի այրելու գործողությունը:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Русский орфографический словарь Российской академии наук. Отв. ред. В. В. Лопатин. Электронная версия, «Грамота.ру», 2001-2007.
  2. Гниренко Ю. Перформанс как явление современного отечественного искусства // gif.ru. — 1999.
  3. By Mark Stevens։ «Everything Is Illuminated»։ NYMag.com։ Վերցված է 2019-03-19 
  4. Media Art Net (2019-03-19)։ «Media Art Net | Vostell, Wolf: YOU» (անգլերեն)։ www.medienkunstnetz.de։ Վերցված է 2019-03-19 

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Гниренко Ю. Перформанс как явление современного отечественного искусства.
  • Кикодзе Е. Новый русский перформанс // Комод. — 1999. — № 8.
  • Нитч Г. Визуальное чувство театра О. М. // Художественный журнал. — № 19—20.
  • Савчук В. Метакритическая решительность // Художественный журнал. — № 55.
  • Майр Х. Перформанс как насилие // Художественный журнал. — № 19—20.
  • Гройс Б. Московский романтический концептуализм // В сб.: Утопия и обмен. —Москва, 1993.
  • Фрай М. Акция // Арт-азбука современного искусства.
  • Фрай М. Перформанс // Арт-азбука современного искусства.
  • Петров В. О. Музыкальный акционизм: перформанс, хепенинг, мультимедийное событие // Материалы Международной научно-практической конференции «VII Серебряковские научные чтения», г. Волгоград, 17—19 апреля 2008 г. В 2 кн. Кн. 1: Музыковедение. —Волгоград: ООО «Экспо», 2010. — С. 37—61.
  • Петров В. О. Исторические истоки современного перформанса // Культура и искусство. — 2015. — № 2. — С. 198—208.
  • Петров В. О. Перформанс и хэппенинг — основные жанры акционизма в искусстве XX века // Искусствоведение в контексте других наук в России и за рубежом: параллели и взаимодействия: Сб. материалов Международной научной конференции 13—18 апреля 2015 года / Ред.-сост. Г. Р. Консон. — М.: Liteo, 2014. — С. 348—357.
  • Petrov V. O. Performance Art: Genesis and Evolution // Sententia. European Journal of Humanities and Social Sciences. — 2015. — № 2. — С. 200—211.
  • Goldberg R. Performance Art: From Futurism to the Present. // London; New York: Thames & Hudson. — 2001 (1-е изд. 1979).
  • Klein G., Sting W. Performance: Positionen zur zeitgenössischen szenischen Kunst. // Bielefeld: Transcript. — 2005.

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]