Փայտե գդալ (մրցանակ)

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search

Փայտե գդալ (անգլ.՝ wooden spoon), զվարճալի մրցանակ, որը շնորհվում է մրցույթում վերջին տեղը զբաղեցրած կամ նույնիսկ եզրափակչում պարտված մասնակցին (կամ թիմին): Նման մրցանակ կարող է շնորհվել ինչպես ակադեմիական միջավայրում, այնպես էլ սպորտային մրցումներում։ Մրցանակը տարածված է Բրիտանական համագործակցության երկրներում և ԱՄՆ-ում։

Քեմբրիջի համալսարան[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ավանդույթը սկիզբ է առնում 18-րդ դարից, իսկ նման մրցանակի մասին գրավոր վկայությունները թվագրվում են 1803-1909 թվականներին[1][2]:

Համարվում է, որ առաջին անգամ նման պարգև հորինել են Քեմբրիջի համալսարանում: Դրան արժանացել են այն ուսանողները, որոնք մաթեմատիկական ֆակուլտետի մաթեմատիկական տրիպոսում ցույց են տվել ամենացածր գնահատականը, բայց, այնուամենայնիվ, ավարտել են համալսարանը «կրտսեր Օպտիմա» աստիճանով (անգլ.՝ junior optime)[3][4]: Նման մրցույթի հաղթողն ինքն է ստացել «փայտե գդալ» մականունը[5], արդյունքում մրցանակը սկսել է համարվել ամոթալի հոմանիշ և ծաղրանքի առարկա դարձել բանաստեղծություններում[6]։

Գդալներն իսկապես պատրաստվում էին փայտից, իսկ դրանց երկարությունը հասնում էր 150 սմ-ի: Ավանդույթի համաձայն՝ դրանք պատկերասրահից պարաններով իջեցվում էին հաղթողի առջև` փոխռեկտորի ներկայությամբ: 1875 թվականին Քեմբրիջի համալսարանը այդ ավանդույթը հայտարարեց օրենքից դուրս[1][7]: «Ավագ օպտիմի» (անգլ.՝ senior optime) և «բանավիճողի» (անգլ.՝ wrangler) աստիճաններով վատագույն արդյունքներ ցուցաբերած ուսանողները երբեմն ստանում էին համապատասխանաբար «արծաթե գդալ» և «ոսկե գդալ» տիտղոսները[5], իսկ քննության ժամանակ լավագույն գնահատականը ստացած ուսանողը՝ «ավագ բանավիճողի» աստիճան: Այն ուսանողները, որոնք ավելի ցածր միավորներ էին հավաքում, քան «փայտե գդալի» դափնեկիրները, ստանում էին միայն ավարտական ​​վկայական (անգլ.՝ Ordinary degree) և տարբեր անուններ՝ կախված դրանց թվից[6]:284: Այսպիսով, 1860-ական թվականներին 400 հոգուց մոտ 300-ը բավարար միավորներ չի հավաքել աստիճաններից մեկը ստանալու համար և հայտնի դարձել որպես «ընտրողներ» (անգլ.՝ poll men)[8]: 1910 թվականին արդյունքների հայտարարման կարգը փոխվել է. այսուհետև արդյունքները հայտարարվում էին այբբենական կարգով, այնպես որ անհնար էր միանգամից պարզել պարտվողի անունը[1]:

Վերջին մրցանակ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վերջին «փայտե գդալի» դափնեկիրը դարձել է Քաթբերթ Լեմփրայր Հոլթհաուսը (անգլ.՝ Cuthbert Lempriere Holthouse)՝ Լեդի Մարգարեթի անվան թիավարողների ակումբի մենակատարը Սենտ Ջոնս քոլեջից: Մրցանակը հանձնվել է 1909 թվականին՝ պատկերասրահից իջեցնելով։ Բռնակը սրվել է թիակի նման, իսկ դրա վրա գրվել է հետևյալ բովանդակությամբ հունարեն էպիգրամա. «Սա վերջին փայտե գդալն է, որը շնորհվել է մաթեմատիկական տրիպոսում: Նրանք, ովքեր այն կտեսնեն, թող լաց լինեն»: Այժմ այն գտնվում է Սենտ Ջոնս քոլեջի տրամադրության տակ, մյուսը՝ Սելվին քոլեջի գրադարանում։ 2009 թվականի հունիսի 8-26-ը Սենտ Ջոնս քոլեջում տեղի է ունեցել պահպանված հինգ փայտե գդալների ցուցահանդես՝ Սենտ Ջոնս (վերջին, 1909), Սելվին (1906)[7], Էմմանուել (1889) և Կորպուս Կրիստի (1895, 1907): Այն նվիրված էր նման վերջին մրցանակի հանձնման պահի հարյուրամյակին[9]: Եվս հինգ փայտե գդալ պահվում է մասնավոր հավաքածուներում[1]:

Սպորտ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ռեգբի[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հայտնի չէ, թե ինչու է փայտե գդալը որպես մրցանակ օգտագործվել ռեգբիի մրցումներում: Քեմբրիջի համալսարանի շատ շրջանավարտներ մասնակցում էին Ռեգբիի ազգերի գավաթի խաղարկությանը, որն այժմ ավելի հայտնի է որպես «Վեց ազգերի գավաթ»: Ենթադրվում է, որ նրանք որոշել էին պահպանել փայտե գդալի հիշողությունը ռեգբիում, բայց նրանցից շատ ավելի վաղ՝ 1894 թվականին, «South Wales Daily Post»-ը առաջարկել է մրցաշարի վատագույն թիմին համանման ձևով շնորհել խորհրդանշական փայտե գդալ[10]:

Ավստրալիա և Նոր Զելադիա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

«Փայտե գդալ» կոչումը շնորհվում է Ավստրալիայի և Նոր Զելանդիայի ֆուտբոլի, ռեգբիի, ավստրալական ֆուտբոլի և մարզական այլ առաջնություններում այն թիմին, որը մրցաշրջանի արդյունքներով վերջին տեղն է զբաղեցնում կանոնավոր առաջնությունում: Այսպիսով, նման մրցանակ շնորհվում է Ավստրալական ֆուտբոլի լիգայի, Ավստրալիայի ֆուտբոլի առաջնության (Էյ-լիգա), Ազգային ռեգբիի լիգայի, Սուպեր Ռեգբիի և Mitre 10 գավաթի ամենավատ թիմերին: Ավստրալական ֆուտբոլային լիգայում «Փայտե գդալների» թվով ռեկորդակիր է համարվում «Սենտ-Կիլդա» ակումբը, իսկ Ազգային ռեգբիի լիգայում՝ «Western Suburbs Magpies»-ը:

Նմանատիպ մրցանակ է տրվում նաև կրիկետում. 2011/2012-2013/2014 թվականների «Big Bash League» (Ավստրալիայի առաջնություն) մրցաշարում այն երեք անգամ անընդմեջ նվաճել է «Sydney Thunder» թիմը[11][12]՝ 2014/2015 թվականների մրցաշրջանում այդ «տիտղոսը» զիջելով «Brisbane Heat» թիմին, որը 8 թիմերի շարքում զբաղեցրել է վերջին տեղը[13]:

Թենիս[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Թենիսում նման մրցանակի հոմանիշը «անտիշլեմն» է: Նվաճումը թենիսիստի համար իսկապես վատագույն դեպքն է: Նման «մրցանակի» դափնեկիր դառնալու համար թենիսիստը պետք է պարտվի առաջին իսկ ռաունդում, նրա հակառակորդը անպայման պետք է պարտվի երկրորդ շրջանում կայանալիք հաջորդ խաղը, իսկ երկրորդ շրջանում հակառակորդի հաղթողը պետք է պարտվի երրորդ շրջանում և այդպես այնքան ժամանակ, քանի դեռ բոլոր հակառակորդների հաղթողը չի պարտվել եզրափակչում[14][15]: Ժամանակին նման ոչ նախանձելի ճակատագրի են արժանացել Գորան Իվանիշևիչը (Ավստրալիայի թենիսի բաց առաջնություն 1995), Մարի Պիրսը (Ավստրալիայի թենիսի բաց առաջնություն 2002), Մարատ Սաֆինը (ԱՄՆ-ի թենիսի բաց առաջնություն, 2004), Կարոլին Վոզնյացկին (Ֆրանսիայի թենիսի բաց առաջնություն 2007), Անա Իվանովիչը (Ուիմբլդոնի մրցաշար 2010) և Ռաֆայել Նադալը (Ավստրալիայի թենիսի բաց առաջնություն 2016)[16][17]:

Ֆուտբոլ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

MLS-ի առաջնությունում թիմը, որը վերջին տեղն Է զբաղեցրել կանոնավոր առաջնությունում, ստանում է «փայտե գդալի չեմպիոն» տիտղոսը[18], սակայն, ի տարբերություն այլ մարզաձևերի, ստանում է իրական մրցանակ: 2016 թվականի մրցաշրջանի մեկնարկից առաջ Անկախ հովանավորների խորհուրդը որոշել է հատուկ մրցանակ ստեղծել կանոնավոր առաջնությունում վերջին տեղը զբաղեցրած թիմի համար՝ Supporters’ Shield մրցանակի նմանությամբ[19]: Գավաթը փոխանցումային է, և դրա դափնեկիրները պետք է այն պահպանեն ամբողջ հաջորդ մրցաշրջանում: Յուրաքանչյուր կանոնավոր մրցաշրջանի վերջում թիմը պետք է որոշի, թե ինչ է անելու գավաթը[19]: 2015 թվականին առաջին փայտե գդալը ստացել է «Chicago Fire» ակումբը, և նրա երկրպագուները ստանձնել են այդպիսի առաջին գդալ ստեղծելու պատասխանատվությունը:

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 Jonathan Holmes (1998)։ «Queens' College Cambridge: 'A Queens' Wooden Spoon'»։ Վերցված է 2009-07-27 (չաշխատող հղում)
  2. «University of Cambridge Exhibitions: "In honours mathematical, the very last of all: Cambridge Wooden Spoons"»։ 2009-05-27։ Վերցված է 2009-07-27 
  3. Grose, Francis Dictionary of the Vulgar Tongue. — 1811. — С. Entry: "Wranglers".
  4. The Wooden Spoon: Rank (dis)order in Cambridge 1753–1909 // The History of Universities XXVI/1 / Feingold, Mordecai. — 2012.
  5. 5,0 5,1 A Brace of Cantabs. (pseudonym) Gradus ad Cantabrigiam. — J. Hearne, 1824.
  6. 6,0 6,1 Socius The Cambridge Tart. — London: Smith, 1823. — С. 98.
  7. 7,0 7,1 Stephen J. Cowley։ «Cambridge Mathematical Tripos: Wooden Spoons»։ Վերցված է 2009-07-27 
  8. Galton, Francis Hereditary Genius-An Enquiry into its Laws and Consequences. — 1869. — С. 17.
  9. http://www.joh.cam.ac.uk/cms_misc/media/library/spoonsbooklet.pdf(չաշխատող հղում)
  10. Godwin, Terry The International Rugby Championship 1883–1893. — Willow Books, 1984. — ISBN 0-00-218060-X
  11. Jacques Kallis targeted to help Sydney Thunder rumble in the Big Bash League, Sydney Morning Herald, 1 April 2014
  12. Big Bash League 2012-13: From blunder to Thunder, ESPN Cricinfo, 11 April 2013
  13. Dorries Ben (2015-01-21)։ «Andrew Flintoff declares Brisbane Heat's underperforming players to blame for wooden spoon campaign»։ The Courier Mail։ Վերցված է 2015-01-29 
  14. «mikero.com - The tennis anti-grand slam»։ www.mikero.com։ Վերցված է 2017-08-23 
  15. «Wooden-Spoon Theory»։ www.geocities.ws։ Վերցված է 2017-08-23 
  16. «Fifth time unlucky for Murray as Djokovic continues Australian Open dominance»։ The Roar։ 2016-02-01։ Վերցված է 2016-02-01 
  17. Bednall Jai (2016-02-01)։ «Rafael Nadal wins Australian Open 'wooden spoon'»։ news.com.au։ Վերցված է 2016-02-01 
  18. «Jobs, playoffs, wooden spoons and a Shield: What's at stake in MLS Week 30»։ 2016-10-01։ Վերցված է 2017-08-23 
  19. 19,0 19,1 «ISC Creates Wooden Spoon Award - Independent Supporters Council»։ independentsupporterscouncil.com։ Վերցված է 2017-08-23 


Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Japanese Students at Cambridge University in the Meiji Era, 1868—1912: Pioneers for the Modernization of Japan [1], by Noboru Koyama, translated by Ian Ruxton, (Lulu Press, September 2004, 1-4116-1256-6). This book contains detailed information regarding the Cambridge wooden spoon.